| | | | | | LOZAN BARI? KONFERANSINDA ERMEN?LER HAKKINDA Sadettin BAŞTÜRK*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ; , LOZAN BARI? KONFERANSINDA ERMEN?LER HAKKINDA248ä le="font-family: Verdana;">LOZAN BARI? KONFERANSINDA ERMEN?LER HAKKINDA
Okutman Sadettin BA?TÜRK*
Türk milletinin son yüzy?lda yeti?tirdi?i büyük kumandan,devlet adam? GAZ? MUSTAFA KEMAL ATATÜRK’ün Önderli?inde Türk Milletinin düvel-i ittifakiyeye kar?? vermi? oldu?u ba??ms?zl?k mücadelesi,9 Eylül 1922’de i?galci Yunan ordusunun Türk Yurdu’ndan at?larak Ege’nin serin sular?na dökülmesiyle,dünyada e?i benzeri görülmemi? bir ba?ar? sa?lam??t?r.
23 Eylül 1922’de düvel-i ittifakiye,kat?lacak ülkeleri de belirledikten sonra,Türkiye Büyük Millet Meclisi’ni,bir notayla Venedik’te veya ba?ka bir yerde toplanacak bar?? konferans?na davet etmi?tir.4 Ekim 1922 tarihli kar?? cevab?nda Türkiye, konferans yeri olarak ?zmir’i önerdi.
Bu haberle?meler devam ederken 11 Ekim 1922’de Mudanya mütarekesi imza edildi ve cephede silahl? mücadele sona ermi? oldu. Türkiye’nin 4 Ekim tarihli kar?? cevab?na düvel-i ittifakiye 27 Ekim’de cevap vererek Türk hükümetini 13 Kas?m 1922’de ?sviçre’nin Lozan ?ehrinde toplanacak olan bar?? konferans?na ça??rmaya mecbur kald?.
Türkiye Büyük Millet Meclisi 3 Kas?m 1922’de Lozan’da ba?layacak olan görü?melere kat?lacak delegeleri belirledi.Ba?murahhas Hariciye Vekili ve Garp Cephesi kumandan? ?smet Pa?a(?nönü),ikinci delege Maliye Vekili Hasan Bey(Saka),üçüncü delege S?hhat ve ?ctima-i Muavenat vekili Dr.R?za Bey(Nur)’le birlikte 40 ki?ilik bir heyet olu?turarak,4 Kas?m 1922’de ?sviçre’nin Lozan kentine gitmek üzere Ankara’dan yola ç?kard?.
Bu heyetin konferansta nas?l hareket edece?i hususunda bakanlar kurulu toplanarak çarçabuk 14 maddeden olu?an k?sa bir talimat haz?rlad?.Bu talimat içerisinde Türk Heyeti iki konuda(Türk Heyetinin istedi?i gibi olmaz ise)derhal hiç kimseye dan??madan görü?melerden çekilebilecektir.??te bunlardan birisi Ermeni Meselesidir.Di?eri ise kapitülasyonlard?r.Bar?? görü?melerinde Türk topraklar?ndan e?er bir“Ermeni Yurdu”istenirse derhal görü?meler kesilebilecek Ankara’dan yeni talimat istemeye dahi gerek olmayacakt?r.Di?er konularda ç?kacak sorunlarda ise Ankara ile haberle?ilecektir.
Bar?? görü?meleri öncesi çözüm bekleyen sorunlar oldukça fazla ve hepside birbirinden önemli idi.Bunca önemli sorunlar?n çözümü esnas?nda izlenecek politikay? belirleyen 14 maddelik alel acele kaleme al?nm?? bu talimat?n yeterli olmas? beklenemezdi.Konferans?n tutanaklar? incelendi?inde Düvel-i ittifakiyenin bu konferansa öyle bir haz?rland???n? göstermi?tir ki sanki daha evvel bir araya gelerek sözbirli?i etmi?lercesine.??te bu önemli sorunlardan birisi Ermeni Meselesi idi.Ermeni Meselesi bar?? görü?melerinde sadece Ermeni yurdu ile s?n?rl? olmad?.Lozan bar?? görü?melerinde düvel-i ittifakiye Ermeni Meselesini bütün yönleriyle Sevr Antla?mas?ndaki gibi çözümlemek istiyordu.Sevr anla?mas? ?stanbul Hükümeti taraf?ndan imzalanm?? ancak Türk Milleti taraf?ndan kabul edilmemi?ti ancak,yine de düvel-i ittifakiye Sevr’den vazgeçmek de istemiyordu.Çünkü,Düvel-i ?ttifakiyeye göre Ermeniler Türklere kar?? ortaya konulan Ermeni Meselesi;“Ermeniler bizim küçük müttefikimizdir...bugün kendilerine ait müstakil bir hükümete sahip olmad?klar? halde,büyük bir itimat ve arzu ile bize hizmette bulundular.”[1]?eklinde tan?mlan?yordu.Düvel-i ittifakiye do?u politikalar?n? gerçekle?tirmede Ermenileri çok iyi kullanm??lard?.Onlar? kulland?klar? bu esnada verdikleri vaatleri gerçekle?tirememenin vermi? oldu?u ?st?rapla elbette ki Ermeniler lehine politikalar içerisinde olacaklard?.Lozan bar?? görü?melerinde Düvel-i ittifakiye,Ermeni meselesi hususunda i?te bu dü?ünce ile hareket etmi?lerdir.Lozan bar?? görü?meleri o kadar çetin geçmi?tir ki,görü?melerin do?urdu?u havay? en iyi aç?klayan ?smet Pa?a’n?n büyük önderimiz Gazi Mustafa Kemal Pa?a’ya gönderdi?i ?u telgraf çok güzel bir ?ekilde bize yans?tmaktad?r.
Lozan‘da ismet Pa?a’dan Ankara’da Mustafa Kemal Pa?a’ya
22 Aral?k 1922 Tel no. 135
Zata mahsus
“Marki Gorrini’nin gala ziyafetinde ?etaret(ne?e,sevinç)içinde bulunduk.Büyük ziyafetlere büyük milletlerden ba?ka kim gidebilir.?talya,Fransa,Britanya,Türkiye murahhaslar? mevkii ihtiramda,di?er milletler kendi s?ralar?nda....Liste üzerine imza atarken birkaç defa hep benim alt?ma rast gelen Curzon bana dedi ki hep aya??na rast geliyorum,çekemem.Sonra bir defa tepene imza ediyorum dedi.Birkaç gündür pek ziyade gerginlik hüküm sürüyor.Bugün de gündüz böyleydi.Gelip geçici buhranlar ile zahiri tatl?l?k aras?nda çok gergin vakit geçiriyorum.Ziyafetten sonra i?te saat üçtür ki raporu bitirdim.Birkaç saat istirahat edece?im.Nas?ls?n.S?hhatinden,ne?’enden bize kuvvet ver ?anl? Gazi.Görü?tü?ümüz zaman saçlar?m? bembeyaz,ya??m? on sene ileri bulacaks?n.”[2]
Lozan bar?? görü?melerinde Ermeni Meselesi çok yönlü olarak gündeme getirilmi?tir.Kurtulu? Sava?? sonras?nda Anadolu’da kalan ve Anadolu’yu terk etmi? olan Ermenilerin,bütün yönleriyle vatanda?l?k haklar?,hususlar?nda Düvel-i ittifakiyenin ortaya koymu? oldu?u politikalar? ve Türk heyetinin belirlemi? oldu?u kar?? politikalar?n Ankara ile yap?lan telgraf haberle?melerine nas?l yans?d??? konu edilecektir.
Bar?? görü?melerine Ermeni Meselesi,?ngiliz heyetinden Lord Curzon’un 12 Aral?k 1922 tarihinde konferans?n genel ictimas?nda yapm?? oldu?u uzun bir konu?mayla ta??nm??t?r.
Görü?melerde Ermeni Meselesi,Ekalliyetler,Az?nl?klar,tali komisyonunda ele al?nm??t?r.Az?nl?klar tali komisyonu ba?kanl???na ise ?talyan MM Montagna seçilmi? ve komisyon sürekli Ouchy ?atosunda toplanarak görü?meler gerçekle?mi?tir.Türk heyetinden bu komisyonda sürekli bulunan görevliler ?smet Pa?a,Dr.R?za Nur ve yanlar?nda zaman zaman görü?melere kat?lan Mustafa ?eref Bey, ?ükrü Bey,Veli Bey,Münir Beylerdir.
Emeniler,?tilaf devletlerinin kendilerine vermi? olduklar? vaatleri elde edebilmek amac?yla daha Lozan Konferans? ba?lamadan örgütlenerek harekete geçmi?ler öncelikle kendilerinin Lozan Konferans?na kat?lmalar?n?n sa?lanmas? için çal??m??lar ancak bunda ba?ar?l? olamam??lard?r.Bu tarihlerde en önemli Ermeni örgütleri“Ermeni Cumhuriyeti Heyeti”ve“Ermeni Milli Heyeti”dir. Türklü?e ve Türk topraklar?na kar?? besledikleri husumette ve gayede birlik olmakla beraber,uygulama yöntemlerinde fikir ayr?l???nda olan bu iki örgüt,Konferans?n haz?rl?k,devam ve sonuçlar?na etkili olmak üzere tam bir görü? ve hareket birli?ine karar vermi?lerdir.Bu ortak hareketi devam ettirecek“Birle?ik Ermeni Heyeti”ad?nda bir organ olu?turmu?lard?r.Bu organa “Ermeni Cumhuriyeti Heyeti”nden Aharonyan ve Aleksander Hadisyan’?,“Ermeni Milli Heyeti”nden Noradonkyan ve Leon Pa?al?yan’? getirmi?lerdir.[3]
Bu organ hemen çal??malara ba?layarak iddialar?n? ortaya koymu? ve bu iddialar?n? gerçekle?tirebilmek amac?yla konferans?n haz?rl?k safhas?nda ?ngiltere,Fransa,?talya,Yugoslavya,Yunanistan’a mektuplar göndererek ittifak tesis etmeye,Türk topraklar? üzerinde talep ve iddialar? bulunan çe?itli topluluklarla i?birli?i yapmaya çal??m??,ayn? zamanda da Türk heyeti ile bilfiil kar?? kar??ya gelebilme giri?iminde bulunmu?lard?r.Yani Lozan Konferans? esnas?nda Ermeniler lehine hareket edebilecek bütün kurum,kurulu?,devlet ve ki?ilerle irtibat kurmaya çal??m?? her türlü yol ve yöntemi aram??lard?r.[4]
Lozan Konferans? öncesi Ermenilerin içinde bulunduklar? durum adeta ?u misale benzemektedir.Geçmi?te sahibi ve yönetim kadrosu itibariyle çok iyi,i?levini en iyi ?ekilde devam ettiren bir ?irkette oldukça dolgun bir ücretle ve refah içerisinde ya?am?n? devam ettiren birisi vard?r,bu ?irketin rakiplerinin ?irketi bat?rabilmek amac?yla,?irkette çal??an herhangi birisine as?l olmayan vaadler vererek i?ten ayr?lmas?n? sa?lam??,daha sonra da i?ten ayr?lan bu ki?iyi yüzüstü b?rakmalar? has?l olmu?.Böyle bir durum içerisine dü?mü? olan o insan yeniden eski durumuna gelebilmek amac?yla ortal??a dü?erek adeta bir dilenci gibi kendisine sahte vaadde bulunan insanlardan yalvar??la yard?m istemesine benzemektedir.
Düvel-i ittifakiye,daha evvelce kendi ç?karlar?n? gerçekle?tirebilmek amac?yla Türklere kar?? kulland?klar? ba?ta Ermeniler olmak üzere Türk Yurdu’ndaki az?nl?klar ad?na elbette ki birtak?m tavizler koparmaya çal??acaklard?.Bu noktadan hareket eden emperyalist devletler özellikle az?nl?klar alt komisyonunda temelde ?u konular?n görü?ülerek karara ba?lanmas?n? istemi?lerdir.
