| | | | | | 1828-1829 OSMANLI-RUS SAVA?INDA ERMEN?LERArş. Gör. Yaşar KOP*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ: ) 1828-1829 OSMANLI-RUS SAVA?INDA ERMEN?LER247À style="font-family: Verdana;">1828-1829 OSMANLI-RUS SAVA?INDA ERMEN?LER
Ar?.Gör.Ya?ar KOP*
1.Sava?tan Önce Ermenilerin Durumu
Kuzeybat? ?ran ve Do?u Anadolu ile birlikte Güney Kafkasya,en eski ça?lardan beri önemli ticaret,göç ve ak?n yollar?n?n sürekli kesi?ti?i,dolay?s?yla çe?itli kültürlerin ve siyasi te?ekküllerin devaml? çat??t??? bir bölge olmu?tur.ilk defa burada tarihin görü? alan? içerisine giren Ermeniler nas?l ve ne zaman ortaya ç?kt?klar? henüz kesin olarak bir neticeye ba?lanamam??t?r.[1]
Persçe,“misafir”manas?na gelen Ermeniler,Babil’den göç ettiklerini ve Nuh Peygamberin o?lu Yafes’in dördüncü ku?aktan çocu?u “Hayk”tan geldiklerini ifade etseler de,asl?nda Ermeni tarihini yazanlar?n dahi net bir ?ey ortaya koyduklar? yoktur.Do?u Anadolu’nun as?l sahipleri oldu?unu söylediklerine de hiç rastlanmaz.[2]
Ama bugün genellikle M.Ö.1200’lerde Balkanlardan ba?layan bir göç hadisesine ba?l? olarak bölgeye ula?an kavimlerle,yerli ahali veya kendilerinden daha önce buraya yerle?ip,hakimiyet kurmu? olan halklar ile kültürlerin münasebet ve kar???m?yla muhtemelen M.Ö.VI.veya IV.yüzy?lda ortaya ç?kan gruplardan birisini olu?turduklar? a??r basmaktad?r.[3]
Do?arken zaaflar?n? da beraberinde getirmi?ler,yani gayr-i mütecanis ve d??a ba??ml? bir ?ekilde te?ekkül edip geli?mi?lerdir.Ermenilerin biraz da ya?ad?klar? bölgenin jeopolitik konumundan dolay?,sürekli has?m güçler aras?nda menfaatlerine,uygun gelen taraflarla ortak hareket etme,s?k s?k taraf de?i?tirme,hatta bilerek ve isteyerek kullan?lma yönünde büyük bir esneklik ve kabiliyet kazand?klar? görülmektedir.[4]Fakat bu hususun her zaman olumlu netice vermedi?i de bilinmelidir.[5]
Öncelerinin aksine bulunduklar? bölgenin siyasi ve jeopolitik önemi dolay?s?yla küçük bir milletin buraya hakim olarak yerle?mesi ve ya?amas?n?n mü?külat? hatta imkans?zl??? Ermenilerin bat?ya do?ru göçüne vesile olmu?tur.[6]Buna ra?men tüm tarihleri boyunca içinde ya?ad?klar? veya ba?l? olduklar? hiçbir milletin bünyesinde eriyip gitmemi?lerdir.Siyasi birlik olarak de?ilse bile küçük topluluklar halinde benliklerini devam ettirmi?lerdir.[7]Türklerle tan??malar?na kadar da bu sürmü? onlarla birlikte yine devam edip gitmi?tir.
Türkler de millet olarak yarad?l??tan var olan adil ve ho?görülü davranma hasletleri;kurduklar? imparatorluklar?n?n bünyesinde muhtelif din ve mezheplere mensup çe?itli milletlerin rahatça ya?amlar?n? sa?lam??t?r.“Cihana hakim olmak”, mefküresi ile hareket eden Türklerde ki bu toleransl? dü?ünceyi sezen ilk H?ristiyan topluluk,Ermeniler olmu?tur.[8]
1071’den itibaren Selçuklu Türklerinin hakimiyetini ve idaresini kabul eden Ermeniler,daha ziyade Do?u Anadolu ile Adana— Mara? havalisinde ya??yorlard?.Bununla birlikte hakimiyetindeki Türk Devletlerinin tesis etti?i bar?? havas?ndan yararlanan Ermeniler,ticaret yapmak ve zena’atlerini icra etmek için Anadolu’nun her taraf?na,hatta Suriye ve Rumeli’ye kadar da??lm??lard?.Bu yüzdendir ki sonradan Osmanl? hakimiyetine geçtiklerinde hiçbir yerde ço?unlu?a sahip de?illerdi.[9]Lakin Osmanl? Devletinin ilk kurulu? y?llar?nda Kilikya,Do?u Anadolu ve Kafkasya’da ço?unluktayd?lar.Bu meskün sahan?n tamam? ise Kanuni döneminde al?nm??t?.As?l müsbet ve sempati oda?? olan dönem de Fatih Sultan Mehmet dönemi olmu?tu...[10]
Osmanl? idaresi Ermenilere o derece geni? halklar tan?m??t? ki Ermeni Patri?i,kendi yetkisiyle ruhani reisleri azlediyor, ke?i?leri ruhanilikten kovuyor,dini ayinleri yasakl?yordu.Bunlardan ba?ka kendi adamlar? ile haraç toplayabiliyor,nikah i?lerini yürütebiliyor,hatta hapis gibi cismani cezalar verebiliyordu.Özetle Enmeniler,Türkiye’de mutlu bir ?ekilde i? ve güçleriyle me?gul olarak hayatlar?n? sürdürüyorlard?.[11]
?slam kanunlar?nda bile Müslüman ahali ve gayr-? müslim ahali aras?ndaki fark Müslüman olmayanlar?n lehineydi.Zira gayr-? müslimler zekat vermedikleri gibi askere de al?nmazlard?.Canlar? mallar? ?rzlan? da devletçe konunurdu.Kad?nlar,çocuklar, muhtaçlar,sakatlar,dilenciler,körler,hastalar yoksullar,rahip ve papazlar vergiden bile muaf tutulmu?lard?.Ço?u devlet memuru idi.Mezarlar? dahi Müslümanlardan iyi korunuyordu.Sava?larda esir dü?enlerin bile mali külfeti devletçe ödenirdi.[12]
Öyle ki,Bat?n?n an’anevi politikas? dedi?imiz“?ark Meselesi”nin resmi olarak gündeme gelmesine kadar,hatta o dönemler de bile Osmanl? Devleti içinde asli unsur olan Türklerden daha fazla haklara sahiptiler.[13]Moltke’nin ifadesiyle[14]“Ermeniler asl?nda H?ristiyan Türkler’e verilen isimdi”demek do?ru olur.
