| | | | | | MUSTAFA KEMAL ATATÜRK'ÜN GÖRÜ?LER?YLE ERMEN?LER Cafer ULU*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | .v0 !€le="text-align: justify;">MUSTAFA KEMAL ATATÜRK’ÜN F?K?R VE GÖRÜ?LER?YLE ERMEN?LER
Cafer ULU*
Genel olarak,Türk-Ermeni ili?kilerine bak?ld??? zaman,Türkler,Ermenilere kar?? her zaman insani ölçüler içinde davranm??lard?r.Hem yaz?l? hem de fiili hukukta bu tutumdan ayr?lmam??lard?r.Bu durum yerli ve yabanc? yazarlar taraf?ndan defalarca dile getirilmi?tir.[1]
Osmanl? Devleti döneminde de bu müsamahal? tutum devam etmi?tir.Ermeniler tüm bu müsamahalara ra?men I.Dünya Sava??na gelindi?inde bir taraftan askeri cepheleri sabote etmi?,di?er taraftan da 1828,1877-78 ve 1912-13’te oldu?u gibi,dü?manla i?birli?i yapm??lard?r.Sava? ba?lar ba?lamaz Ermeni as?ll? milletvekilleri ve devlet adamlar?,Patrikhane ve kilise mensuplar?,komiteciler,çeteler,di?er ülkelerde kurulup Osmanl? içinde kar???kl?klar ç?karan“gönüllü alaylar?”ve daha sonra “lejyonlar”,ö?retmenler,papazlar ve Ermeni halk?n?n bir bölümü,ülkedeki yabanc? konsoloslar?n, misyonerlerin ve i?gal ordular?n?n tahrikleriyle adeta yeni bir cephe olu?turmu?lard?r.II.Me?rutiyetle birlikte askere al?nabilen Ermeni askerler, Osmanl? ordusundan silahlar? ile birlikte firar etmi?lerdir.Bu asker kaçaklar? yollar? kesmi?ler,dü?man ad?na casusluk yapmaya ve cephe gerisinde de köy bas?p masum ki?ileri öldürmü?lerdir.[2]
Tüm bu davran??lar?na ra?men Milli mücadele y?llar?nda Türk halk?na,Ankara hükümetine ve Atatürk’e kar?? bile baz? iftiralar atm??lard?r.Milli Mücadeleye kar?? ihanetleri görülen Ermeni Patrikhanesi taraf?ndan 1922’de ?stanbul’da bast?r?lan“Kemalist Mezalim”isimli kitapta Atatürk ve Ankara hükümetine ?u ithamlarda bulunulmu?tur;“... 1915-1916 y?llar?nda Ermenilerin katilam?nda önemli yerleri olan siyasetçileri de yava? yava? iktidara geldi.Geçen y?ldan beri Ma’muratü’l Aziz vilayetinin idaresi de,Anadolu’nun her vilayetinde te?ekkül edip merkezi Ankara olan Milli Müdafaa Gurubu’nun eline geçti.Mustafa Kemal de onun reisidir...Hiç ?üphe yok ki,Tebaadan olan veya Ankara Hükümetinin faaliyet sahas?nda bütün H?ristiyanlar?n öldürülmesini hedef alan müthi? olaylar?n Kemalist Türkiye’de halen sürdürülmesi Türkiye’yi gerçekten Türkle?tirme program?n?n bir parças?n? te?kil etmektedir.Ankara’da iktidarda bulunanlar,bütün H?ristiyanlar? yok ederek H?ristiyanl?k problemini ortadan kald?rmay? karala?t?rd?lar.Ne tahmin yürütüyor,ne de dedikodudan bahsediyorum;serdertti?im deliller kesindir...”Tüm bu gerçek d??? ifadelere ve Türk dü?man? devletlerle i? birli?i içine girmi? olmalar?na ra?men Atatürk, Ermenilere kar?? itidali elden b?rakmam?? ve onlara kar?? ho?görüsünü esirgememi?tir.Bu ho?görünün yan?nda onlara kar?? gereken tedbirler al?nm?? ve i?birlikçi devletlerin onlar ad?na istedikleri ayr?cal?klar? reddetmi?tir.