1-Umumi af,
2-Soy dil ve din az?nl?klar?n?n özgürlü?ü ve korunmas? için genel güvenceler,
3-1 Kas?m 1914 tarihinden bu yana,ailelerinden ayr?lm?? kimselerle,mallar?ndan yoksun b?rak?lm?? kimselere mallar?n?n geri verilmesi çal??malar?n?n benimsenmesi ve bunlara ara verilmemesi,
4-Az?nl?klar?n iste?e ba?l? göç özgürlükleriyle,yurt içinde dola??m özgürlükleri,
5-Az?nl?klar?n yurtta?l?k haklar? bak?m?ndan e?itli?iyle,dinsel ve siyasal e?itlikleri,
6-Askerlik hizmetinden ba????kl?k,
7-Az?nl?klar için ö?retim,e?itim amaçlar? ve insanc?l amaçlarla dernek kurma özgürlükleri ve kamu giderlerinden hak gözetir paylar ayr?lmas?,
8-Az?nl?k okul ve kiliselerinin statüsü,
9-Az?nl?klar?n korunmas? konusunda al?nacak tedbirlerin yürürlü?e konulmas?na ili?kin güvenceler ve bu konuda Milletler Cemiyet ile i?birli?i
10-Ermeniler için ulusal yurt.[5]
Düvel-i ittifakiye temel ba?l?klar? itibariyle yukar?daki konular? içeren 13 maddelik bir tasar?y? 15 Aral?k 1922’de komisyona sunmu?tur.
Madde-1 Türkiye,sivil ya da askeri,hiçbir kanununun hiç bir kararnamenin ya da yönetmeli?in,hiçbir resmi i?lemin,i? bu Kesimde belirtilen hükümlere ayk?r? olmamas?n? ve onlardan üstün say?lmamas?n? kabul etmektedir.
Madde-2 Türk Hükümeti,do?um ulusal topluluktan olma,dil,soy ya da din ayr?m? yapmaks?z?n Türkiye’de oturan herkese hayatlar?n? ve—k?s?tlama olmaks?z?n dola??m özgürlü?ünü de kapsamak üzere-özgürlüklerini tam olarak sa?lamay? yükümlenir.
Türkiye’de oturan herkes her inanc?n dinin ya da mezhebin gereklerini,ister aç?kta ister özel olarak serbestçe yerine getirme hakk?na sahip olacakt?r.
Bir önceki paragrafta öngörülen bu hakk?n serbestçe kullan?m?na ayk?r? davran??lar,söz konusu din ne olursa olsun ayn? cezalarla cezaland?r?lacakt?r.
Madde-3 Türk Hükümeti,1 A?ustos 1914 tarihinden bu yana ortadan kaybolmu? ya da ailelerinden ayr? dü?mü? kimselerin,soylar? ve dinleri ne olursa olsun,ailelerine ya da topluluklar?na(cemaatlerine)geri verilmesini ve yolsuz—yöntemsiz mallar?ndan yoksun b?rak?lm?? kimselere mallar?n?n geri verilmesini sa?lamak için 30 Ekim 1918 den bu yana giri?ilmi? çal??malar?n sonuçlar?n? kabul etti?ini bildirir.
Türkiye bu çal??malara ara verilmemesi için bütün kolayl?klar? gösterecektir.
Madde-4 Türk Hükümeti,din ve dil bak?m?ndan etnik az?nl?klardan olan kimselerin göç etmelerine hiçbir engel ç?karmayacakt?r.
Madde-5 Bütün Türk uyruklar? kanun önünde e?it olacaklar ve soy,dil ya da din ayr?m? gözetilmeksizin,ayn? yurtta?l?k haklar?yla siyasal haklardan yararlanacaklard?r.
Din,inanç ya da mezhep ayr?l???,hiçbir Türk uyru?unun,yurtta?l?k haklar?yla siyasal haklardan yararlanmas?na,özellikle kamu hizmet ve görevlerine kabul edilme,onurlanma ya da çe?itli mesleklerde ve i? kollar?nda çal??ma bak?m?ndan,bir engel say?lmayacakt?r.
Herhangi bir Türk uyru?unun gerek özel gerekse ticari ili?kilerinde,din,bas?n ya da her çe?it yay?n konular?yla aç?k toplant?lar?nda diledi?i bir dili kullanmas?na kar?? hiçbir k?s?tlama konulmayacakt?r.
Türkçe’den ba?ka bir dil konu?an Türk uyruklar?na,mahkemelerde kendi dilerini gerek sözlü gerekse yaz?l? olarak kullanmalar? bak?m?ndan uygun dü?en kolayl?klar sa?lanacakt?r.
Madde-6 Din ya da dil az?nl?klar?ndan olan Türk uyruklar?,hem hukuk bak?m?ndan hem de uygulamada,öteki Türk uyruklar?yla ayn? güvencelerden yararlanacaklard?r.Özellikle giderlerini kendileri ödemek üzere,her türlü hay?r kurumlar?yla dinsel ya da sosyal kurumlar,ilk,orta ve yüksek ö?retim okullar? ve ba?ka her türlü ö?retim kurullar? kurmak,bunlar? yönetmek ve denetlemek ve dinlerinin gereklerini serbestçe yerine getirme konular?nda e?it hakka sahip olacaklard?r.
Madde-7 Din ya da dil bak?m?ndan etnik az?nl?klardan olan Türk uyruklar?n?n önemli bir oranda bulunduklar? kentlerde ya da bölgelerde,söz konusu az?nl?klar,Devlet bütçesi,belediye bütçesi ya da öteki bütçelerce e?itim,din ya da hay?r i?lerine genel gelirlerden sa?lanabilecek paralardan yararlanma?a ve pay ayr?lmas?na hakgözetilirli?e uygun ölçülerde kat?lacaklard?r.
Bu paralar ilgili topluluklar?n yetkili temsilcilerine teslim edilecektir.
Madde-8 Türk Hükümeti,Türkiye’deki soy,din,dil az?nl?klar?ndan her biri için Türk Devletini denetimi alt?nda,1 A?ustos 1914 tarihinden önce var olan biçimde,din hay?r ve Ö?retim i?lerine özerklik tan?may? ve bu özerkli?e dokunmamay? kabul eder.
Türk Hükümeti,bu az?nl?klar?n aile durumlar?yla ki?isel durumlar? konular?nda;bu sorunlar?n,söz konusu az?nl?klar?n görenekleri uyar?nca çözümlenmesine elverecekleri bütün tedbirleri oldu?u gibi tutacakt?r.
Türk Hükümeti,söz konusu az?nl?klara ait kiliselere,havralara,mezarl?klara ve öteki din kurumlar?na koruma sa?lamay? yükümlenir.Bu az?nl?klar? Türkiye’deki vak?flar?na,din ve hay?r i?leri kurumlar?na tam tan?ma ve bütün kolayl?klar sa?lanacak ve Türk Hükümeti yeniden din ve hay?r kurumlar? kurulmas? için bu nitelikteki öteki özel kurumlara sa?lanm?? gerekli kolayl?klardan hiç birini esirgemeyecektir.
Madde-9 H?ristiyan ya da Musevi diniden Türk uyruklar?,inançlar?na ya da dinlerinin gereklerine ayk?r? herhangi bir davran??ta bulunmaya zorlanmayacaklar? gibi hafta tatil günlerinde mahkemelerde haz?r bulunmalar? ya da kanunun öngördü?ü herhangi bir i?lemi yerine getirmemeleri yüzünden,haklar?n? yitirmeyeceklerdir.Bununla birlikte,bu hüküm,H?ristiyan ya da Musevi dininden Türk uyruklar?n?n kamu düzeninin korunmas? için bütün Türk uyruklar?n?n yerine getirmeleri zorunlu olan yüklemelerden ba????k tutulduklar? anlam?na da gelmeyecektir.
Madde-10 Türkiye’de oturanlardan hiç kimse 1 A?ustos 1914 tarihinden 20 Kas?m 1922 tarihine kadar olan süre içinde askeri ya da siyasal davran???ndan ya da bu anla?may? imzalam??,Türkiye’den ba?ka devletlere ya da bunlar?n uyruklar?na yapt??? bir yard?m yüzünden hiçbir nedenle kayg?land?r?lmayacak ve tedirgin edilmeyecektir.Türkiye’de oturanlardan herhangi bir kimse için,böyle bir nedenle verilmi? herhangi bir hüküm tümüyle kald?r?lacak ve yürütülen her türlü kovu?turma durdurulacakt?r.
Siyasal olaylara ili?kin olarak yukar?da belirtilen süre içinde,adi suç olsalar bile,bütün suçlar için,tam bir genel af ilan edilecektir.
?? bu anla?ma uyar?nca Türkiye’den ayr?lm?? ülkelerde oturanlardan hiç kimse,1 A?ustos 1914 tarihinden bu yana olan siyasal davran??? yüzünden,ya da uyruklu?unun i? bu anla?ma ile saptanmas? yüzünden,kayg?land?r?lmayacak ve tedirgin edilmeyecektir.
Madde-11 Türkiye,Müslüman olmaya Türk uyruklar?na vergi(bedel)kar??l???nda,askerlik hizmetinden ba????k tutulma olana??n? tan?yan bir hükmü yasalar?na koymay? yükümlenir.
Bu ba????kl?k vergisi a??r? olmayacak ve Türkiye’nin ayn? ba????kl??? bütün uyruklar?na tan?mas? halinde,Müslümanlarla Müslüman olmayanlar için e?it olacakt?r.
Madde-12 Milletler Cemiyeti Meclisi,Türk Hükümetine dan??t?ktan sonra,1914-1918 sava??nda tarafs?z kalm?? devletlerin uyruklar? aras?ndan seçilecek bir temsilciyi,bu bölümün hükümlerinin uygulan?p uygulanmad???n? gözlemlemek göreviyle Türkiye’ye gönderecektir.
Bu temsilci,görevi süresince,Milletler Cemiyeti Misak?n?n 7.maddesi uyar?nca,diplomatik ayr?cal?klardan ve dokunulmazl?ktan yararlanacakt?r.
Türk Hükümeti,bu temsilcinin görevini yerine getirmesi için gerekli bütün kolayl?klar? sa?lamay? yükümlenir.
Madde-13 Türkiye bu bölümdeki hükümlerin uluslararas? nitelikte hükümler olmas?n? ve bunlar?n Milletler Cemiyet güvencesi alt?nda bulunmas?n? kabul etmektedir.Bu hükümler Milletler Cemiyeti Meclisinin ço?unlu?u uygun bulmad?kça, de?i?tirilemeyecektir.?ngiliz ?mparatorlu?u,Frans?z,?talya ve Japonya hükümetleri,Milletler Cemiyeti Meclisinin ço?unlu?unca, bu hükümlerde,usulüne uygun olarak yap?lacak herhangi bir de?i?ikli?i reddetmeme?i bu anla?ma uyar?nca kabul etmektedir.
Türkiye Milletler Cemiyeti Temsilcisinin ya da Milletler Cemiyeti Meclisi üyelerinin herhangi birinin,bu yükümler ayk?r? herhangi bir davran??? ya da böyle bir davran??ta bulunma tehlikesini Meclise sunmaya yetkili oldu?unu ve Meclisin,durumuna göre,uygun ve etkili sayaca?? yolda davranabilece?ini ve gerekli görece?i yönergeleri verebilece?ini kabul etmektedir.