Zena’at ve ticaretle u?ra?arak,devletin esas yükünü ta??yan Türkler’in aksine,gün geçtikçe zenginle?en Osmanl? Ermenilerinin hayat?nda ilk de?i?iklik XIX.yüzy?l?n I.çeyre?inde Kafkaslar?n Ruslar taraf?ndan zapt?yla Anadolu’nun do?u s?n?r?nda Ermeni kilisesinin yerle?ip,tan?d??? Ermeni Vali ve generallerinin iller yönetip,ordulara komuta etti?i,bir Rus Ermanistan?’n?n kurulmas?yla ba?lar.[15]Ermeniler olay öncesinde;ço?u Osmanl?’da az bir k?sm? ise ?ran’da bulunmakta ve henüz Avrupal?lar taraf?ndan bilinmeden ya?amaktayd?lar.[16]
Ruslar?n XVIII.as?r ba?lar?ndan beri devam edip gelen cenup siyaseti Karadeniz’den ve Rumeli’den ilerleyip,bo?azlar? zaptederek Akdeniz’e ç?kmay?,Kafkasya tarikiyle de,?skenderun Körfezinden Akdeniz’e,Mezopotomya’ya ve Garbi ?ran’dan yürüyerek Basra’da Muhiti Hind’e kavu?may? planl?yordu.[17]
Bu u?urda Ruslar ilk zamanlar Osmanl? Devleti’nin bat? k?s?mlar?ndaki ekaliyetlerle me?gul olduktan sonra do?uda da kendisine yard?mc? aram??t?r.Rusya arad???n? evvela Gürcülerde bulmu? ve Kafkasya’ya girmeyi ba?arm??t?r.Sonra da Do?u Anadolu’da kendi amaç futuhat?n? yaymak isteyince yeni yard?mc? unsur olarak da Ermenileri bulmu?tu.[18]Çünkü Rusya diplomasisi için Asya yolu üzerinde ba?l?ca H?ristiyan Kavim Ermenilerdi.[19]
??te kendi ç?karlar? do?rultusunda Gayr-i müslimleri kullanan Ruslar ilk defa Petro zaman?nda 1723-1724 y?llar?nda Gürcü ve Ermenilerle ayr? ayr? dostluk ve ticaret antla?mas? imzalam??t?r.[20]
Fakat bu ticaret antla?mas?n?n maddeleri ticaretle alakas? olmayacak ?ekilde de?i?tirilmi?ti.Bu topraklar?n ?ran’a ve Osmanl?ya kar?? korunaca?? ifade edilirken,gençler Rusya’da e?itim görmeleri hususunda ça?r?lar yap?larak asker ö?renci statüsünde istenmi?ti.[21]Esasen Güney Kafkasya’n?n Ruslar taraf?ndan zapt? da daha sonraki Do?u Anadolu i?galleri gibi XIX yüzy?l ba??nda Çar’?n hizmetinde yükselen ve genelde ?ran as?ll? Ermeni subaylar?n?n önderli?inde gerçekle?mi?tir.Bunlar bir yandan ?ran’a kar?? yap?lan sava?larda oradaki soyda?lar?n?n gönüllü i?birli?ini sa?larken,öte yandan Osmanl? Devletindeki Ermenilere ba?vurarak Rus Çar? ad?na Osmanl?lara kar?? yard?mlar?n? istemekte gecikmemi?lerdir.[22]
1828-1829 sava?lar? esnas?nda da çeteler kurdurmu?lar,Vur-kaç takti?ini uygulatm??lar ve ac?mas?zca Kafkaslarda hareket etmi?lerdi.Tabi ki olanlarda olmu?,sonradan görülece?i gibi bunlar?n bu davran??? neticesinde Kafkaslarda isyan ç?kmas?na kimse engel olamam??t?r.[23]
Ruslar?n Ermenilere müdahale etmesi,Türklere kar?? k??k?rtmas? onun H?ristiyanl?k a?k?ndan kaynaklanm?yordu.Kendi öz menfaatlerinden ileri geliyordu.Hatta Kafkas Ermenileri ile ba?? derde girdi?i her seferinde,Türkiye’deki Ermenilere daha fazla bask? yapmay?,Osmanl?lara tebli? eden ilk ülke Rusya olmu?tu.[24]Burda Ruslar?n Ermenileri gerçekte hiç dü?medikleri ortaya ç?kmaktayd?.Bunu destekleyen en büyük delil ise,Ruslar?n“Ermenisiz bir Ermenistan”kurma istekleridir.[25]
1823’de ?ran’da Ermenilerin Ruslarla ??birli?i yapmalar? kar??s?nda ?ran ?ah? durumu ?stanbul’a bildirmi?ti.Padi?ah ise,1828 tarihinde Rusya ile durumunun gerginle?mesi üzerine Ermeni Grigoriyen Patri?ini ça??r?p,cemaatinin sadakat?na kefalet edip etmeyece?ini sormu?tu.Patrik de cevaben Gregoriyenlere kefil olurum ama di?erlerine olamam demi?tir.Ayr?ca Padi?aha yol bile göstermi?ti.Bir çok ?ehirden ?stanbul’a gelen di?er mezhepten Ermenilerin esas memleketlerine iade edilmesini söylemi?tir. Ferman ç?km?? görevli olarak da Patrik,papaz ve memurlar seçilmi?tir.Fakat Patrik öyle zulüm yapm??t?r ki,Ermeni olan valileri de günah? yokken,ba?ka yere sürmü?,baz?lar?n? da görevden alm??t?r.?spanya Konsolosu Morengo bunlar? fark edip raporunda belirtince,bu sefer Patrik kendini ihbar edenleri de Padi?aha iyi davran?p cezaland?rtm??t?r.[26]
1828-29 Osmanl?—Rus sava??nda Ermeniler ba?lar?ndaki Kategikos Nerses Asdaragis ile Ruslara bi’l fiil yard?m etmi?lerdir.[27] Rus kuvvetlerinin ba?ar?s? üzerine Türkiye’deki Ermenilerle Rus makamlar? aras?nda ilk temas has?l olmu?tur.[29]
Temmuz 1828’de Kars’?n dü?mesine vesile olan Ermeniler bu tarihten sonra meselesinin temelini atm??,dolay?s?yla da Ermeni Meselesini ilk kez gündeme getirmi?lerdi.[29]
2.Sava?tan Sonra Rusya’ya Göçürülen Ermeniler ve Göçü? Sebepleri