Atatürk geçmi?te ya?anan olaylar? göz önünde bulundurarak,Ermeniler hakk?nda baz? tahminlerde bulunmu? ve bu tahminlerin hepsi do?ru ç?km??t?r.Osmanl? devletinde oldu?u gibi Türkiye Cumhuriyetinde Patrikhane ve kiliselerin ruhani görevlerini unutup siyasetle u?ra?t?klar?n?,kritik zamanlarda dü?manla i? birli?i yapt?klar?n?,içerideki Ermenileri k??k?rtt?klar?n? iyi bilen Atatürk;?u ifadelerde bulunmu?tur;“Hilafetle birlikte Türkiye’de mevcut olan Ortodoks ve Ermeni kiliseleri, Patrikhaneleri ile Musevi Hahamhanelerinin ortadan kalkmas? laz?md?r...
Halifenin ve Patriklerin bu imtiyazat?,kavanimizin esas?n? te?kil etmi?ti.Bu nizamat vaktinde müdebbirane bile olsayd?,yine bir tehdit te?kil eylerdi.Zira terakkiyat?m?z? tehir ve i?gal eyledi ve bu sebeple yaln?z Türkiye,Avrupa’da kom?usu olan bütün milletler aras?nda geride kald?.Hükümei i?lemiyordu.Patrikhanelerin veya hilafetin itirazat?na maruz olmaks?z?n hiçbir ?slahat veya terakkiperver fikri usl-i idaremize ithal edilemiyordu.Maamafih usullerimizden baz?lar?n?n tebdii zaman? geldi...Patrikhanelerin hiddetini tahrik etmeden usul-i tedrisimiz tebdil edilemezdi.Bunlar muavenet maksad?yla daima ecnebi hükümetlere müracaat ediyorlard?.
As?rlardan beri Rusya,?stanbul Rum Patrikli?i üzerindeki hegomanyas? sayesinde i?lerimiz üzerinde muz?r bir nufüz sahibi oldu.Rum Ortodoks ve Ermeni Patrikhaneleri vas?tas?yla idare usulümüz,di?er kilise idareleri ihdas?n? elzem k?ld?.O vakit Rum —Katolik Patrikini ve Yahudilerin Hahamba??lar?n? tasdike mebur olduk...Türkiye’de mektepler ve kiliseler tahri kat?n oca?? idi...”[4]Atatürk’ün bu tespiti do?ru ç?km?? ve Ermeni Patri?i’nin Ta?nak komitesine mensup oldu?u ve onun hesab?na çal??t???,ruhani görevinden çok siyasetle u?ra?t???,mütareke y?llar?nda Ermenilik yapt?klar?,Halepte bulunan Ta?naklar?n Hoybun(Hoybun ?ndependence Ermeni-Kürt Cemiyeti)te?kilat?yla Türkiye aleyhine faaliyetlerde bulunduklar? ve Patrikli?inde bu örgütlere mali yard?mda bulunduklar? 1933 y?l?nda ortaya ç?km??t?r.[5]
Ermenilerin bu tutum ve davran??lar?n? göz önünde bulunduran Atatürk,onlara kar?? dönem dönem farkl? politikalar ve bak?? aç?lar?yla yakla?m??t?r.Bu aç?dan de?erlendirildi?inde Mustafa Kamal Atatürk’ün az?nl?klar ve Ermeniler konusundaki görü?leri çe?itli dönemlere ay?rmak onun bu konudaki fikirlerinin do?ru bir ?ekilde anla??lmas?nda bize yard?mc? olacakt?r.Atatürk’ün ifadeleri genel bir ayr?mla iki k?s?mda incelenebilir.Buna göre;Atatürk’ün Mütareke y?llar?ndan Lozan’a kadar ki dönemde Ermenilere bak??? ve Lozan sonras?,Türkiye Cumhuriyeti y?llar?nda Ermenilere bak???.Gerçektende Atatürk’ün Ermenilere yakla??m? bu iki dönemde ayr? boyutlarda geli?mi?tir.
Ermeniler konusunda Atatürk’ün gerek Nutukta gerek tamim ve telgraflar?nda gerek söylev ve demeçlerinde gerekse gazetecilerle yapt??? söyle?ilerinde onlarca ifadesi mevcuttur.Bu aç?klamalar da de?erlendirilirken ?u hususlar dikkate al?nmal?d?r;
1-Bu aç?klamalar hangi tarihte yap?lm??t?r.?
2-Hangi soru veya olay sonras?nda yap?lm??t?r?
3-Cumhuriyet öncesinde yada sonras?nda m? yap?lm??t?r?
4-Asker kimli?i ile mi yoksa siyasi lider kimli?i ile mi yap?lm??t?r?