Türkiye,bundan ba?ka,bu maddelere ili?kin olarak,hukuk bak?m?ndan ya da uygulamada Türk Hükümetiyle imzac? öteki devletlerden herhangi biri ya da Milletler Cemiyeti Mecalisine üye herhangi bir ba?ka devlet aras?nda görü? ayr?l??? ç?karsa,bu anla?mazl???n,Milletler Cemiyet Misak?n?n 14.maddesi uyar?nca uluslaras? nitelikte say?lmas?n? kabul etmektedir.Türk Hükümeti,böyle bir anla?mazl???n,öteki taraf isterse,Milletleraras? Daimi Adalet Divan?na sunulmas?n? kabul etmektedir. Divan?n karar? kesin ve Milletler Cemiyet Misak?n?n 13.maddesi uyar?nca verilmi? bir karar gücünde olacakt?r.[6]
Az?nl?klar tali komisyonu görü?melerinde Ermeni Meselesi ile ilgili en çok görü? ortaya koyan ve Türk Heyetine kar?? direnen devlet ?ngiltere olmu?tur.?ngiltere’nin öncülü?ünde di?er emperyalist devletlerinde benimsemi? oldu?u yukar?da temel ba?l?klar?yla verilmi? olan 13 maddelik ekalliyetler az?nl?klar tasar?s?-ve bu konu içinde Ermeni meselesi-Sevr Bar?? Anla?mas?ndaki az?nl?klarla ilgili maddelerden çok farkl? de?ildi.Sevr Bar?? Anla?mas?ndaki az?nl?klarla ilgili 140 ile 151 aras? maddeler k?smi de?i?ikliklerle yeniden Türk milletine kabul ettirilmeye çal???lacakt?.Yani Ermeniler ad?na Sevr’de yer alan maddeler çok k?smi de?i?ikliklerle yeniden kabul ettirilmek isteniyordu.
Sevr bar?? anla?mas?ndaki az?nl?klarla ilgili dördüncü bölümün maddeleri ise ?unlard?r.
Madde 140-Türkiye 141,145 ve 147.maddeler hükümlerinin anayasa gibi tan?nmas?n? ve ne mülki ne de askeri hiçbir kanun ve tüzü?ün ve ne bir padi?ah emrinin veya resmi bir i?lemin ad? geçen hükümler ile z?t veya hiçbir kanun ve tüzü?ün bir padi?ah emrinin veya resmi bir i?lemin ad? geçen hükümlerden önce gelmemesini ve üstün olmamas?n? taahhüt eder.
Madde 141-Türkiye,kendi bütün halk?na,do?um milliyet dial,?rk veya din dikkate almaks?z?n hayat ve hürriyetlerini tam ve noksans?z himaye sa?layaca??n? taahhüt eder.Türkiye halk?ndan hepsinin genel ve özel her çe?it dinler,mezhepler ve inanç konular?nda serbestçe ibadet/ayin yapma haklar? olacakt?r.Yukar?daki maddede aç?klanan hakk?n kullan?lmas?n?n serbestali?ine yap?lacak müdahaleler ilgili olan mezhep hangisi olursa olsun ayn? cezalar ile cezaland?r?l?rlar.
Madde 142-1 Kas?m 1914 tarihinden biri Türkiye’de ?iddete dayanan bir idare ?ekli mevcut bulunmu? olmas?ndan dolay? islam dinine geçi?ler do?al bir ?ekilde meydana gelmemi? ve ad? geçen tarihten sonra ortaya ç?kan ihtidalar?n hiç biri tan?nmam?? oldu?undan 1 Kas?m 1914 tarihinden önce Müslüman olmayan her ki?i gayrimüslim kalm?? say?lacakt?r.Ancak hürriyetleri elde edildikten sonra kendi istekleriyle Müslüman olmak için gerekli ?artlar? yerine getirenler bunun d???ndad?rlar.
Osmanl? Hükümeti sava??n sürdü?ü süre içinde Türkiye’de i?lenmi? olan öldürmeler s?ras?nda bireylere kar?? yap?lm?? olan zararlar?n geni? bir ?ekilde kar??lanmas? için 1 Kas?m 1914 tarihinden beri herhangi bir ?rk veya dine mensup olursa olsun kaybolmu? veya zorla kald?r?lm?? veya usule ayk?r? hapsedilmi? veya esir edilmi? olan bütün ki?ilerin aç??a ç?kar?lmas?yla teslimleri için yard?m etmeyi ve memurlar?n?n yard?mlar?n? sa?lamay? taahhüt eder.
Osmanl? Hükümeti bizzat zarar gören ki?ilerin ve aileleriyle akrabalar?n?n ?ikayetlerini duyma gerekli soru?turma ve ara?t?rmay? yapma ve ad? geçen ki?ilerin sal?verilmealerine tam bir kararl?l?kla karar vermek üzere Cemiyet-i Akvam Meclisi taraf?ndan tayin edilecek karma komisyonlar?n icraat?n? kolayla?t?rmay? taahhüt eder.
Osmanl? Hükümeti,ad? geçen komisyonlar?n kararlar?na riayet ettirmeyi ve hukuku tamamen iade olunmu? olan ad? geçen ?ah?slar?n emniyet ve hürriyetini sa?lamay? taahhüt eder.
Madde 143-Türkiye ?rki az?nl?klara mensup ki?ilerin kendi istekleriyle olacak kar??l?kl? göçleriyle ilgili olarak müttefik devletlerin uygun görecekleri hükümleri tan?may? taahhüt eder...
Madde 144-Osmanl? Hükümeti terkedilmi? mallar hakk?ndaki 1915 tarihli kanun ile tamamlanan hükümlerin haks?z oldu?unu tasdik ve hiç olmam?? hükmünde oldu?unu ve gerek öncesine ve gerek sonras?na hüküm ve tesiri olmayaca??n? bildirir.
Osmanl? Hükümeti 1 A?ustos 1914 tarihinden beri Türk olmayan Osmanl? tebaas?ndan gerek öldürme korkusuyla gerek herhangi bir zorlay?c? vas?tayla yurtlarlndan zorla ç?kar?lan ki?ilerin yurtlar?na geri dönü?lerini ve i?-güçleriyle tekrar me?guliyetlerini kolayla?t?rmak için mümkün olan tedbirleri almay? resmen taahhüt eder ve ad? geçen vatanda?lar?n veya bunlar?n mensup olduklar? cemaatlerin tasarrufunda bulunan menkul ve gayri menkul mallardan tekrar ele geçebilecek olanlar?n —kimin elinde bulunursa bulunsun-mümkün olan süratle iadelerinin gerekli oldu?unu tasdik eder.
Mallar her çe?it gümrük ve vergilerden kurtulmu? olarak ve mallar? kullanma yetkisi bulunan ve elinde bulunduranlar için herhangi bir çe?it tazminat ödemeksizin iade olunacak ve fakat bu kullanma yetkisi bulunan ve elinde bulunduranlar?n aleyhine dava etme haklar? sakal? kalacakt?r.
Osmanl? Hükümeti,uygun görülecek her yerde Cemiyet-i Akvam Meclisi taraf?ndan hakem komisyonlar? olu?turulmas?n? kabul eder. Bu komisyonlardan her biri Osmanl? Hükümetinin bir temsilcisi ile zarar görmü? olmak iddias?nda bulunan veyahut bireylerden biri taraf?ndan bu iddia aç?klanan cemaat?n bir temsilcisinden ve Cemiyet-i Akvam Meclisi taraf?ndan tayin edilen bir ba?kandan olu?acakt?r.
Hakem komisyonlar? bu antla?mada belirtilen bütün istekleri incelemek ve bu istekler hakk?nda bir muhakeme usulü tatbikiyle hüküm icra edecektir.
Ad? geçen komisyonlar a?a??daki konular? emredebilmek yetkisine sahip olacaklard?r.
Birinci olarak;tekrar in?a ve tamir için gerekli görecekleri bütün i?lere ait i?çinin Osmanl? Hükümeti taraf?ndan sa?lanmas?, bu i?çi hakem komisyonu taraf?ndan ad? geçen i?lerin hangi arazide yap?lmas?n? gerekli görecekleri adi geçen arazide sakin ?rklara mensup ki?iler aras?ndan al?nacakt?r.
?kinci olarak;öldürme ve göç ettirmeye fiilen kat?lm?? veya bu öldürme ve göç ettirme fiillerinin yap?lmas?na sebep olmu? oldu?u ara?t?r?ld?ktan sonra tespit edilen her ki?inin uzakla?t?r?lmas?,ad? geçen ki?inin mallar? hakk?nda al?nacak tedbirler komisyon taraf?ndan tespit edilecektir.
Üçüncü olarak;1 A?ustos 1914 tarihinden beri varissiz olarak vefat etmi? veya kaybolmu? olan bir cemaat fertlerine ait bütün mallar ve emlakin devri,ad? geçen mallar ve emlak hükümet yerine bir cemaate devredilebilir.
Dördüncü olarak;1 A?ustos 1914 tarihinden sonra gayri menkul mallar hakk?nda vaki olan bütün sat?? i?lemleri ile söz konusu mallar üzerindeki sonradan düzenlenen hukuka dair bütün i?lemlerin iptal edilmesi,mal? elinde tutanlar?n ödenmesinin sa?lanmas? Osmanl? Hükümetine ait olup bu ödeme iadenin ertelenmesine bahane olunmayacakt?r.
Bununla beraber söz konusu olan mülkün mevcut bulunan el koyucusu taraf?ndan baz? paralar ödenmi? ise hakem komisyonu ilgililere adaletli bir ?ekilde baz? ödeme ?ekilleri yükleme yetkisine sahip olacakt?r.
Osmanl? Hükümeti,komisyonlar?n görevlerini kolayla?t?rmay?,ve iptal etmek için üst mahkemeye götürülmesi mümkün olmayan kararlar?n yerine getirilmesini sa?lamay? mümkün mertebe kolayla?t?rmay? taahhüt eder.
Adliye daireleri ve Osmanl? idaresinin hiçbir karar? bunlara kar?? ortaya konamayacakt?r.
Madde145-Osmanl? tebaas?n?n hepsi kanun önünde e?it olacak ve ?rk,dil veya din fark? gözetmeksizin ayn? medeni ve siyasi haklardan yararlanacaklard?r.
Din,inanç ve mezhep fark?;Osmanl? vatanda?lar?ndan hiçbirinin medeni ve siyasi haklardan yararlanmas? ve özellikle kamu hizmetine kabulü ve memuriyetler ve sayg?nl?klara kavu?mas? ve çe?itli meslekler ve sanatlar?n? icras? konular?na engel olunmayacakt?r.
Osmanl? Hükümeti,bu anla?man?n yürürlülü?e konmas?ndan iki sene sonra ?rki az?nl?klara nispi temsil esas?na dayanarak seçim usulünün tertip ve tanzimi hakk?nda müttefik devletlere bir proje verecektir.
Osmanl? vatanda?lar?ndan birinin gerek özel veya ticari ili?kilerde gerekse mezhep ve bas?n i?lerinde ve her türlü ne?riyatta ve gerek genel toplant?larda herhangi bir dilin kullanma serbestli?ine kar?? herhangi bir tehdit yap?lmayacakt?r.
Türkçe’den ba?ka bir dille konu?an Osmanl? tebaas?na dillerini,mahkemeler huzurunda gerek ?ifahen ve gerek yaz?l? kullanmalar? için uygun bir kolayl?k gösterecektir.
Madde 146-Osmanl? hükümeti tasdik edilmi? yabanc? üniversiteleriyle okullar?ndan verilen yeterlilik diplomalar?n?n geçerlili?ini tasdik etmeyi taahhüt eder.Bu diplomalar ile ehliyet ve kabiliyet kazananlar?n serbestçe çal??malar?na onay verir.
Madde 147-Irk,dil veya din bak?m?ndan milli az?nl?klara mensup bulunan Osmanl? vatanda?lar? hakk?nda hukuki ve fiili olarak di?er Osmanl? vatanda?lar? gibi i?lem yap?lacak ve bunlar ayn? teminattan yararlanacaklard?r.
Özellikle bunlar ba??ms?z olarak ve Osmanl? memurlar?n?n herhangi bir çe?it müdahalesi olmaks?z?n masraflar? kendilerine ait olmak üzere her çe?it hay?r,dini veya sosyal kurumlar? ve her türlü ilk orta ve yüksek okullar ve di?er ö?retim kurumlar? kurmay? idare ve kontrol etmek ve söz konusu okullarda kendi dillerini serbestçe kullanmak konusunda e?it bir hakka sahip olacaklard?r.
Madde 148-Irk,dil ve din bak?m?ndan milli az?nl?klar mensup Osmanl? vatanda?lar?n?n büyük bir oranda bulundu?u ?ehir ve m?nt?kalarda bu az?nl?klara;devlet,belediye bütçeleriyle ve di?er bütçelerden kültür ve hay?r i?lerine hizmet etmek maksad?yla tahsis olunabilecek paralardan adaletli bir ?ekilde hisse sa?lanacakt?r.