?nsanl?k tarihi kadar eski olan“göç”kavram? genel olarak insan ve insan topluluklar?n?n bulunduklar? bölgelerden geçici veya sürekli olmak üzere ba?ka bölgelere gitmeleri ve yerle?meleri suretiyle meydana gelen yer de?i?tirme hareketidir.[30]
Göçleri as?l olarak iç ve d?? göçten ziyade serbest ve mecburi göç diye ay?rmak daha do?ru olur.Bizleri de ilgilendiren mecburi göçlerdir.Mecburi göçlere sebep olarak:
a.Sava?lar uluslararas? anla?malar dolay?s?yla yap?lan nüfus mübadeleleri ile
b.Bir devletin, baz? gruplar?n veya topluluklar?n varl???na son vermek üzere takip etti?i politikalar neticesinde ortaya ç?kan unsurlar olarak göstermek mümkündür.[31]
Bir toprak parçasIn?n sömürgele?tirilmesinin en önemli hususiyetlerinden biri de demografik dengeyi de?i?mekti.Nitekim Rusya’da söz konusu politikay? uygulay?p,Rus veya Rusya’ya yak?n topluluklar? kendi bünyesinde toplamay? hedeflemi?tir.[32]
Fakat Ruslar Kafkasya’ya girdiklerinde demografik denge tamamen aleyhlerinde idi.?lk i? bunu kendi aleyhlerine çevirmek olmu?tu.Bunun içinde Rus olmayan kitleleri bölgeden uzakla?t?rm??lard?.Kendi topraklar? oldu?unu iddia ettikleri Kafkasya hammadde kayna?? oldu?u için buras?n? kimselere kapt?rmaya niyetleri yoktu.Üstelik Çar’?n memurlar? buralara(Güney Kafkasya) “koloni”diyorlard?.
Rus Maliye Bakan? T.E.Konkrin 1827 tarihinde bunu aç?kça dile getirmi?tir.Buralara yerle?en Rus Kolonistler,yerle?tikleri yerlerde,arkalar?nda devlet deste?i kredi kolayl??? vergilerden muafiyet imkanlar? olarak çe?itli yat?r?mlar yap?yorlard?. Ayn? zamanda bölgenin ekonomik kaynaklar?n? da diledikleri gibi kullanabiliyorlard?.[33]
Art?k Çar Hükümeti,?mparatorlu?unun güneyinde daha da kolay Rusla?t?r?p,H?ristiyanla?t?rma yapaca?? topluluk gereksinimi hissetmi?ti.[34]
Kendi içerindeki Rus olmayan insanlar? buraya iskan etmek dü?üncesinde oldu?u gibi,Osmanl? Tebaas?ndaki H?ristiyan unsurlar? da yerle?tirme hayali ile ya??yordu.[35]
Ruslar bu hayallerine 1828-1829 Osmanl? ile yapt?klar? sava? neticesinde bir nebzede olsa kavu?mu?lard?.Ruslar?n bu dü?ünceleri Çar I.Petro’ya dayan?yordu.Petro Do?u ticaretinden istifade etmek için Ermenilerden faydalanmay? dü?ünmü? ve bu yüzden onlar? politikalar? gere?ince,Rus topraklar?na davet etmi?ti.Bunu yaparken de her türlü dini ve dünyevi garantileri de beraberinde vereceklerini taahhüt eylemi?tir.[36]
Sava? ba?lad???nda da Kars’? ele geçiren Ruslar,Müslüman Türklerin silahlar?n? al?p,Ermenilere vermi? ve onlar? Rus askeri olarak kaydetmi?lerdi.[37]Hatta ?ark Seraskeri ve Erzurum Valisi Salih Pa?a’n?n 12 Kas?m 1828 tarihli kaimesinde Ermenilerin Ruslara yard?m etti?i,dinimize sald?r?da bulunduklar? bu yüzden de zarara u?rad???m?z aç?kça dile getirilmi?ti.[38]
Sava??n bitiminde imzalanan Edirne Muahedesinin XIII.maddesine göre,devletler kendi bünyesinde olup da kar?? taraf? destekleyen teba’as?n? affediyordu.?stedikleri yere gitme konusunda da 18 ay zaman tan?yorlard?.[39]Osmanl? Devleti bu hususta Ermenilere ?u ana kadar iyi davrand?klar? için çok rahatken,Ruslar da bunu farkedip hileye ba?vurmay? planl?yorlard?.[40]
Çünkü Ruslar,Ermeni nüfusu sayesinde uzun vade de iktisadi,siyasi ve askeri bir tak?m faydalar sa?lamay? dü?ünüyordu.[41]
Bu i?ler durumdaki Ermeni nüfusu hem ?ran hem de Osmanl? Devletine kar?? kullan?lacak bir“askeri kordon”vazifesinde görülüyordu.?u ana kadar Müslümanlardan olu?an“serhat kordonu”olu?turulmazken,Ruslar bunu çok iyi dü?ünmü?lerdi.[42]
Bilhassa Osmanl? devleti ile s?n?r olan yelere yerle?tirilen Ermeniler vas?tas? ile Anadolu Türklü?ü ile Rusya topraklar?ndaki Türk ve Müslümanlar?n organik ba? kurmas? engellenmek istemi?tir.Böylece Rusya kendi s?n?r?n?n güvenli?ini tesis etmi?ti.Osmanl? Toplumu ile de buralardaki taraftarlar?n?n irtibat? kesilmi? olacakt?.[43]
Rumeli’de Feld Mare?al Diebiç taraf?ndan yap?lan göçürme operasyonu[44]Do?u Anadolu’da da General Pankratief taraf?ndan yürütülmü?tür.[45]
Her iki bölgede yap?lan göçlerde benzerlikler oldu?u gibi farkl?l?klarda göze çarpmaktad?r.En belirgini ise,bat?da Bulgar ve Rumlar?n göçmesi göçtükten sonra da Eflak-Bo?dan ve K?r?m’a yerle?tirilmesidir..Do?uda ise göçen ve göçürülen Ermeniler’dir. Yerle?tikleri yerler ise özellikle Erivan ve Nahçivan’d?r.[46]
Genel itibariyle bu sava? sonucunda olan göçler,eskilere nazaran daha kapsaml? ve nizaml?d?r.[47]