Atatürk’ün Ermeniler hakk?ndaki fikir ve görü?leri konusu incelenirken bu faktörler göz ard? edilirse Atatürk’ün bu konudaki gerçek dü?üncelerinin belirlenmesinde önemli güçlüklerle kar??la??lacakt?r.?unu da belirtelim ki Atatürk hiçbir zaman Ermenileri ele?tirirken top yekun Ermeni halk?n? hedef almam??t?r.Bölgesel olaylarda zararl? faaliyetlerde bulunanlar?, ayr?l?kç?lar?,Türk topraklar?ndan yurt ad? alt?nda pay almak amac?yla isyan ç?karan ve terör örgütlerinin ma?as? durumundaki ki?ileri hedef alm??t?r.Çünkü Atatürk’ün hayat?nda pek çok Ermeni yurtta??m?z yer alm??t?r.Milli mücadele için Samsun’a giderken kendine suikast yap?laca?? ihbar? bir Ermeni taraf?ndan yap?lm??t?r,[6]soyad?n?n daha güzel hale getirilmesi (Türklerin Atas?’ndan Atatürk ?ekline dönü?türülmesi)bir Ermeni’nin teklifi ile olmu?tur.[7]?mzas?n?n da bir Ermeni taraf?ndan çizildi?i çe?itli yerlerde ifade edilmektedir.[8]Yine onun talimat?yla Türk Dil Kurumuna uzman olarak yurt d???ndan getirilerek bir Ermeni[9]görevlendirilmi?tir.
Mustafa Kemal Atatürk,az?nl?klar ve Ermeniler konusunda gerçekten önemli aç?klamalarda bulunmu?tur.Sadece Atatürk’ün ifadelerinden bir“Türk Ermeni ?li?kileri Tarihi”bile yaz?labilir.Atatürk’ün bu fikir ve ifadeleri Türkiye Cumhuriyetimizin az?nl?k politikalar?n?n da ana fikrini olu?turmu?tur.Milli mücadelenin bir muhasebesi ve yeni kurulan Türkiye Cumhuriyetinin temel görü?lerinin derlendi?i ba?l? ba??na önemli bir tarihi vesika olan ve Atatürk’ün bizzat kendine ait ifadelerin yer ald??? Nutuk’un ilk sayfalar?ndan itibaren az?nl?klar konusunda aç?klamalara rastlamaktay?z.Genel olarak,Az?nl?klar?n,ana unsur olan Türk milletinin üstünde bir çok imtiyazlara sahip oldu?u,d?? güçlerin daimi himayesi alt?nda devleti bölmek için hususi te?kilatlar kurduklar?,devlet ve memleketi tahrip etmek için bir tak?m unsurlar?n ba??ms?zl??? ad? alt?nda Osmanl? devletinin ?eref ve haysiyetinin yok edildi?i,az?nl?klara Türk toplumunun her dönemde müsamaha ve iyi niyetle davran?ld??? konular?nda görü?lerini beyan etmi?tir.Bu konulardaki görü?lerini dönem dönem örnekler vererek aktarmak istiyorum.
Mütareke y?llar?nda bilindi?i üzere ??gal devletleri az?nl?klar?n haklar?n? koruma ad? alt?nda Türk topraklar?n? i?gal etme plan?n? yürürlü?e koymu?lard?r.Bu amaç için ?tilaf Devletleri’nce büyük bir kampanya ba?lat?lm??,Ermeni ve Rumlar ba?ta olmak üzere az?nl?klar?n kötü muamele gördükleri,zulme u?rad?klar? gibi fikirler her f?rsatta dile getirilmi?tir.Mustafa Kemal Pa?a bu konuda gerçe?in hiçte böyle olmad???n? Nutuk’ta ?u ?ekilde izah etmi?tir;“...Müslüman olmayan ö?elerin can ve mallar? ile her türlü haklar? ve geli?me nedenleri için gereken her ?eye asl?nda öteden beri devletimiz ve ulusumuzca sayg? gösterilmi?ti.Gerçekten,Müslüman olmayan ö?elerin Osmanl? devlet ve ulusunun kuca??nda elde ettikleri ayncal?klar üç yüz y?l? a?k?n bir zamandan beri fazlas?yla vard?r.Bundan dolay? bu ko?ul bizim için yeni bir ?ey de?ildir...“[10]
Atatürk Nutuk’ta ba?ka bir yerde Türk halk?n?n az?nl?k halklar?na kar??,dünyadaki di?er devletlerden daha fazla sayg? gösterdi?ini tarihi süreç içinde ?u ifadelerle izah etmi?tir;“...Milletimizin zalim olmas? meselesine gelince,bu da s?rf iftiradan,salt yalandan ba?ka bir ?ey de?ildir.