Madde-149-Osmanl? Hükümeti,Türkiye’de bulunan ?rki bütün az?nl?klar?n her birinin dinin ö?retimi,idari özerekli?ini tasdik ve buna riayet etmeyi taahhüt eder.Osmanl? Hükümeti bu amaçla ve bu anla?man?n çe?itli hükümleri sakl? kalmak kayd?yla padi?ahlar taraf?ndan ç?kar?lan fermanlar,hatt-? hümayunlar,beratlar ve naz?rlar?n tezkireleri sadr-? azam tezkireleri ile gayr-i müslim milletlere mezhep ve ö?retim i?leri ve adliye taraf?ndan verilen ayr?cal?klar? ve muafiyetleri bütün kapsam ve geni?li?inin derecesi ile halen teyit etti?i gibi söz konusu imtiyazlar ve muafiyetleri gelecekte de muhafaza eder.
Osmanl? Hükümeti taraf?ndan ad? geçen ayr?cal?klar ve muafiyetlerin ilgas?n? s?n?rlama veya de?i?tirilmesini ihtiva eden bütün kararnameler,kanunlar,nizamnameler ve genelgeler sanki yokmu? gibi geçersiz say?lacakt?r.Bu anla?ma hükümleri gere?ince Osmanl? adalet idaresi usulüne göre yap?lan her türlü de?i?iklikler ?rki az?nl?klar? içine almak ?art?yla bu anla?ma hükümlerine üstün say?lacakt?r.
Madde 150-Osmanl? Hükümeti,Osmanl? uyru?unda bulunan H?ristiyan ve Musevilerin önemli oranda ya?ad?klar? ?ehir ve mahallelerde söz konusu Osmanl? vatanda?lar?n?n din,mezhep ve ibadet törenlerine bir müdahale olu?turacak her hangi bir fill ve harekette bulunmaya zoralanmayacaklar?n? ve onlar?n hafta tatil günlerinde mahkemelerde haz?r bulunmaktan veya bir kanuni i?lemin yap?lmas?ndan sak?nmas? takdirde kanuni haklar?n?n kaybedilmesine mahkum edilmeyeceklerini taahhüt eder.
Bununla beraber bu madde genel asayi?in korunmas? için di?er bütün Osmanl? tebaas?na yüklenen kanuni taahhütlerden bu H?ristiyan ve Musevi tebaas?n? muaf k?lmayacakt?r.
Madde 151-ba?l?ca müttefik devletler bu k?s?mda bulunan maddelerin yap?lmas?n? ve uygulanmas?n? sa?lamak için ne gibi tedbirlere ba?vurmak gerekti?ini Cemiyete-i Akvam Meclisi ile birlikte inceledikten sonra tespit edeceklerdir.[7]
Düvel-i ittifakiyenin sunmu? oldu?u tasar?ya kar?? Türk heyeti de Ankara ile yapm?? oldu?u haberle?me sonras?nda 18 Aral?k 1922’de 8 maddeden olu?an bir tasar? görü?melere sunmu?tur.
Madde-1 Türkiye i? bu kesimin 2.ve 5.maddelerindeki hükümlerin temel yasalar olarak tan?nmas?n?,hiçbir kanunun,yönetmeli?in, ya da hiçbir resmi i?lemin bu hükümlere ayk?r? ya da kar??t olmamas?n?,ya da hiçbir resmi i?lemin bunlardan üstün say?lmamas?n? yükümlenir.
Madde-2 Türkiye,Müslüman-olmayan az?nl?klara,hayatlar? ve özgürlükleri bak?m?ndan ço?unlu?un yararland??? ayn? haklar? ve ayn? korumay? sa?lamay? yükümlenir.
Tan?nm?? dinlere mensup Müslüman-olmayan az?nl?klar,yerine getirilmesi kamu düzeni ve ahlak kurallar?yla ba?da?maz olmayan her mezhep,din ya da inanc?n gereklerini ister özel olarak isterse aç?kta,serbestçe uygulama hakk?na maliktir.
Madde-3 Müslüman-olmayan az?nl?klara mensup Türk uyruklar?,Müslümanlarla ayn? yurtta?l?k haklar?yla siyasal haklardan yararlanacaklard?r.
Türkiye’de oturan herkes,din ayr?m? yap?lmaks?z?n,kanun önünde e?it olacakt?r.
Din ayr?l???,yurtta?l?k haklar?yla siyasal haklardan yararlanma bak?m?ndan ve özellikle kamu hizmet ve görevlerine kabul, onurlanma ya da çe?itli mesleklerde ve i? kollar?nda çal??ma bak?m?ndan hiçbir Türk uyru?unu zarara u?ratmayacakt?r.
Hiçbir Türk uyru?unun,gerek özel gerekse ticari ili?kilerinde,din,bas?n ya da her çe?it yay?n konular?yla aç?k toplant?lar?nda diledi?i bir dili serbestçe kullanmas?na kar?? hiçbir k?s?tlama konulmayacakt?r.
Devletin resmi dili bulunmas?na ra?men,Türkçe’den ba?ka bir dil konu?an Türk uyruklar?na,mahkemelerde kendi dillerini sözlü olarak kullanabilme bak?m?ndan uygun dü?en kolayl?klar sa?lanacakt?r.
Madde-4 Müslüman olmayan az?nl?klara mensup Türk uyruklar?,hukuk bak?m?ndan ve uygulamada,Müslüman ço?unlu?a mensup Türk uyruklar?yla ayn? i?lemleri görecekler ve ayn? güvencelerden yararlanacaklard?r.Özellikle giderlerini kendileri kar??lamak üzere,yürürlükteki kanunlara ve yönetmealiklere uygun olarak,her türlü hay?r kurumlar?yla dinsel ya da sosyal kurumlar, okullar ve ba?ka her türlü ö?retim kurumlar? kurmak bunlar? yönetmek ve denetlemek,buralarda kendi dillerini serbestçe kullanmak ve dinlerinin gereklerini serbestçe yerine getirmek konular?nda e?it hakka sahip olacaklard?r.
Madde-5 Genel ö?retim konusunda Türk Hükümeti,Müslüman olmayan az?nl?klar?n önemli bir oranda oturmakta olduklar? il ve ilçelerde,bu tür uyruklar?n çocuklar?na ilkokullarda kendi dilleriyle ö?retimde bulunulmas?n? sa?lamak amac?yla gerekli kolayl?klar? gösterecektir.Bu hüküm,Türk Hükümetinin,sözü geçen okullarda,Türk dilinin ö?renimini zorunlu k?lmas?na engel olmayacakt?r.
Müslüman olmayan Türk uyruklar?n?n önemli bir oranda oturmakta olduklar? illerde ve ilçelerde söz konusu az?nl?klar Devlet bütçesi,belediye bütçesi ya da öteki bütçelerce e?itim,din ve hay?r i?lerine genel giderlerden sa?lanabilecek paralardan yararlanma?a ve kendilerine pay ayr?lmas?na hakgözetirli?e uygun ölçülerde kat?lacaklard?r.
Madde-6 H?ristiyan ya da Musevi Türk uyruklar?,inançlar?na ya da dinlerinin gereklerine ayk?r? herhangi bir davran??ta bulunma?a zorlanmayacaklar? gibi,hafta tatil günlerinde,mahkemelerde haz?r bulunmamalar? ya da kanunun öngördü?ü herhangi bir i?lemi yerine getirmemeleri yüzünden haklar?n? yitirmeyeceklerdir.
Bununla birlikte,bu hüküm,söz konusu Türk uyruklar?n?n,kamu düzeninin korunmas? için bütün Türk uyruklar?n?n yerine getirmeleri zorunlu olan yükümlerden ba????k tutulduklar? anlam?na da gelmeyecektir.
Madde-7 Türkiye,i? bu kesimin bundan önceki maddelerindeki hükümlerin,Türkiye’nin Müslüman-olmayan az?nl?klar?na ili?kin oldu?u ölçüde,uluslaras? nitelikte yükümler meydana getirmelerini ve Milletler Cemiyetinin garantisi alt?na konulmalar?n? kabul etmektedir,bu hükümler,Milletler Cemiyeti Meclisinin ço?unlu?unca uygun bulunmad?kça de?i?tirilmeyecektir.?ngiliz ?mpatorlu?u,Fransa,?talya ve Japonya Hükümetleri,bu hükümlerde usulüne göre yap?lacak ve Milletler Cemiyeti Meclisi ço?unlu?unun raz? oldu?u herhangi bir de?i?ikli?i reddetmemeyi,bu anla?ma uyar?nca kabul etmektedir.
Türkiye,Milletler Cemiyeti Meclisi üyelerinden birinin,bu yükümlerden herhangi birine ayk?r? herhangi bir davran?? ya da böyle bir davran??ta bulunma tehlikesini Meclise sunmaya yetkili olaca??n? ve Meclisin,duruma göre,uygun ve etkili sayaca?? yolda davranabilece?ini ve gerekli görece?i yönergeleri verebilece?ini kabul etmektedir.
Türkiye,bundan ba?ka,bu maddelere ili?kin olarak hukuk bak?m?ndan ya da uygulamada,Türk Hükümetiyle öteki imzac? devletlerden herhangi biri ya da Milletler Cemiyeti Meclisine üye herhangi bir ba?ka devlet aras?nda görü? ayr?l??? ç?karsa,bu anla?mazl???n,Milletler Cemiyeti Misak?n?n 14.maddesi uyar?nca uluslaras? nitelikte say?lmas?n? kabul etmektedir.Türk Hükümeti böyle bir anla?mazl???n,öteki taraf isterse,Milletleraras? Daimi Adalet Divan?na sunulmas?n? kabul etmektedir. Divan?n karar? kesin ve Milletler Cemiyeti Misak?n?n 13.maddesi uyar?nca verilmi? bir karar gücünde olacakt?r.
Madde-8 ?? bu kesimdeki hükümlerle Türkiye’nin Müslüman olmayan az?nl?klar?na tan?nm?? olan haklar,Balkan devletleri ile Türkiye’nin kom?usu bulunan devletlerce bu devletlerin bütün ülkelerinde ya?ayan Müslüman az?nl?klara da tan?nm??t?r.[8]
Az?nl?klar meselesinden Düvel-i ittifakiyenin ortaya koymu? olduklar? politika,Ermeniler veya az?nl?klar ad?na Türklerden Türkiye’den baz? tavizler koparmak idiyse de,as?l ula?mak istedikleri amaçlar? daha farkl? idi.Az?nl?klar? özellikle de Ermenileri bahane ederek,nas?l son y?llarda Osmanl? Devletinin iç i?lerine müdahale etme imkan? bulmu?larsa,ç?karlar?na ula?abilmek gayesiyle,yine az?nl?klar? kullanarak Yeni Türk devletinin iç i?lerine de müdahale edebilme imkan?n? elde etmekti.
Ermenilerin beklentileri ise yukar?daki taslakta belirlenen konular hiç de?ildi.Ermeniler bu taslaktakilerden daha da büyük beklentiler içinde idiler.Ermenilerin as?l beklentisi Anadolu’dan bir Ermeni Yurdu elde edebilmekti.
R?za Nur Düvel-i ?ttifakiyenin az?nl?klardan neler kastettiklerini ?öyle aç?kalamaktad?r:
“Frenkler bizde ekalliyet diye üç nevi biliyorlar:lrkça ekalliyet,dilce ekalliyet,dince ekalliyet.Bu bizim için gayet vahim bir ?ey,büyük bir tehlike.Aleyhimizde olunca ?u adamlar ne derin ve ne iyi dü?ünüyorlar...Irk tabiri ile Çerkez,Abaza, Bo?nak,Kürt,?lah... ‘? Rum ve Ermenilerin yan?na koyacaklar.Dil tabiri ile Müslüman olup ba?ka dil konu?anlar? da ekalliyet yapacaklar.Din tabiri ile halis Türk olan iki milyon K?z?lba?? da ekalliyet yapacaklar.Yani bizi hallaç pamu?u gibi da??t?p atacaklar.“[9]
Düve’-i ittifakiye,konferans?n ileriki günlerinde Ermenilere verdikleri vaatleri gerçekle?tiremeyeceklerini anlam??lar,büyük oranda geri ad?m atmak durumunda kalm??lard?r.Ermeniler bir kenara itilmi?,Türkiye’den ve Türklerden kendileri ad?na elde edebilecekleri avantajlar?n mücadelesini veriyorlard?.