Ruslar XVIII.ve XIX.as?r ba?lar?nda çe?itli sava?lar neticesinde ele geçirdikleri verimli ve geni? arazilere yine askeri,siyasi ve ekonomik sebeplerle göçler yapt?rm??lard?.Fakat bunlarda plan ve program eksikli?i göze çarpmaktad?r. Mesela,K?r?m’?n istilas?ndan sonra Müslüman ahalinin K?r?m’dan kaçmas?yla,Ruslar onlar?n yerine hiç hesapta yokken 75.000 ki?ilik Korsikal?,Livornal?,Pisala Cenoval? ve Alman muhacirler getirtmi?ti.[48]
Ama aksine bu sava?ta her ?eye dikkat edilmi? ve önem verilmi?ti.Antla?madan sonra Rus subaylar? ve ruhban kesimi Ermenilerin hemen yan?na gitmi?,onlar? teker teker iknaya çal??m??lard?.Ayr?ca kendi yerlerine vekil olsun diye“Erba?”Reis”veya“Ba?kan” ismiyle birer vazifeli bile ta’yin etmi?lerdi.Bunlar?n görevi ise,sadece göçe te?vik etmek de?il,vazgeçen olursa onlar? dahi önlemek olarak belirlenmi?ti.[49]
Göçürülmeye önce Ruslar?n tahliye edece?i yerlerden ba?lanmakta,erba?lar sorumlu olduklar? kafilelerin Rus s?n?r?nda daha önce belirlenmi? olan istasyonlara sevk etmekteydiler.Burada ise onlar? Rus temsilcileri devralmaktayd?.Kafileler de 150-200 kadar aileden olu?uyordu.Yollarda t?kan?kl?l?k olmas?n diye ayr? ayr? yollar kullan?lmaktayd?.Bunlar? ise,belli miktarda Rus askeri korumaktayd?.[50]
Ruslar?n as?l dikkat etti?i,hususlardan biride zengin,mal-mülk sahibi Ermenilerin öncelikle göçürülmesiydi.Nitekim Erzurum’da yerinde kalan 114 Ermeni ailesi zengin olmad?klar?ndan gitmeye güçleri bulunmad???ndan yerlerinde b?rak?lm??t?.[51]
Bütün bunlara ra?men,Rusya’ya sürüklenip götürülen Ermenilerin Ço?u daha Kars’a varmadan pi?manl?k duyup,kafilelerden firar ile saklanmay? tercih ettiler.Hatta 100 hane kadar Erzurum köylerinde oturan Ermeniler kaç?p geriye döndü.[52]
Mamafih Kars’ta da Müslüman ahalisinin önde gelenleri Ermeni göçünü önlemek için nasihat ve tavsiyelerde bulunuyordu.Öyleki, Erzurum sarraf?ndan Köseo?lu,Kars’taki Ermenilere mektup yaz?p göç etmemelerini telkin etmi?ti.[53]
Göç hadisesi bir daha meydana gelmekle sona ermi? olmuyor,ço?u zaman göçmenlerin gerek as?l vatanlar? ile ili?kilerinin devam etmesi gerekse yeni yerle?tirdikleri ülkenin özel ?artlar? yüzünden bölge siyasetin de etkisinin sürdü?ü görülüyordu.[54]
Göçü az da olsa gerekli görüp bu i?e zorlayan noktalardan birisi de mültezimlerin bask? ile fazla para almas? ve o civarda art?k ya?amayan halka dü?en cizyeyi de bölge halk?ndan almalar?yd?.[55]
Bütün bunlar? fark eden devlet için göç olay? çözümlenmesi gereken önemli bir konu halini alm??t?.[56]Albay Lazerev’in görü?ü de bu meseleyi iyice ön plana ç?karm??t?.Çünkü Lazarev’e göre,“Nüfusun fazlal???,yeni bir zenginlik kayna??”demektir.[57]
Bu göçürülen reaya ?üphesiz baba ve dedelerinden kalan yurt dedikleri topraklar? b?rakmalar?[59]baz?lar?nca r?za ile de olsa ço?usundan raz? görmüyordu.[59]Çünkü cebren ve zorla götürüyorlard?.[60]Mesela Erzurum’da bulunan General Pankratief ‘in re’ayay? tahrik ve i?fal edip,Pasin,Mercingerd,H?n?s,Tekman,Tercan taraflar?na da adam gönderip,Ermenileri cebren ile deftere kaydederek tespitini yapt?rmas? bilinenler aras?ndayd?.Bu yüzdendir ki ço?u Ermeni’nin gönüllü olmad??? ?stanbul’a kadar ula?m??t?.[61]
Baz? Ermeni’nin raz? olmas?n? da Do?u Anadolu’dan Tiflis’e ve Hazar Denizi’ne kadar uzanan kafalar?ndaki“Büyük Ermenistan Hayalinde”aramak gerekir.[62]
Ayr?ca özel yabanc? himayesinden mahrum,Müslüman kültür seviyesinin dü?üklü?ünden H?ristiyanlar ve Müslümanlar aras?nda zihniyet fark? ortaya ç?km??t?.Bu fark zamanla kaç?n?lmaz olarak Ermenilerde Türklere kar?? kin ve nefrete dönü?tü.Türklerde ise Ermenileri ciddiye almama ve küçük görme duygusu olu?mu?tu.Bu da Ermenileri ç?lg?na çevirmi?tir.[63]
Bu raz? olma ve bask?lar sonucunda Ermenilerin göçü Edirne Antla?mas?n?n XIII.maddesinde öngörüldü?ü gibi serbest irade ve tercihe göre göç olmad???n? gösterir.Çünkü,Ruslar?n ?ran ile imzalad?klar? Türkmen Çay Antla?mas?n?n XV.maddesiyle de ayn? konu ifade edildi?i halde uygulama esnas?nda buna riayet edilmedi?i görülmü?tür.[64]
XV.Madde,Azerbaycan’daki Ermenilerin bir sene içinde Rus Toraklar?na nakline,mal ve mülklerini bu zaman zarf?nda satmalar?yla alakal?yd?.Demek ki hedefleri do?rultusunda tecrübeyi burada kazanm??lard?.[65]
O s?ralar Tebriz Valili?i yapan ?ehzade Abbas Mirza Ermenilerin gitmesine engel olmaya çal??m???a da ba?ar?l? olamam??t?.[60]