Efendiler,hiçbir millet,milletimizden ziyade yabanc? unsurlar?n inançlar?na ve göreneklerine sayg? göstermemi?tir.Dahas? denilebilir ki ba?ka dinlerden olanlar?n dinine ve milletine sayg? gösteren tek millet bizim milletimizdir.
Fatih ?stanbul’da buldu?u dinsel örgütleri oldu?u gibi b?rakt?.Rum Patri?i Bulgar ekzarh?(kilise ruhani ba?kanlar?),Ermeni Kategikosu(Ermeni patriklerinin ünvan?.Catholigos’un Ermenicesi.Ulus temsilcisi.)gibi H?ristiyan din ba?kanlar? ayr?cal?k kazand?.Kendilerine her türlü özgürlük ba???land?.
?stanbul’un fethinden beri gayr-i Müslimlerin elde ettikleri bu geni? ayr?cal?klar milletimizin din ve siyaset aç?s?ndan dünyan?n en ho?görülü ve soylu bir ulusu oldu?unu ispat eden en aç?k delildir.“[11]
19 May?s 1919’da Samsun’a ç?kt???nda ülkenin durumunu tasvir ederken,az?nl?klar konusuna da de?inen Atatürk bu konuda ?unlar? söylemektedir;“1919 y?l? May?s?n?n 19.günü Samsun’a ç?kt?m.Genel durum ve görünü? ?öyle idi;
Osmanl? Devleti’nin içinde bulundu?u topluluk,Genel Sava?’ta yenilmi?,Osmanl? Ordusu her yandan zedelenmi?,ko?ullar? a??r bir ate?kes anla?mas? imzalanm??....itilaf Devletleri ate?kes anla?mas? hükümlerine uymay? gerekli görmüyorlar...Bundan ba?ka, yurdun dört bir buca??nda H?ristiyan az?nl?klar,gizli aç?k,özel istek ve amaçlar?n?n elde edilmesine,devletin bir an önce çökmesine çaba harc?yorlar.
Sonradan elde edilen güvenilir bilgi ve belgeler,?stanbul Rum Patrikli?i’nde kurulan Mavri Mira Kurulunun illerde çeteler kurmak ve yönetmekle,gösteri toplant?lar ve propagandalar yapt?rmakla u?ra?t???n? do?rulad?.Yunan K?z?lhaç’?,Resmi Göçmenler Komisyonu,Mavri Mira Kurulunun çal??malar?n? kolala?t?rmaya yard?m ediyor.Mavri Mira Kurulu’nca yönetilen Rum okullar?n?n izci örgütleri yirmi ya??n? a?m?? gençleri de içine alarak her yerde geli?tiriyor.
Ermeni Patri?i Zaven Efendi de,Mavri Mira Heyeti ile hem fikir olarak çal???yor.Ermeni haz?rl??? da tamamen Rum haz?rl??? gibi ilerliyor...“Atatürk Ermenilerin ve di?er az?nl?klar?n faaliyetlerini belgelere dayanarak tek tek anlatt?ktan sonra Anadolu’da i?gallere ve az?nl?klar?n çal??malar?na engel olmak üzere çe?itli kurtulu? çarelerinden söz etmi?tir.Özellikle ayr?l?kç? Ermenilere kar?? Vilayet-i ?arkiye Müdafa-i Hukuk-? Milliye Cemiyetinin faaliyetlerinden bahsederken,...Erzurum ?ubesi,do?u illerinde Türklerin haklar?n? korumakla birlikte Ermenilerin göçü s?ras?nda yap?lan kötü muamelelerde halk?n kesinlikle ilgisi bulunmad???n? ve Ermeni mallar?n?n,buralara Ruslar girinceye dek korundu?unu;buna kar??l?k Müslümanlara çok gaddarane davran?ld???n? ve dahas?,buyruk d??? olarak göçten al?konulan kimi Ermenilerin,koruyucular?na yapt?klar? kötülükleri,kan?tlanm?? belgelerle uygarl?k dünyas?na sunmaya ve bildirmeye ve do?u illerine dikilen aç gözlü bak??lar? söndürmek için çal??maya karar verdi?ini[12]ifade etmi?tir.