Buna en iyi kan?t ise ?smet Pa?a’n?n 13,15 ve 16 Aral?k 1922 tarihlerinde Ankara’ya göndermi? oldu?u ?u telgraflard?r.
Hey’et-i Vekile Riyasetine
13 Aral?k 1922 Tel no.86,87,88
“Ö?leden sonra ekalliyetler komisyonu ictima"etti.Reis Curzon müttefikler nam?na uzun beyanat ve teklifat?n? serdetti... Binaenaleyh Türkiye ile düvel-i müttefika aras?nda ekalliyetlerin himayeye haklar? oldu?u ve muahede-i sulhiyenin ahkam-? mahsüsay? ihtiva etmesi hususunda muvafakat-? efkar has?l olmu?tur.Bu tedabirin tatbik ve nezareti hususunda Cem’iyyet-i Akvam en k?ymetli ve ahlaki bir müessesesidir.Fakat bu da ba?ka te?kilat m? olaca?? tetkik edilecektir.Ümitleri odur ki Türk Hükümeti Cemiyyet-i Akvam’a girmeyi ciddi surette dü?ünecektir.Bundan sonra muhtelif ekalliyetleri sayd?.Rumlar,Ermeniler, Yahudiler,Nesturi ve Asuriler.Ermenilerden,onlara kar?? müttefiklerin taahhütlerinden bilhassa bahsetti ve bunlar?n Anadolu’ya avdetini te?cia tarafdar oldu?umuzu memnuniyetle i?itti?ini söyledi.Home Armenien meselesine temas etmek mecburiyeti vard?r.Mevcut Ermenistan fakir dolu ve bir çok Ermenilerin istemedikleri bir ?ekl-i hükümeti vard?r.Gerek ?imal-i ?arki vilayetlerimizde ya Kilikya ve Suriye hudutlar?m?zda bir ictima mahalli verilmesi istid’a olunuyor.Ahval bu istid’an?n tahakukunu daha ziyade i?gal etti.Türk heyetinin nokta-i nazar?n? taleb etti.?imdi gerek Türkiye’deki gerek Yunanistan’daki ekalliyetlerin te’min-i mübadelesine geldi.Evvela Avrupa muahedat?ndaki mevadd-? umumiye saniyen vaz’iyyet-i haz?ra ile alakadar tedabir yani avf-i umümi i’lan? ve maktü’ bir bedel mukabilinde Yunanistan ile beraber askerlikten muaf tutulmalar? ve serbesti-i seyahat ve emvafrerine ve hukuklar?na te’sir edecek tedabir yapmamak ve ?stanbul’da ve Yunanistan’?n bir taraf?nda bu tedabirin tatbikine nezaret edecek bir hey’et vücüda getirilmesidir.”
“Curzondan sonra Amerika murahhas? uzun beyanatta bulunarak mübadelenin ma’kul bir surette yap?lmas? ve erkeklerin al?konmas? ve korku ile me’valar?ndan kaçanlara iltica?ah bulmak,muhtaçlar için te’minat istemek,yeni muhaceretler mani olmak.Ba?ka din ve örflerden ayr?lmas?na karar verilecek baz? halk olursa onlar için melce’ bir arazi vücüda getirmek,ekalliyetlerin selameti için teminat almakt?r.Her ne kadar memleketi uzak ise de bu mes‘elede derin alaka hissetmektedir ve hissesine dü?en muavenete devam eden fari? olmayacakt?r.”
“Bunun üzerine pek uzun ve mufassal beyanatta bulunarak ekalliyetlerin tarihini ve ?ehadat-? ecnebiyeyi serd ettik.Hülasa olarak haricin müdahalesinden fera? olunmas? ve Rumlar?n mübadelesi ve mütebaki ekalliyetler için Türk kanunlar?n?n ve Türk liberal politikas?n?n himayesiyle iktifa k?l?nmas? neticesine vard?k.Curzon‘un teklifine cevap yar?na kald?.Karar?m?z ?udur.Home’un ekalilyetler hey’etinin askerlikten muafiyetin kesinlikle reddi,afv-? umumi ve seyahat ve mal emniyetlerinin beyanat-? umumiye aras?nda zikri ?era it-i mahsusa serd ve ekalliyetler hukukunun reddinden fer’agat ederek Misak-? Milli'de münderic olan hukukun kabulü.”[109
Hey’et-i Vekile Riyasetine
15 Aral?k 1922 Tel no.96
“Ekalliyetler hakk?nda Misak-? milli vechile emsali muahedat kabul ediyoruz...Curzon tekrar söz alarak,Türklerin Ermenilerle do?rudan do?ruya bir suret-i hall bulacaklar? ümidini ?zhar eyledi.Ermeni mes’elesinde er geç varaca??m?z en mü?kil nokta muhacirlerin avdeti mes’elesidir.Cidden muzdarib bulunuyorum.Bir de hem imtiyazat-? mezhebiyenin cemaatler hukukunun hem de ekalliyetler hukukunun mevzü-? bahis olunmas?na tahammül edemeyece?iz.Bunlarla u?ra?aca??z.Üç dört günden beri s?k? olarak ihdas edilen ekalliyetler propo?andas?n? cidden tehlikeli bir ?ekilde ifra? etmi?ler idi.Vaz’iyyette esasl? bir tebeddül ve sükü net has?l olmu?.”[11]
Hey’et-i Vekile Riyasetine
16 Aral?k 1922 Tel no.105
“Mübadele tali komisyonu ictima etti...Ekalliyetler hakk?nda Avrupa muahedat?nda mevcud olan mevaddan maada A-avf-? umumi i’Ian?,B-Yetim olan ve daha Türk aileleri nezdinde al?konulmu? çocuklar için ihdas olunan bitaraf hanenin ibkas?,C- H?ristiyanlar için askerli?in ilgas?,D-Ekalliyetler hukukunun himayesi için Cemiyet-i Akvam taraf?ndan ?stanbul’da bir sefir tevzi’edilmesi ?eklinde dört madde mevcut oldu?u bana ima ve isma’edildi“[12]
Türk Heyeti ise ekalliyetler hususunu Misak-? Millide kabul edilen ?ekli ile kabul edilmesinin mümkün olabilece?ini sürekli tekrarlamak durumunda kal?yordu.18 Aral?k 1922 tarihli az?nl?klar tali komisyonu toplant?s?nda R?za Nur ayr?nt?lar? görü?meye ba?lamadan önce ?u sözleri söyleyerek aç??a kavu?mas?n? istemi?tir:“Tarih,Türkiye’de az?nl?klar sorununa,her zaman Gayrimüslimlerin konu oldu?unu göstermektedir;bu yüzden biz de Misak-? Milli’mizde bu kelimeyi bu anlamada anlad?k ve alt komisyona sunmakla onur duydu?umuz tasar?y? da bu anlamada anlamaktay?z.”[13]Yine R?za Nur,19 Aral?k 1922 tarihli az?nl?klar tali komisyonunda“az?nl?klar terimine“Müslüman-olmayan”s?fat?n?n eklenmesiyle”[14]aç?kl??a kavu?turulmas?n? istemi?tir. Misak-? Millide ise ekalliyetler meselesi ?u ?ekilde karara ba?lanm??t?:
Madde 5-Düvel-i ?ttifakiye ile muhasimlan ve baz? mü?arikleri aras?nda tekarrür eden esasat’? ahdiye dairesinde ekalliyetlerin hukuki memalik-i mütecaviredeki Müslüman ahalinin ve ayn? hukuktan istifade ümniyesiyle taraf?m?zdan teyit ve temin edilecektir.[15]
Düveal-i ittifakiyenin Ekalliyetler tali komisyonundaki görü?meler esnas?nda Ermeniler-az?nl?klar ad?na kabul ettirebilmek amac?yla üzerinde uzun süre durduklar? konular?n en ba??nda Anadolu’daki Ermenilerin Milli Mücadele sonras? durumlar? olmu?tur.Ermenilerin 1915’te tehcir edildiklerini bu esnada bir çok Ermeni’nin öldü?ünü,Büyük Millet Meclisinin Anadolu’da ya?ayan Ermenileri s?n?r d???na ç?karma faaliyetinde oldu?u,Anadolu’da bulunan Ermenilerin mübadele edilmesi gereklili?i, Anadolu’dan gitmi? olan Ermenilerin bir çok mal b?rakt?klar?n? ve bu mallar?n?n gasp edildi?i,yeniden bu mallar?n iadesinin gerçekle?tirilmesi,sava?lar esnas?nda da??lan aileler oldu?unu bunlar?n birle?tirilmesine imkan sa?lanmas?,Türk topraklar?nda rahat bir ?ekilde seyahat etmelerinin engellendi?i,dini durumlar?n?n daha evvelden oldu?u gibi geni? ayr?cal?klar içeren bir ?ekilde düzenlenmesi,istedikleri gibi dini kurum,kurulu? ve hay?r kurumlar?n? açmak ve kendilerinin denetiminde olmas?n? sa?lama,kendi dillerinde e?itim yapabilecekleri okullar açmak ve e?itimlerini bu ?ekilde yapabilme,askerlikten muaf tutulmalar? veya paral? askerlik yapabilmeleri,mahkemelerde yaz?l? veya sözlü olarak kendi dillerinin kullan?lmas?na imkan sa?lanmas? konular?nda ?srarla durmu?lar ve bu hususlar? sürekli denetleyebialmek amac?yla da ?stanbul’da bir sefir bulundurmay? Türk heyetine kabul ettirmeye çal??m??lard?r.Bu konularda Türk Heyetinin konferans esnas?nda ortaya koymu? oldu?u politikalar ve bu politikalar?n Ankara’ya gönderilen ve Ankara’dan Lozan’a gönderilen telgraflara yans?mas? ?u ?ekilde olmu?tur.
Hey’et-i Vekile Riyasetine
23 Kas?m 1922 Tel no.18,19,20,21
“Curzon,H?ristiyanlar?n tehcirine karar verildi?i ve yolda bir milyon adam bulundu?u hakk?nda mevsük ma‘lumat oldu?unu ve ?talya’da yirmi bine yak?n Ermeni eytam?n?n ihrac edildi?ini bildirdiler.H?ristiyanlar hakk?nda karar?n kat’iyyen asl? olamayaca??n? bir milyon rakam?n?n zaten delil-i kafi bulundu?unu serbesti-i seyahat münasebetiyle ihtiyari hareket olunabilece?ini ifade ettim.”[16]
Hey’et-i Vekile Riyasetine
25 Kas?m 1922 Tel no.22
“Ekalliyetlerin mübadelesi fikri taraf?m?zdan ne?r ve telkin edilmektedir.Gerek ?ngiliz ve gerekse bilhassa Amerikal?lar Ermenilerin kimlerle ve nas?l mübadele olunaca??n? ileri sürmektedir.Amerika murahhas? benimle temas aramakta olup bu meseleyi mevzü-? bahis edece?inden dolay? te’hir etmekteyim.Benim fikrimce Ermenilerin memleket haricine ç?kar?lmas?n? aleme kar?? irad etmek mümkün de?ildir.Rumlar?n mübadelesinden bihakkin bahsedebiliriz.Türk Ortadokslar?n ihrac?ndan bahsetmek ise esasen caiz de?ildir.Bu nokta-? nazar?m?n tasvibi cevab?n? makine ba??nda beklemekteyim.Hariçten bir cebir olmadan Amerika murahhas?na Ermeni heyetine bu zeminde temas yapmak ve Rumlan yaln?z b?rakmak ihtiyac?nday?m.Bir de Anadolu’dan bu esnada yeniden tehcir ve te’bid yap?lmamas?n? süret-i kat’iyyede istid’a ederim.