Ermeniler bir H?ristiyan ülkesinde kuru ot yeme?i,?ran’da ekmek yemeye tercih ettiklerini beyan etmi?lerdi.Fakat fark?nda de?ildiler.Ermeniler,Rusya’ya esarete gidiyorlard?.Binaenaleyh bunu pek yak?nda anlayacaklard?r.[67]
Çok geçmeden oraya göçen Ermeniler Rusya’n?n hakiki maksad?n? anlam?? ve“Pologenia”isimli kanundan ötürü yapt?klar?na pi?man olmu?lard?.Bu kanundan kas?t,bütün Ermenilerin dini merkez olan Eçmiyazin Katogikoslu?unun bir çok haklar?n?n fiilen tehdit edilmesidir.?öyle ki Katogikos’un tayini bile Çar’?n onay?na ba?l?yd?.Yetkileri de sadece dini idi.Bu dini konuda dahi tam yetki yine Çar’a ve sekiz üyeden müte?ekkil olan“Sinot Meclisine”aitti.[68]
Bundan anla??lan ?uydu.Amaç,Ermeniler’in her ?eyine el koymakt?.Zaten ileri de tarih bunu ortaya ç?karacak ve 1903 tarihinde Rusya’daki bütün Ermeni kilise ve mekteplerine ait emlak ve araziye hükümetin el koydu?u görülecektir.Lakin bu hal Türkiye’de hiç olmam??t?r.?spat? ise,Rusya Ermenilerinin idaresine ait“Pologenia”ile Osmanl? Ermenilerinin idaresine ait“Nizamname”ye bakmak yeterli gelir.[69]
??te göçü önleyebilmek için bir yandan Padi?ah,gidenler gitti hiç yoktan iyidir dü?üncesiyle geride kalanlar?n gitmemelerini engellemek için,daima tedbirli,dikkatli davranmas?n? isterken[70]bir yandan da Sadrazam,Ruslarla birlikte gitmek isteyenler her ne ?ekilde engel olmak için gece gündüz dü?ünüyordu.Onlara güven duygusu kazand?rmal?y?z diyordu.[71]
Kar?? taraf ise,Anapa taraflar?na giden 1000 kadar Ermeni’yi aç b?rakt??? için üçte biri hayat?n? kaybetmi?ti.Geriye kalanlarda Osmanl? Devleti’ne müracaat etmi?ti.?lginç olan Rusya’dan dönmek isteyen 200 kadar zikredilen gayr-i müslimin yediklerine kar??l?k 6000 Ruble istenmesidir.Bu ise Bab?ali taraf?ndan kar??lanm?? üstelik nakil içinde gerekli vapur bile gönderilmi?tir.[72]
1828-1829 Sava??n?n akabinde o zamanlar Osmanl? ülkesi olan Anapa,Poti/Fa?,Ah?ska ve Ah?lkelek Ruslara terk edilmi?ti.Bu bölgelerdeki Ermenilerde tabiat?yla Ruslarda kalm??t?.Fakat bunlarda tehdit alt?ndayd?lar.Bu durumdan Katolik Ermenilerin Osmanl?lardan yana olup ba?ar?s?z olmalar?na ve ayn? zamanda kahramanca savunma yapmalar? üzerine Gregorien de?iller diye cezaland?r?lan insanlar? affetmi?ti.6 Ocak 1830 tarihinde ise Osmanl? Devleti Ermeni Katolik cemaatine dahi müstakil cemaat hakk? vermi?tir.[73]
Bu olup-biteni duyan ve gittikleri yerde ne huzur ne de rahat? bulan Ermeni reayas?[74]kendi istekleri ile gitmelerine ra?men,Osmanl? Devletince soyda? ve dinda?lar?na yap?lanlar? ö?renince dönme istekleri fazlala?m??t?r.[75]
Daha sonra“kadim”vatanda?lar?ndan ayr?ld?klar?na pi?man olup[76]tak?m tak?m eski vatanlar?na döndüler.Döndüklerinde ise Devlet-i Aliyye memurlar?n?n kendilerine yard?m etmesini istediler.[77]Padi?ah da bu kadim vatanlar?na dönenlere ö?le iyi muamele etti ki onlar taraf?ndan hay?rl? ömür sözleriyle kar??la?t?.[78]
Gayr-i müslimlerden dahi dua alan Padi?ah bunu fazlas?yla hakkediyordu.Çünkü,göçen Ermeni reayan?n emlaklar?n? ?slam olana satarak sahiplerine veya alacaklar?na verilmesi için fermanlar ç?karm??t?.[79]
Buna ra?men bu konular için Ruslar taraf?ndan memuren gelen Arslan Bey ile Mardinoz nam?ndaki kimseler,as?l vazife olarak karadan Türkiye’ye hicret eden ehli ?slam ve sipahilerin kendi topraklar?nda b?rakt?klar? arazinin Rusya’ya devri meselesini halletmek üzere Osmanl? Vatan?na ayak basm??lard?.[80]
Lakin gördükleri Varyantan adl? Ermeni yazar?n ifadesiyle“Türkiye Ermenisi,di?er Ermenilere nazaran tarihin her hars?,lisan?,tarihi edebiyat? ile çok kuvvetli ve serbesti”denmekteydi.[81]
O da herkes gibi ?unu çok iyi biliyordu.Ermenilerin Osmanl? Toplumu içerisinde özel bir yeri vard? ve çok rahat bir ya?am sürüyorlard?.Hatta cemaat halinde ya?ayan Ermenilerin kendi aralar?ndaki uyu?mazl?klara dahi çözüm Osmanl? Devletince yap?l?yordu.Bu talep ise Ermenilerin kendisinden gelmekteydi.[82]
Selçuklu Türkleri 1071 y?l?nda Anadolu’ya geldiklerinde,Ermenilerin henüz ba??ms?z bir devleti yoktu.Bizans ?mparatorlu?una ba?l? olarak ya??yorlard?.1064 tarihinde ise Ermenilerin Kars Bagratl? Kral? Gagik Abas,Bizans imparatoru Konstantin Dukas’a buralar? devretmi? kar??l???nda bugünkü Kayseri,Nev?ehir,Ni?de ve civar?n? alm??t?.??te Ermenilerin,Osmanl?’daki rahat?n? ve huzurunun yan?nda Kars’tan bir türlü kopamay?p,geri geli?leri bu nedene de dayanmaktad?r.[83]
Göçmenlerin geri geli?i ile bunlar?n kendi aralar?ndaki nüfüs art??lar? da dikkate al?n?rsa göç edenlerin veya geride kalanlar?n demografik yap?y? hem olumlu hem de olumsuz etkiledi?i görülür.[84]
Neticede bütün göç trafi?inde Azerbaycan’dan üç buçuk ayda 8249 hane yani 41245 ki?i göçerken,Do?u Anadolu’da bu rakam 100.000’i geçmi?tir.24.000 aile kabul edilirse 120.000’den fazla Ermeni Rusya’ya göçürülmü?tür.Özellikle Erzurum’da Ermenilerin tamam? göçmü?tür.Bu 42320 hane yakla??k 21150 ki?i olarak beyan edilmi?tir.(Bu zamanda Erzurum’daki Müslüman nüfus 130.000’dir.)[85]Erzurum’daki Bu rakamlara Kars’? da ekleyince iki ?ehrimizden göçen Ermenilerin say?s? 70.000’i bulur.[86]
Bu rakamlar?n çoklu?una en büyük katk?da bulunan Pankratief’e fark?nda olmadan yard?mc? olan ve Osmanl?’dan korkusundan ötürü bunlar? yapan Erzurum Marhasas?,Episkopos Karabet’tir.Özellikle bu Nahç?van ve Erivan d???nda yerlere Ermenileri yerle?tirmi?tir.Bunun özellikle de Gürcistan ve Aleksandrapol(Gümrü)oldu?u görülür.[87]
Göçen nüfusu az bulduklar? için Ordu Kethüdas? Hadi Efendi’nin 10 Z 1245 yani 2 May?s 1830 tarihli yaz?s?nda tahliyeyi geciktirip geride kalanlar? dahi götürmek istediklerini görüyoruz.[88]
Avrupa ise,buna ses ç?karmamaktad?r.Katolik aleminin lideri papa kuvvet kazanmakta olan Rus çarlar?n? kas?tl? olarak ?ark i?lerine iyice bulu?mas?n? istemektedir.Papa’ya göre,hem Ruslar Katoli?e ba?lanmal? hem de artan bu nüfuzlar? ile mümkün mertebe Avrupa’dan uzak tutulmal?d?r.[89]
Bu nedenle göçürülen ve Kafkasya’ya yerle?tirilen Ermenilerin Karaba? ve Nahç?van nüfusunu alt üst etmelerine bile seyirci kal?nm??t?r.[90]
Zaman Süresi
|
Bölge
|
Azeriler(%)
|
Ermeniler(%)
|
| 1823-1827 |
Karaba?
Nahç?van
|
91.0
86.5
|
8.4
13.5
|
1830-1834
|
Karaba?
Nahç?van
|
64.08
50.06
|
34.8
49.4
|
Bütün bunlar bir Ermeni Devleti kurmak için yap?lm??t?r.Zira Ruslar biliyordu ki,Ermeni Devleti te?kil etmeye çal??mak bile bütün Kafkasya’y? kaybetmek demektir.[91]
Ruslar?n sadece maksad? bahsedilen nedenlerden ötürü gayelerine ermekti.Daha XVI.yüzy?lda Rusya 5 milyon km2’lik bir alana,7 milyon kadar da nüfusa sahipti.Buna kar??l?k Osmanl? Devleti’nin alan? 20 milyon km2 ye nüfusu da 100 milyona yakla??yordu.[92]
Ama XVII.yüzy?l sonlar?ndan XIX.yüzy?l sonlar?na kadar,Rus sald?r? ve deste?i ile Osmanl? ?mparatorlu?undan ayr?l?p Rusya’ya kat?lan ve ba??ms?z olan ülkelerin toplam alan? 1.350.100 km2’yi bulmu?tur.Bugünkü Türkiye’nin alan?n?n 780.567 km2 oldu?u dü?ünülürse Rusya’n?n Osmanl? Devletinin miras?ndan yakla??k %68-70 aras?nda pay ald??? görülmektedir.[93]
Bu demografik yap?ya Osmanl? Devleti’nin Ermeni camias? üzerindeki kontrol ve yönlendirme kabiliyetini önce Rusya’ya sonra da di?er Bat?l? güçlere kar?? tedricen kaybetmesini söylemek do?rudur.Bab?ali’nin iyi niyetinin yanl?? anla??ld??? muhakkakt?r. Fakat bu durum Türklerin olaylar? takdir kudretinden uzak olduklar? de?il,tarihin derinliklerine dayanan siyasi kültürleri ile temsil ettikleri medeniyetin“insan”anlay???n?n farkl?l???n?n bir göstergesidir.[94]
Sonuç olarak en sad?k millet olarak ifade etti?imiz Ermeniler,hem sava? s?ras?nda Rusya’ya yard?m etmi? hem de sava? sonras?nda onlara uyup,anavatanlar?n? terk etmi?lerdir.Bu kar??l?kl? yard?mla?ama ayn? zamanda ileride ortaya ç?kacak olan “Ermeni Meselesinin”de temelini atm?? olmaktad?r.
Son olarak konuyu Kars’?n dü?mesi ve Ruslar?n elinde yakla??k iki y?l kalmas? ve Ermenilerden yedi?i ihanetten ötürü duygular?n? a??tla,mersiye ile dile getiren Kars’?n yeti?tirdi?i büyük alim ve söz ustalar?yla ba?lamak istiyoruz.?lki Muhammed Hamid Efendi’nin(1779-1854)Divançe’sinde yer alan bir mersiye...[95]
Moskovlu Kars’? ?stila Ettikde Denilmi?tir.
Yakt? nuh-daki ?erar-? sine-i suzan?m?z.
Alemi garketti e?k-i dide-i giryan?m?z.
Dembe dem kan a?lasunlar Ehl-i ?mam,el aman.
Kald? Küffar ellerinde cami’-i Kur’an’?m?z.
Dersimiz,dersanamiz,üstad?m?z,tilmizimiz
Kalmadi,dillerde kald?,nale-vü efgan?m?z
Her kaçan top ile kafir,kal’aya etti hücum
Payimal oldu nice nisvan?m?z,s?byan?m?z
Ak?bet nusha ile dü?tük,mahall-i Tezharab’a büsbütün
Ol zaman oldu harebe,bu dil-i viran?m?z
A?lasunlar gece gündüz mü’minin-ü mü’minat
Söylesin ler ta sabah-i Ha?r’e dek destan?m?z
HAMID’a,Tevhid-Hak,Tasdik-i Peygamber hemen
Kald? ancak kalbimizde gayr-i yok imkan?m?z.