(Tel no 28devam?;Al?nan mevsuk haberlere göre Büyük Millet Meclisi Anadolu’daki bütün H?ristiyanlar?n hudut haricine ç?karma?a karar vermi?tir.On iki bin Ermeni yetimi hükümetin emri üzerine Anadolu’yu terk etmektedirler.
Müttefik murahhaslar Türk Hükümeti’ne atfolunan bu karar?n derece-i ?ümulü hakk?nda kendilerini serian tenvir eylemesini ve bunun umumi bir mahiyette olup olmad???n? ve dahil-i esnan erkekler dahil olmak üzere bütün H?ristiyanlara ?amil olup olmad???n? kendilerine bildirilmesini rica ederler.[17]
Hey’et-i Vekile Riyasetine
25 Kas?m 1922 Tel no.24,25,26
“-Amerika Efkar-? umumiyesini tatmin içün ekalliyetlere hüsn-i ifas?n? ve bir takaddüm yap?lmas?n? isterler
-Benimle 26 ak?am? mülakat takarrür etti.Memlekette kalan Ermeniler ve Türk Ortadokslar hakk?nda cevab-? ?afiyi daha evvel almak isterim.”[18]
Hey’et-i Vekile Riyasetine
26 Kas?m 1922 Tel no.29,30
“Bir Ermeni hey’eti geldi.Hariçde kalan 700.000 Ermeni içün yer istedi.Sadakatlar?ndan dolay? Anadolu’da kald?klar? halde bu def’a ç?kar?lan Ermenilerin ahvalinden ve emval-? metrukelerinden ve di?er b?rakt?klar?ndan ?ikayet etti.Konferansta fevkalade yaygara yapacaklar.”[19]
?smet Pa?a Hazretlerine
26/27 Kas?m 1922 Tel no.18
Fransa,?ngiltere ve ?talya murahhaslar?n?n verdikleri muht?raya cevapt?r.(S 129 nolu belgeye cevapt?r)
“Anadolu’daki H?ristiyanlar?n hudut d???na ç?kar?lmalar? keyfiyetine gelince hakikat ?u merkezdedir.On iki bin Ermeni eytam?n?n hükümetin emri üzerine Anadolu’yu terk etmekte olduklar? da do?ru de?ildir.Amerika ?ark-i Karib Heyetinin Ankara mümessii hükümete müracaatla eytamhanelerin Suriye’ye nakline müsaade istemi? ve ?srar? üzerine hükümetçe muvafakat olunmu?tur.Bu hususta bizzat vaki’olan suale cevaben Amiral Bristol’e yazd???m gibi buradaki mümessiiler/Embire de ?ahittir. ?ark-,Karib Muavenet heyetinden de tahkik-i keyfiyet etmekte serbesttirler Efendim.”[20]
?smet Pa?a Hazretlerine
27 Kas?m 1922 Tel no.27
“izmir Maliye Müfetti?li?ince Frans?z bankalar?ndan Osmanl? Rum ve Ermenilerle Yunanl?lar?n esami,nükud ve emtialar?n? mübeyyin cetveller istendi?inden bahisle Fransa hükümetince i’tiraz ve bu muamele protesto edilmi?tir.
Esbab-? mucibe olarak esrar-? meslekiye hususu dermiyan ve kapitülasyonlar bu münasebetle mevzu-? bahis edilmektedir.”[21]
?smet Pa?a Hazretlerine
27 Kas?m 1922 Tel no.26,29,30,31,32 nolu telgraflara
“Ermeni heyetinin beyanat?nda çok mübala?a vard?r.Kilikya’da yerli ve hariçten evvelce gelmi? olan ve kendi r?zalar? ile ç?kan Ermenilerin adedi Frans?zlar?n ta’dad? üzerine k?rkbe? bin oldu?u muhakkakt?r”.[22]
?smet Pa?a Hazretlerine
28 Kas?m 1922 Tel no.38(22)nolu telgrafa cevap
“Heyet-i Vekile Türkiyedeki Ermenilerin Ermenistan’daki Türklerle mübadelesi fikir ve karar?ndad?r efendim.”[23]
?smet Pa?a Hazretlerine
4 Aral?k 1922 Tel no.51
“Yerli Ermenilerin Ermenistan’daki Türklerle mübadelesi fikrindeyiz.“[24]
Hey’et-i Vekile Riyasetine
6 Aral?k 1922 Tel no.64
“Yerli Ermenilerin Ermenistan’daki Türklerle mübadelesini kiminle görü?eyim?Ermenistan hükümeti ile bir mübadele i?ini düvel-i müttefika ile açmak ?ark hudutlar?n? ve Moskova muahedesini onlarla mezu-? bahis etmektir.Ruslarla görü?mek ise o da bo?azlardan ba?ka mesaiimize onlar?n i?tiraklerine ve bu vesile ile Moskova Ahidnamesine tekrar rü’yetine imkan vermektir. Her ikisi yap?lamaz ve onun için Ermenilerin mübadelesi mevzu-? bahis edilebilecek muhatab yoktur.Ve bu halde bi’l-ihtiyar memleketimizde kalacak Ermeniler için ruy-? kabul göstermekten ba?ka bir suret-i hall maddeten mevcut de?ildir.
Amerikan?n bütün misyonerleri ve bütün Ermeni cemaatleri buradad?rlar.Benim flkrim onlara vatanda? yüzü göstermektir.Ermeni yurdu ve mümkünse ekalliyetler hukuku fikirlerini onlara redd ve i’lan ettirmek niyetindeyim.“[25]
?smet Pa?a Hazretlerine
7 Aral?k 1922 Tel no.70
“?imdi ald???m Ermenilerin Ermenistan’daki Türklerle mübadelesine dair mütalaa Hey’et-i Vekile’nin karar?d?r.?ahsen zat-? devletleri ile hemfikir idim ve bugün de hem fikirim.Bugün Heyet-i Vekile ictim’ainda tekrar mevzu-? bahs ederek netice-i müzakerat? derhal arz edece?im.“[26]
?smet Pa?a Hazretlerine
7 Aral?k 1922 Tel no.73
“Ermenilerin mübadelesi mes’elesini Heyet-i Vekilede tekrar mevzu-? bahs ettim.Bi’nnetice teklif-i devletleri vechile hareket tasvib edildi“[27]
?smet Pa?a Hazretlerine
17 Aral?k 1922 Tel no.123
“Birçok vekayi’ ihdas ederek memleketimizi terk etmi? olan Ermeni muhacirlerin tekrar avdetlerine muvafakat edemeyece?imizi arz ederim.”[28]
Hey’et-i Vekile Riyasetine
22 Aral?k 1922 Tel no.126
“Tali komisyonlar ictima’ etti.R?za Nur Bey’in bulundu?u ekalliyetler komisyonunda Harbde tehcir edilmi? olan mallar? ile haremlere al?nm?? olan Ermeni kad?nlar ile çocuklar?n iadesini bir madde olarak teklif ediyorlar.?iddetle reddediyoruz..“[29]
Cemiyet-i Akvam’?n ?stanbul’da bir sefir(temsilci)bulundurma iste?i görü?melerde sürekli beyan edilmekte idi.Bu hususun Ankara ile yap?lan telgraf haberle?mesine yans?mas? ise ?u ?ekilde olmu?tur.
Hey’eti Vekile Riyasetine
16 Aral?k 1922 Tel no.105
“Mübadele tabi komisyonu ictima etti...Ekalliyetler hakk?nda Avrupa muahedat?nda mevcud olan mevaddan maada Ekalliyetler hukukunun himayesi için Cemiyet-i Akvam taraf?ndan ?stanbul’da bir sefir tevzi’ edilmesi ?eklinde dört madde mevcut oldu?u bana ima ve isma’ edildi.”[30]
Hey’et-i Vekile Riyasetine
23 Aral?k 1922 Tel no.130
“1-Ekalliyetler tali komisyonunda fevkalade mü?kilat yapt?lar.Cemiyet-i Akvam taraf?ndan bir sefir tayin ve i’zam? mes’elesini bir ba?ka ?ekil alt?na sokmak istediler.Hepsini reddettik.”[31]
Hey’et-i Vekile Riyasetine
30 Aral?k 1922 Tel no.159-160
“1-Bugün ekalliyetler çal???ld?.Cemiyet-i Akvam?n bir sefir bulundurarak ekalliyetleri himaye etmesi bertaraf edildi”.[32]
Yine Az?nl?klarla ilgili bölümün yaln?z Müslüman olmayanlara uygulan?p uygulanmayaca?? ile Türkiye’deki az?nl?klara din, e?itim,yard?mla?ma alanlar?nda ayr?cal?k tan?nmas? hususunda ortaya konulan görü?lere kar?? Türk Heyetinin politikas? ve Ankara ile yap?lan haberle?me ?u ?ekilde telgraflara yans?m??t?r.
?smet Pa?a Hazretlerine
17 Aral?k 1922 Tel no.125
“1-Ecnebiler mahkemelerimize müracaatlar?nda tebaam?z gibi hukuk ve hürriyeti haiz fakat tamamen kanunlar?m?za tabii olacaklard?r.“[33]
Hey’et-i Vekile Riyasetine
15 Aral?k 1922 Tel no.96
“Ekalliyetler hakk?nda Misak-? milli vechile emsali muahedat kabul ediyoruz...Bir de hem imtiyazat-? mezhebiyenin cemaatler hukukunun hem de ekalliyetler hukukunun mevzu-? bahis olunmas?na tahammül edemeyece?iz.Bunlarla u?ra?aca??z.Üç dört günden beri s?k? olarak ihdas edilen ekalliyetler propo?andas?n? cidden tehlikeli bir ?ekilde ifra? etmi?ler idi.Vaz’iyyette esasl? bir tebeddül ve sükunet has?l olmu?.“[34]
Hey’et-i Vekile Riyasetine
21 Aral?k 1922 Tel no.121
“R?za Nur Bey’in bulundu?u ekalliyetler komisyonunda ciddi münaka?alar vard?r.Avrupa muahedat?nda oldu?u gibi örfi ve lisani tefr?k? katiyyen kabul etmiyoruz ve gayr? Müslim ekalliyetler diyoruz...”[35]
Hey’et-i Vekile Riyasetine
22 Aral?k 1922 Tel no.126
“Tali komisyonlar ictima’ etti.R?za Nur Bey’in bulundu?u ekalliyetler komisyonunda ahkam?n ?rki ve lisani ?ümulünü kabul etmedik.Bu hususta yaln?z Gayr-i Müslim tabirini kabul ediyoruz.Mevcut muahedattan ba’az? ahkam? kabul ettik.Ancak imtiyazat-? mezhebiye-i atikay? da ilave etmek istiyorlar.?iddetle reddediyoruz.“[36]
Hey’et-i Vekile Riyasetine
24 Aral?k 1922 Tel no.137
“Bugün tali komisyonda R?za Nur ekalliyetleri çal??t?.Ekalliyetlerin yaln?z gayr-? Müslim ta’birine ?ümulünü kabul ettirdik.”[37]
?smet Pa?a Hazretlerine
18 Aral?k 1922 Tel no:165
“Askerlik hususunda da gayr-i müslimlerin diger Türk ve Müslüman olan ve ekseriyeti te?kil eden tebaam?zdan fazla birgüna imtiyaz verilemeyece?inden hey’et-i vekile müttefikan ve suret-i ka’tiyyede mus?rd?r ve bunu umur-? dahiliyemize müdahele telakki ediyor.”[38]
Hey’et-i Vekile Riyasetine
29 Aral?k 1922 Tel no.167
“... Ermenilerin konferansta Frans?zlar?n da muvafakat? ile istima’ edilmesine hayret etti?imizi ve bize ba’z? memalikde ekseriyet te?kil eden ?slam murahhaslar?n? da’vet için hak ve f?rsat verdiklerini söyledim.Mahcub ve müteessir oldu...umur-? dahiliyemize müdahale fikrinden sad-i nazar etmediklerine bariz delil oldu?unu ve bu zihniyet tebeddül etmedikçe sulh akdine mani olacaklar?n? ve mesuliyetin kendilerine raci’ bulunaca??n? söyleyerek Fransada siz bu gibi ekalliyetler hakk?nda ne yap?yorsunuz dedim.Cevaben vatan?m?zda ya?ayan ve Frans?z tebas? olan her ferd askerdir dedi ve bize güya hak verdi.”[39]
Düvel-i ?ttifakiyenin Ermeni meselesi hususunda üzerinde durduklar? en önemli maddeden birisi de yine bar?? anla?mas? sonras?nda az?nl?klar?n askerlikten muaf tutulmalar? idi..Bu hususun Ankara ile yap?lan telgraf haberle?mesine yans?mas? ?u ?ekilde olmu?tur.