?kinci a??t?m?z ise,Karahano?lu Edip Emin Bey’e aittir.[96]
?ntikam!Veda(Baba Yurdum Kars’a)
“Ey Yurd,Ey Türk Yata??,Ey Canan-eli!”
Kabil de?il seni,bir türlü unutam?yorum
Ey Öksüz Ülkem!”
Seni unutamam,çünkü:Ni?anl?s?ndan ayr?lm??,senin kurban?n olmu?,kara topraklara gömülmü?,güzel fakat kanl? sinede uyuyan yi?itlerim var!...
Seni unutamam,çünkü:Muhteris,kirli yad eller ba?r?n? yard?kça,ci?ergah?n? kara—sapl? hançerle oydukça,kulaklar?m? ç?nlatan,içimi yakan o canhira? feryadlar?m var!...
“Ey Türk Mezar?,Ey Cennet-Eli!...
Seni unutamam,çünkü:Senin için besledi?im’ulvi bir amel,kudsi bir gayem var ki;nurlu ufuklar?na çekilen kan perdelerini y?rtacak,elmas tepelerinin üzerine yine bu ?anl? Hilal’i dikece?im.Göksüne dü?en o çürük kollar?,çelik bileklerimle k?racak;sana hain bakan o nursuz gözleri sivr-i süngümle oyacak;seni inleten o zülüm kütlesini,tükenmek bilmeyen azimlerimle y?kacak,seni ate?lere yakan o vah?et sürülerinden intikam alacak!...
“Sevgili,Bir Dile?im Var!”
Seni kurtaracak,senin o har pür?ef kat a?u?una at?lacak,seninle beraber ölece?im.
“Ey Vatan.Ey Sevgili Ülke,Ey Cennet-Eli Sana Veda!...
Netice olarak,vars?n da Kars’?n topra??ndan be?—alt? ay kar kalkmas?n,o topraklar hep s?cakt?r.
*Kafkas Üniversitesi,E?itim Fakültesi,Kars.
[1]Sadi KOCA?,Tarih Boyunca Ermeniler ve Türk Ermeni ?li?kileri,Altanok Yay?nevi,Ankara 1967,s.18-20
[2]Y?lmaz AKBULUT,Ermeniler ve Bingöl’de Ermeni Tehcirleri,Kültür Bakanl??? Yay?nlar?,Ankara 1988,s.2-4
[3]Esat URAS,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,?stanbul 1987,s.106
[4]Salim CÖHCE,“1828-1829’da Rusya,?ran ve Türkiye’den Ermenilerin Göçürülmesi”,Yak?n Tarihimizde Kars ve Do?u Anadolu Sempozyumu,Kars Valili?i,Kars 1991,s.96.
[5]URAS,.a.g.e.,s.77.
[6]KOCA?,a.g.e.,.s.54.
[7],........a.g.e.s.55.
[8]Mehmet SARAY,“Türk—Rus Münasebetleri ve Ermeni Meselesi.”,Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ile ?li?kileri sempozyumu,Erzurum 1984,s.126
[9]AKBULUT,a.g.e.,s.55.
[10]KOCA?,a.g.e.,s.58-59.
[11]Mehmet HOCAO?LU,Ar?iv Vesikalar?yla Türkiye’de Ermeni Mezalimi ve Ermeniler,?stanbul,1976,s.23.
[12]Muhammed HAM?DULLAH,?slam’da Devlet ?daresi,?stanbul 1983,s.7
[13]CÖHcE,“a.g.m.”s.98
[14]Helmuth Von MOLTKE,Türkiye Mektuplar?,çev.Hayrullah ÖRS,Remzi Yay?nevi,?stanbul 1995,s.35.
[15]Bernard LEWIS,Modern Türkiye’nin Do?u?u,çev.M.KIRATLI,TTK,Ankara 1988,s.353.
[16]Robert MANTRAN,Osmanl? ?mparatorlu?u,II.çev.Server TAN?LL?,Cem Yay?nlar? ?stanbul 1995,s.192-197.
[17]AKÇURA,a.g.e.,s.49.
[18]Ali EM?RCAN,M.Emin GERGER,Büyük Ermenistan Hayali ve Kars’tan Karaba?’a Ermeni Vah?eti,Cemre Yay?nlar?,?stanbul 1992, s.34.
[19]AKÇURA,a.g.e.s.49.
[20]B.H.SUMMER Büyük Petro ve Osmanl? ?mparatorlu?u,çev.E?ref Bengi ÖZB?LEN,Türk Dünyas? Ara?t?rmalar? Vakf? Yay?nlar?, ?stanbul 1993,s.79-80.
[21]SARAY,“Türk—Rus Münasebetleri ve Ermeni Meselesi“s.127.
[22]Stantford SHAW,E.Kural SHAW,Osmanl? imparatorlu?u ve Modern Türkiye,II,çev.Mehmet HARMANCI,E Yay?nlar?,?stanbul 1983, s.252.
[23]W.E.D.ALLEN,Paul MURATOF,Kafkas Harekat?:1828-1921 Türk-Kafkas S?n?r?ndaki Harplerin Tarihi,Genel Kurmay Yay?nlar?, Ankara 1966,s.28-46.
[24]Bayram KODAMAN,Türkler-Ermeniler ve Avrupa,Süleyman DEMiREL Ünv.Yay?nlar?,Ankara 1994,s.5.
[25]KOCA?,a.g.e.,s.263.
[26]KOCA?,a.g.e.,s.117.
[27]KOCA?,a.g.e.,s.273.
[28]AKÇURA,a.g.e.,s.113-114.
[29]Fahrettin KIRZI0?LU,Edebiyat?m?zda Kars,I??l Matbaas?,?stanbul 1958,s.19.
[30]Abdullah SAYDAM,K?r?m ve Kafkasya Göçleri,TTK Yay?nlar?,Ankara 1997,s.1.
[31]SAYDAM,a.g.e.,s.4.
[32]SAYDAM a.g.e.,s.205.
[33]Abdullah SAYDAM,“Rus Sömürge Siyaseti ve Kafkasya”K?br?s’tan Kafkasya’ya Dünyas?nda siyaset—Adalet ve Raiyyet,KTÜ Yay?nlar?,Trabzon 1998,s.343.
[34]SHAW,a.g.e.,II,s.152.
[35]SAYDAM,K?r?m ve Kafkasya Göçleri,s.79
[36]Kemal BEYD?LL?,“1828-1829 Osmanl?-Rus Sava??’nda Do?u Anadolu’dan Rusya’ya Göçürülen Ermeniler”,Türk Tarih Kurumu Belgeler Dergisi,XIII/17,Ankara 1988 s.368.
[37]BEYD?LL?,“a.g.m.”,s.384.
[38]BOA.HH.Nr.42833-D.
[39]Nihat ER?M,Devletler Aras? Hukuku ve Siyasi Tarihi Metinleri,I,TTK, Ankara 1953,s.285-286.
[40]BEYD?LL?,“a.g.m.”,s.387.
[41]Ufuk GÜLSOY,1828-1829 Osmanl?-Rus Sava??’nda Rumeli’den Rusya’ya Göçürülen Reaya,Türk Kültürünü Ara?t?rma Enstitüsü Yay?nlar?,istanbul 1993,s.23.
[42]BEYD?LL?,”a.g.m.”,s.406
[43]SAYDAM,K?r?m ve Kafkasya Göçleri,s.205.
[44]GÜLSOY,a.g.e.,s.85.
[45]BEYD?LL?,“a.g.m.”,s.406.
[46]GÜLSOY,a.g.e.,s.23.
[47]Nikola IORGA,Osmanl? Tarihi,V,çev.B.S?tk? BAYKAL,Ankara 1998,s.298.
[48]GÜLSOY,a.g.e.,s.24.
[49]BEYD?LL?,“a.g.m.”,s.407.
[50]BEYD?LL?,“a.g.m.”,s.407.
[51]BEYD?LL?,“a.g.m.”,s.407.
[52]Mücteba ?LGÜREL,“Ruslar?n Do?u Anadolu Siyaseti ve 1828-1829 ?lk Rus ?stilas?”,?st.Ünv.Edb.Fak.Tarih Dergisi,?stanbul 1994,s.173.
[53]BEYD?LL?,“a.g.m.”,s.391.
[54]SAYDAM,K?r?m ve Kafkasya Göçleri,s.12
[55]?LGÜREL,”a.g.m.”,s.174
[56]BOA.HH.Nr.,43022-F;BEYD?LL?,“a.g.m.”,s.404.
[57]BOA.HH.Nr.,43722-H;BEYD?LL?,“a.g.m.”,s.405.
[58]BOA.HH.Nr.,42806.
[59]BOA.HH.Nr.,43742.
[60]?LGÜREL,”a.g.m.”,s.172.
[61]BOA.HH.Nr.,43742.
[62]EM?RcAN-GERGER,a.g.e.,s.16.
[63]KODAMAN,a.g.e.,s.9.
[64]BEYD?LL?,“a.g.m.”,s.408.
[65]?LGÜREL,“a.g.m.”,s.171.
[66]Cenani GÜRBÜZ,Milli Mücadelede Develi ve Ermeniler,Kültür Bakanl??? Yay?nlar? Ankara 1996,s.7
[67]URAS,a.g.e.,s.624.
[68]KOCA?,a.g.e.,s.271.
[69]KOCA?,a.g.e.,s.70.
[70]BOA.HH.Nr.42915,
[71]BOA.HH.Nr.43742.
[72]SAYDAM,K?r?m ve Kafkasya Göçleri,s.344-345
[73]KOCA?,a.g.e.,s.117.
[74]BOA.HH.Nr.43129.
[75]BOA.HH.Nr.43944-C.
[76]BOA.HH.Nr.43129.
[77]?LGÜREL”a.g.m”,s.175.
[78]BOA.HH.Nr.36459-A.
[79]BOA.CD.Nr.14603.
[80]BOA.HH.Nr.43212;BEYD?LL?“a.g.m.”,s.394.
[81]KOCA?,a.g.e.,s.61.
[82]Yücel ÖZKAYA,”Ar?iv Belgelerine Göre XVIII.Yüzy?l ve XIX Yüzy?llarda Osmanl? ?mparatorlu?unda Ermenilerin Durumu”,Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ile ?li?kileri Sempozyumu,Atatürk Ünv.Yay?nlar?,Erzurum 1994,s.151.
[83]H.Kemal TÜRKÖZÜ,Osmanl? ve Sovyet Belgeleri ile Ermeni Mezalimi,Türk Kültürünü Ara?t?rma Enstitüsü Yay?nlar?,Ankara 1983 s.8.
[84]SAYDAM,K?r?m ve Kafkasya Göçleri,s.206.
[85]BEYD?LL?,”a.g.m.”,s.407.
[86]URAS,a.g.e.,s.624;Ancak URAS’?n aksine 1246 tarihli bir defterin 180-202 sayfas?nda ?öyle denilmektedir.Kars’tan gitmeyen 114 hane gidip ve gelen 139 hane tesbit edilmi?tir.Toplam ne kadar oldu?unu ise zaman gösterir diye eklenmi?tir.(BOA.HH.Nr. 43212-B)
[87]KOCA?,a.g.e.,s.271.
[88]BOA.HH.Nr.44179.
[89]Celal ERK?N,1828-1829 Türk—Rus Harbi(Kafkas Cephesi)Askeri Mecmua Yay?nlar?,?stanbul 1940,s.4
[90]SAYDAM,”Rus,Sömürge,Siyaseti ve Kafkasya”,s.344.
[91]?LGÜREL,“a.g.m.”,s.175.
[92]Y?lmaz ÖZTUNA,Büyük Türkiye Tarihi,VII,?stanbul,1978.
[93]Hayati DO?ANAY,“Erzurum Çevresinin iklimi ve ?nsan Hayat?na Etkileri.”?ehr-i Mübarek Dergisi,Erzurum 1980,s.1.
[94]CÖHCE,”a.g.m.”s.100-101.
[95]Banuçiçek KIRZIO?LU,Muhammet Hamid ve Divançesi,Ankara 1987,s.55-56.
[96]M.Hatifi KARAHANO?LU-M.Fahrettin KIRZIO?LU,Karahano?lu Aile Tarihçesi,Atatürk Ünv.Yay?nlar?,Erzurum 1986,s.202-203. | | | | ----------------------
* Kafkas Üniversitesi Eğitim Fakültesi,Kars -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