Hey’et-i Vekile Riyasetine
23 Aral?k 1922 Tel no.130
“1-Gayrimüslimlerin askerlikten istisnabar? için türlü ?ekiller dü?ündüler.Hepsini reddettik”[40]
?smet Pa?a Hazretlerine
18 Aral?k 1922 Tel no.165
“Askerlik hususunda da gayr-i müslimlerin diger Türk ve Müslüman olan ve ekseriyeti te?kil eden tebaam?zdan fazla birgüna imtiyaz verilemeyece?inden hey’et-i vekile müttefikan ve suret-i ka‘tiyyede mus?rd?r ve bunu umur-? dahiliyemize müdahele telakki ediyor.”[41]
?smet Pa?a Hazretlerine
29 Aral?k 1922 Tel no.167
“... Ermenilerin konferansta Frans?zlar?n da muvafakat? ile istima’ edilmesine hayret etti?imizi ve bize ba’z? memalikde ekseriyet te?kil eden ?slam murahhaslar?n? da’vet için hak ve f?rsat verdiklerini söyledim.Mahcub ve müteessir oldu.Gayr-i müslimlerin askerlikten istisnalar?n? taleb etmek el’an ve sarahaten umur-? dahiliyemize müdahale fikrinden sad-i nazar etmediklerine bariz delil oldu?unu ve bu zihniyet tebeddül etmedikçe sulh akdine mani olacaklar?n? ve mesuliyetin kendilerine raci’ bulunaca??n? söyleyerek Fransada siz bu gibi ekalliyetler hakk?nda ne yap?yorsunuz dedim.Cevaben vatan?m?zda ya?ayan ve Frans?z tebas? olan her ferd askerdir dedi ve bize güya hak verdi.”[42]
Hey’et-i Vekile Riyasetine
4 Ocak 1923 Tel no.180
“Ekalliyetler tali komisyonunda gayri müslimlerin askerlikten istisnas?n? yeniden mevzu-? bahis ettiler.Afv-? umumi meseleside hallolundu.”[43]
Hey’et-i Vekile Riyasetine
12 ocak 1923 Tel no.222
“Mübadele-i ahali ve ekalliyetler tali komisyonlar? taraf?m?zdan R?za Nur Bey’in riyasetiyle ictima’ etti.Gayri müslimlerin askerlikten istisnalar? hakk?ndaki teklif muvakkaten cari olmak gibi mutavass?t bir ?ekilde ve büyük mücadeledattan sonra bertaraf edilmi?tir addolunur.”[44]
Bu durumu R?za Nur hat?rat?nda ?öyle nakletmektedir.
“Onlar H?ristiyanlar? hizmeti askeriyeden istisna etmek istiyorlar ve buna çok ehemmiyet veriyorlar...behemahal asker olmal?lar ve istenilen yerde kullan?lmal?lar.Bunda kararl?y?m...Rum ve Ermeni askerlikten korkuyorlar.Hele harb-i umumide yap?lan amele taburlar? gözlerini pek y?ld?rm??.Sulhten sonraki be? y?ll?k pratik askerlik ça??na gelen Rum Ermeni ve Yahudilerin ekseriyetle kaçt?klar?n? gösterdi.”[45]
Düvel-i Müttefikan?n ekalliyetler hususunda yine isteklerinden birisi de bar?? anla?mas? sonras? umumi bir af ç?kar?lmas? idi.Yani milli mücadele y?llar?nda adi suçlar i?lemi? olanlar?n yan?nda(h?rs?zl?k gibi)Türk—Müslüman ahaliye zulmetmi? evlerine barklar?na sald?rm??,ya?ma etmi?,kad?nlara,k?zlara,ya?l?,çocuk,demeden zulmetmi?,milli güçlerimizi yok etmeyi amaçlayan faaliyetler içerisinde bizzat bulunmu? az?nl?klar özellikle de Ermeniler için hiçbir ?ey olmam??ças?na hareket edilecek ve onlar?n geçmi?te yapt?klar? bütün dü?manl?klar affolunacakt?.Umumi af hususunda Türk Hey’eti yinede insanc?ll???n? ortaya koymu?,umumi aff? ç?karaca??na dair politika belirlemi? ve itilaf devletlerinin sundu?u umumi af hususundaki 4 maddelik teklifi baz? de?i?ikliklerden sonra kabul etmi?tir.[48]1 A?ustos 1914 tarihi ile 20 Kas?m 1922 tarihleri aras?nda,suç i?lemi? az?nl?klar ve tabi ki Ermenilerin de,i?lemi? olduklar? suçun özelli?ine bak?lmaks?z?n,sava? tutsaklar?yla birlikte sivil tutsaklar?n da gerek ceza kanunlar? gerekse disiplin yönetmelikleri uyar?nca hak ettikleri cezalar bir genel afla ba???lanacakt?r.
Bu hususun Ankara ile yap?lan telgrafla?maya yans?mas? ise ?u ?ekilde olmu?tur.
?smet Pa?a Hazretlerine
17 Aral?k 1922 Tel no.124
“Afv-? umumi ilan? hususundaki beyanat? devletlerinden rücu’ ma’nas?nda ifade etmemek ?art?yla afv-? umumiyi sulhün neticesinde esasen i’lan arzusunda bulundu?umuzu ve ancak umur-? dahiliyemizden olan bu mes‘elenin muahedeye bir madde olarak ilave lüzumsuz bulundu?u tarzda idare-i kelam buyrulmas? muvaf?k görülmü?tür.”[47]
Hey’et-i Vekile Riyasetine
4 Ocak 1923 Tel no.180
“Afv-? umumi meseleside hallolundu.”[48]
Hey’et-i Vekile Riyasetine
12 ocak 1923 Tel no.222
“Afv-? umumi hakk?ndaki teklifin Müslümanlara te?milinden kat’i imtinam?z ismen yüz elli ki?inin istisnas?yla neticelenecektir.Yüz elli ki?i esamisinin ?imdiden hükümetce ta’yin ve tasrihi mercudur.”[49]
Hey’et-i Vekile Riyasetine
13 Ocak 1923 Tel no.225
“Mübadele-i üsera ve ahali tali komisyonu yeni bir tak?m mü?kilat? halletmeye çal??t?.?simlerini tayin edece?imiz yüz elli ki?inin memlekete girmemesi fakat ba?ka mahkumiyet olmamas? ?art? ve afv-? umuminin müslim ve gayrimüslimlere te?mili mukabilinde ve muafiyet-i askeriye teklifinden vazgeçeceklerdir.Biz de bunlar? kabul ediyoruz.”[50]
?smet Pa?a Hazretlerine
15 Ocak 1923 Tel no.261
“Heyet-i Vekile ceraim siyasiye için mutlak olarak afv-? umumi kabul edildikten sonra afvdan müstefid olams? icab eden tebaam?zdan adedi ne olursa olsun ba’az? e?has?n memlekete girmemesi hususunun muahedeye dercine taraftar de?ildir.binaberin muayyen bir mikdarda e?has istisna edilmek mütekabilen kabul olunmak ?art?yla ceraim-i siyasiye için afv-? umumi kabul ve i’lan? muvaf?k görülmekte ve muahedeye istisnan?n dercini istiklal ile gayr-i kabil-i te’lif bulmaktad?r.”[51]
Hey’et-i Vekile Riyasetine
20 Ocak 1923. Tel no.252
“Afv-? umumiye müteallik ahkam muahedeye girmeyip beyanname ?eklinde beyannameye mülhak olacakt?r.Yüz elli ?ahs?n istisnas?n? biz taleb etti?imiz cihetle bunun zikri bizim lehimizedir.Bu istisnan?n beyannameye mülhak bir protokolde zikri mutasavverdir.”[52]
Türk heyeti sava? esnas?nda da??lm?? olan aileleri yeniden bir araya toplamak ve me?ru hak sahiplerini mallar?na kavu?turmak amac?yla Müttefikler taraf?ndan kurulacak komisyonlar arc?l???yla ve 30 Ekim 1918-20 Kas?m 1922 tarihleri aras?nda yap?lm?? i?lemlere itiraz etmeme yönünde de politika belirlemi?tir.Mallara ili?kin hak istemleri K?z?lhaç ile K?z?lay’?n birer temsilcilerinden kurulu bir komisyonca incelenecek ve karar ba?lanacakt?r.
Ermeniler,Lozan Bar?? görü?melerine kat?lamam??lard? ancak Ermeni Birle?ik Heyeti ad?nda kurduklar? organlar? vas?tas?yla, kendilerinin Ermeni milletinin hakl? ve yetkili temsilcisi olduklar?n? ileri sürerek konferansa etki etmeye çal???yorlard?. ?tilaf devletleri üzerinde etkili olmu?lard?.?tilaf devletleri de Ermenilerin konferansta dinlenmesini istemekte idiler.Yani emperyalist devletler Ermenilerin iddialar? ve isteklerinin konferansta bizzat Ermeniler vas?tas?yla ortaya konulmas? ve Türk Heyeti ile kar??l?kl? olarak görü?melerine imkan sa?lanmas?ndan yana idiler.Bu do?rultuda Türk heyetine sürekli bask?da bulunuyorlard?.Ermenilerin bu do?rultuda yapm?? olduklar? çal??malar sonuç verdi ve Düvel-i ?ttifakiye onlar?n ekalliyetler tali komisyonunda 26 Aral?k 1922’de dinlenmesine karar verdi.Bu durum ortaya ç?k?nca Türk heyeti ?u politikay? benimsedi ve bunu Ankara’ya bildirdi.
Hey’et-i Vekile Riyasetine
24 Aral?k 1922 Tel no.137
“Bugün tali komisyonda R?za Nur ekalliyetleri çal??t?.Ermeni ve Bulgar heyetlerini komisyonda dinlemek istiyorlar reddediyoruz.“[53]
Hey’et-i Vekile Riyasetine
26 Aral?k 1922 Tel no.145
“Tali komisyonlar ictima’ etti.Ekalilyetler tali komisyonunda Bulgar ve Ermeni Heyetlerinin istimaini evvelce R?za Nur Bey’in protestosuna ra?men Ruznameye idhal etmi?lerdi.Bunun üzerine R?za Nur Bey taraf?ndan tali komisyona ve taraf?mdan komisyon reislerine muht?ra yazd?k.Ermeni heyetinin Ermenistan hükümeti taraf?ndan vekaleti haiz olmad??? e?er Türkiye ekalliyeti olarak ictima’ edilecekse bunu ?iddetle protesto etti?imizi bildirdik Bununla beraber Romanya,S?rbiye,Yunanistan’da bulunan bilcümle ekalliyetlerle bilcümle memabik-i ?slamiyenin Lozan’? doldurmu? olan bütün hey’et-i murahhaslar?n? beraber dinlemek ?art? ile Ermeni heyetini de dinlemeye muvafakat edece?imizi ve bunun sür’atle tekarrür ettirilmesini taleb ettik.“[54]
Bu konuyu R?za Nur Hat?ralar?nda ?öyle anlatmaktad?r.
“22 Kanunuevvel celsesi sonunda Montagna:“Bulgar Hey’eti,ekalliyetler hakk?nda dinlenmesini rica etti.Davet edece?im”dedi. Ani ve hesapta olmayan bir ?ey!...Dedim ki:“E?er konferansa davetli olmayan bir hey’eti dinlemek isterseniz,Türk hey’eti O celseye i?tirak etmez...”
Günler geçti.Ekalliyetler i?i ile me?gulüz.Bir gün ruzname,ekseriya bize yapt?klar? gibi,celseden bir saat evvel geldi.Bunun gayesi bize cevaba haz?rlanmaya,tetkikat yapmaya vakit vermemek,türkçesi bizi gaflette yakalamak.Ruznamede:“Bugünkü celsede Ermeni,Asuri,Keldani hey’etleri dinlenecek”deniyor.Hayret içinde kald?m.22 Kanunuevvel celse sonunda reisin:“Bulgar hey’etini dinleyece?iz”dedi?i vakit,Bulgarlar?n arkas?nda Ermeni hey’etini görür gibi olup ?iddetle hareket etmi?tim...Me?erse hakk?m varm??.Ermeniler Lozan‘a dolu?mu?.Ermeni yurdu diye paçalar? s?vam??lar çal???yorlard?.Hem de ben yaln?z Ermeni görmü?tüm. ?imdi bir de hiç bilmedi?im ve akl?ma gelmeyen Asuri,Keldaniler varm??.Hayret...Al?kla?t?m.Derken pek k?zd?m.Demek bize oyun ediyorlar...Ben de onlara oyun ile mukabele edeyim de görsünler dedim.Celseye i?tirak etmeyece?im,fakat bunu ani yapaca??m. ?smet’e(Pa?a)hiç söylemedim...Vakit de vermeden yapaca??m...Bekledim,ictimaa yar?m saat kala bir nota yazd?m.Kendi imzam ile imzalad?m.Bunda diyordum ki:“Ben size söylemi?tim.Dinlemek isterseniz biz gelmeyiz.Hem Ermeni,Ermeni bir devlet de?il ki.. Biz devletlerle müzakereye geldik.Bu sebeple celseye gelmiyoruz.”Tam on dakika kala katip Ahmet Cevat’? ça??rd?m.“Al ?unu! Kimseye gösterme ve söyleme!...Otomobili al U?i’ye git!...Celse zaman? gelsin,delegeler yerlerine otursunlar.O esnada içeri gir,bu notay? Montagna’ya ver ve derhal d??ar? ç?k!Sak?n orada kalma!...“Çünkü odada kalsa bu adamlar bizi celsede haz?r addederler.Bu kabiliyette insanlard?r.Böylece yapt?.Celseyi yapamam??lar,fakat hususi mahiyette diye Bulgarlar? Ermenileri dinlemi?ler.Ancak bunlar? zab?tnamelere geçirememi?lerdir.Has?l? emri vaki yapt?m.[55]
Türk heyeti ekalliyetler tali komisyonunun bu oturumuna kat?lmam??t?r.Ancak di?er ülkelerin delegeleri bu oturumda Birle?ik Ermeni heyetinin konu?malar?n? dinlemi?lerdir.Bu oturumda Ermenilerin yapm?? oldu?u konu?malar incelendi?inde Ermenilerin, Düveal-i ittifakiyeden adeta yalvar??la medet ummakta olduklar? anla??lmaktad?r.[56]
Lozan Bar?? Konferans?nda,ekalliyetler,az?nl?klar tali komisyonu son toplant?s?n? 6 Ocak 1923’te yapm??t?r.Ekalliyetler tali komisyonunun çal??malar? sona erip Bar?? Anla?mas?na girecek maddeler ve bunlar?n ?ekli hususu üzerinde büyük ölçüde anla?ma sa?lan?nca ekalliyetler tali komisyonu ba?kan? ?talyan delege Montagna,daha sonra ?ngiliz delege Rumboldt Ermeni meselesi hususunda hemen ayn? olan bildirilerini okumu?lard?r.[57]Frans?z delege bildirisini okumak üzere iken Dr.R?za NUR okunan bildirilerden oldukça rahats?z olunca söz alarak“Düvel-i ?ttifakiyenin biraz önce okunmu? olan bildirilerde bulunmaya haklar? vard?r.Çünkü kendilerini moral yükümlülükler alt?na koymu?lard?r.Gerçekten bu halklar? Türkiye’ye kar?? sald?rtmak için politika araçlar? olarak kullananlar,düvel-i ittifakiye olmu?tur.Bu ?artlar alt?nda Türk hey’eti,konferansa sunulmu? olan bildirileri yap?lmam?? geçersiz saymaktad?r.Türk hey’eti bu çe?it bildiriler dinlemektense ictimadan çekilmenin daha iyi olaca?? kanaatindedir.”[58]diyerek ictima salonunu terk etmi?tir.
Ekalliyetler tali komisyonca görü?meler sonras? haz?rlam?? olan rapor,9 Ocak 1923 tarihinde konferans?n umumi ictimas?na son olarak bir kez daha getirildi.?smet Pa?a’da ilave edece?i herhangi bir husus olmad???n? belirtti.Lozan Konferans?’nda bundan sonra bir daha Ermeni meselesi gündeme getirilmedi.
Lozan Bar?? Antla?mas?nda Ermeni Meselesi,az?nl?klarla ilgili bölümde yer alan maddelerle çözüme ba?lanm??t?r.Ermeniler hususunda bar?? antla?mas?na hiç bir madde girmemi?tir.Türkiye’de ya?ayan az?nl?klara hiçbir ?ekilde ayr?cal?k tan?nmayaca?? kabul edilerek Türk vatanda?? addedilmi?lerdir
Ermenilerin dini durumlar?,bar?? anla?mas?n?n 37-44 maddelerince çözümlenmi?tir.
Umumi af husus ise,Lozan’da Umumi aff? içeren protokolün IV.maddesi“Bütün devletlerin duymakta oldu?u genel bar?? iste?ini payla?an Türk Hükümeti,sava? yüzünden da??lm?? aileleri yeniden bir araya getirmek ve me?ru hak sahiplerini mallar?na yeniden kavu?turmak amac?yla müttefiklerin koruyuculu?u alt?nda ve 20 Ekim 1918 tarihiyle 20 Kas?m 1922 tarihi aras?nda yap?lm?? i?lemlere itiraz etmeme niyetinde oldu?unu aç?klar.”?ekliyle tanzim olunmu? olan madde ile,sava? y?llar?nda suç i?lemi? olanlar için umumi af ç?kar?lm??t?r.Türk devleti vatanda?l???nda bulunan ve daha evvel suç i?lemi? 150 Ermeni’nin s?n?r d???na ç?kar?lmas? kabul edilmi?se de daha sonra bunlar da affedilmi?tir.
Sava? ba?lad??? tarihte Türk vatanda?l???ndan ç?karak ba?ka bir ülkenin vatanda?l???n? alm?? olup da Türkiye’deki mallar?na el konulmu? ki?ilerin mallar?n?n kullan?l?yor olsun olmas?n iade edilece?i Bar?? antla?mas?n?n 65.maddesi gere?ince hükme ba?lanm?? ve Antla?man?n 95.maddesi gere?ince de 1 y?l bu hususta müracaat süresi tan?nm??t?r.
Lozan Bar?? Antla?mas?n?n 30 ila 31.maddeleri do?rultusunda,Türklerin elinden ç?km?? topraklarda kalan ve o ülkenin vatanda?l???n? kazanm?? Ermeniler için yeniden iki y?l içerisinde Türkiye’ye dönebilecekleri ve Türk vatanda?l?k hakk?n? elde edebilecekleri,o y?llarda Türkiye d???nda bulunan ve hala Türk vatanda?l??? hakk?n? muhafaza eden Ermenilerin tamam? ile Türklerin elinden ç?km?? topraklarda kalan ve yine Türk vatanda?l???n? muhafaza etmi? olanlar?n Türkiye’ye dönebilme haklar?n?n var oldu?u kararla?t?r?lm??t?r.
*Dicle Üniversitesi Atatürk ?lkeleri ve ?nk?lap Tarihi Okutman?,Diyarbak?r.
[1]Dr.Erdal ?LTER,“Ermeni Meselesinin Do?u?unda ve Geli?mesinde ?ngiltere’nin Rolü”,OTAM,s.6,s.155-171,Ankara 1995
[2]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar?(1922-1923),TTK Bas?mevi,Ankara 1990,s.266
[3]Esat URAS,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,?stanbul 1987,(Belge Yay?nlar?)s,XXVII.
[4]Usat URAS,Ermenilerin bütün bu giri?imlerini,çe?itli devletlere yazm?? olduklar? mektuplar? kitab?nda,“Ermeni Cumhuriyet Heyeti”Reis vekili imzas? ile yaz?lm?? A.Hadisyan imzal? belgeler olarak sunmu?tur.
[5]Seha L.MERAY,Lozan Bar?? Konferans? Tutanaklar? Belgeler,AÜSBF yay?nlar?,Paris Devlet Bas?mevi 1923,Ankara 1972,Tak?m 1, C.I,Kitap 2,s.159.(2 say?l? tutana?a ek 15 aral?k 1922)
[6]Seha L.MERAY,Lozan Bar?? Konferans? Tutanaklar? Belgeler,Tak?m 1,C.I,Kitap 2,s.163,164,165,166.(3 say?l? tutana?a ek A-15 Aral?k 1922)
[7]Yrd.Doç.Dr.H.Ömer BUDAK,Sever Payla??m?,Ankara 2001,Bilge yay?nevi,121-127
[8]Seha L.MERAY,Lozan Bar?? Konferans? Tutanaklar? Belgeler,Tak?m 1,C.I,Kitap 2,s.167,168,169.(3 say?l? tutana?a ek B-18 aral?k 1922)
[9]Dr.R?za NUR,Hayat ve Hat?rat?m,?stanbul 1967,C.III,s.1044,1045.
[10]Seha L.MERAY,Lozan Bar?? Konferans? Tutanaklar? Belgeler,Tak?m 1,C.l,Kitap 1,s.184 ve devam?,Bilal ??M??R:Lozan Telgraflar? I,s.211-212,
[11]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.219-220
[12]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.228-229
[13]Seha L.MERAY,Lozan Bar?? Konferans? Tutanaklar? Belgeler,Tak?m 1,C.I,Kitap 2,s.160.
[14]Seha L.MERAY,Lozan Bar?? Konferans? Tutanaklar? Belgeler,Tak?m 1,C.I,Kitap 2,s.171
[15]Ahd-i Milli Beyannamesi Sureti,Meclis-i Mebusan Zab?t Ceridesi,C.I.Devre 4,?ctima senesi;1,Onbirinci ?nikat,17 ?ubat 1336 Sal?,TBMM Bas?mevi,1992 s.144-145
[16]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.123
[17]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.129
[18]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.127
[19]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.131-132
[20]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.133
[21]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.134
[22]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.136
[23]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.143
[249Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.162
[25]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.172
[26]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.174
[27]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.176
[28]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.232
[29]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.263
[30]Bilal ??M??R:Lozan Telgraflar? I,s.228-229
[31]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.268
[32]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.298
[33]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.232-233
[34]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.219-220
[35]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.260
[36]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.263
[37]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.272
[38]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.287
[39]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.290
[40]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.268
[41]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.287
[42]Bilal ??M??R,Lozan Teigraflar? I,s.290
[43]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.328
[44]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.371-372.
[45]Dr.R?za NUR,Hayat ve Hat?rat?m,C.III,s.1046-1050
[46]Seha L.MERAY,Lozan Bar?? Konferans? Tutanaklar? Belgeler,Tak?m 1,C.I,Kitap 2,s.217,267,290,291,292.
[47]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.232
[48]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.328
[49]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.371-372
[50]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.379
[51]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.387
[52]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.415
[53]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.272
[54]Bilal ??M??R,Lozan Telgraflar? I,s.281-82-83
[55]Dr.R?za NUR,Hayat ve Hat?rat?m,C.III,s.1059-1060
[56]Bu celse esnas?nda geçen konu?malar için bkz.Esat URAS,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,s.723 ve devam?.
[57]Seha L.MERAY,Lozan Bar?? Konferans? Tutanaklar? Belgeler,Tak?m 1,C.I,Kitap 2,s.273,274,275,276,277,278,
[58]Seha L.MERAY,Lozan Bar?? Konferans? Tutanaklar? Belgeler,Tak?m I,C.I,Kitap 2,s.278. | | | | ----------------------
* Dicle Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Okutmanı,Diyarbakır -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