Ya?anan i?galleri durdurmak,?tilaf Devletlerinin deste?i ile huzur bozucu ve i?galleri kolayla?t?r?c? faaliyetlerde bulunan az?nl?klar?n davran??lar?n? dünya kamuoyuna duyurmak amac?yla Atatürk,protesto mitingleri düzenlenmesi gerekti?ini dile getirmi?tir.Do?u vilayetlerinin Ermenilere veya ba?ka herhangi bir yabanc? idaresine geçmesine mani olmak,ancak bu vilayetlerde tam asayi?in sa?lanmas?yla olaca??n? dile getirmi?tir.[13]Bu mitingler esnas?nda hem sükunetin bozulmamas? hem de H?ristiyan az?nl??a hiç bir zarar verici hareketin olu?mamas? için halk? ve yetkilileri uyarm??t?r.28 May?s 1919’da yay?nlad??? genelgede;“...yap?lacak büyük ve co?kulu toplant?larla ulusal gösterilerde bulunulmas? ve bunun köylere var?ncaya dek bütün çevrede yap?lmas? ve bütün büyük devletlerin temsilcileriyle Bab?ali’ye etkili telgraflar çekilmesi ve yabanc?lar?n bulundu?u yerlerde bunlara H?ristiyan halka kar?? bir sald?r?ya ve dü?manl?k gösterisine,k?r?c?l??a benzer davran??larda bulunulmamas? çok gereklidir...“[14]aç?klamas?nda bulumu?tur.Bu genelge üzerine Harbiye Naz?r? ?evket Pa?a Mustafa Kemal Pa?a’ya bir yaz? göndererek“Ermenilerin iyi korunmas? ve himayeleri için elden gelen bütün tedbirlerin al?nmas? gerekti?i”ni Mustafa Kemal Pa?a’ya iletti.Mustafa Kemal Pa?a ortada kayg? verici bir durumun olmad???n?,bu yaygaralar?n milletçe yap?lmaya ba?lanan gösterilerden korkuya kap?lan H?ristiyan az?nl?klar?n,yabanc?lar?n dikkatlerini kendi üzerlerine çekmek için kas?tl? olarak yayd?klar? as?ls?z haberler olarak kabul edilmesi gerekti?ini belgeleriyle birlikte aç?klad?ktan sonra,2 Haziran 1919’da Harbiye Nezaretine gönderdi?i cevabi telgrafa;“Sivas ve çevresinde eskiden beri bulunan Ermenileri ve daha sonra s???nanlar? korkutacak her hangi hiçbir olay geçmemi?tir.Ne Sivas’ta ne de çevresinde kayg? verecek hiçbir durum yoktur.Her kes sessizce kendi i? ve gücü ile u?ra?maktad?r.Bunu kesin olarak bilginize sunar ve inanman?z? dilerim...Dü?man?n ?zmir ve Manisa’y? ele geçiri?iyle ilgili ac? haber üzerine Müslüman halk?n yapt??? ve H?ristiyan az?nl?klara kar?? hiçbir dü?manl?k duygusu gütmeyen toplant?lardan belki de kimi ki?ilerin ürkmü? olmalar? dü?ünülebilir.?tilaf Devletleri ulusumuzun haklar?na ve ba??ms?zl???na sayg?l? oldukça ulus da yurt dokunulmazl???n?n kesinli?ine güvendikçe,Müslüman olmayan halk?n hiçbir korkuya dü?mesine gerek yoktur.“[15]Diyerek bu gösterilerin yaln?zca toprak bütünlü?ü ve ba??ms?zl???m?za sayg? göstermeyen devletlere kar?? oldu?unu,H?ristiyan az?nl??a herhangi bir ?iddet ya da olumsuz davran???n asla cereyan etmeyece?ini dile getirmi?tir.
Mustafa Kemal Atatürk,milli mücadele tarafarlar?n?n Rum,Ermeni ve H?ristiyan az?nl??a kar?? olduklar? fikirlerine kar??l?k, H?ristiyan az?nl??a her hangi bir olumsuz tutumun söz konusu olmad???n? belirttikten sonra,Do?u’da bir Ermeni devleti kurulmas?na kesinlikle kar?? oldu?unu da kesin bir dille ifade etmi?tir.Do?u Anadolu’da ki Ermeni faaliyetlerini durdurmak ve etkisiz hale getirmek amac?yla toplanan Erzurum Kongresi’ne kat?lan Atatürk burada bir aç?? konu?mas? yapm?? ve konu ile ilgili 23 Temmuz 1919’da önemli aç?klamalarda bulunmu?tur.Konu?mas?nda Ermenilerle ilgili olarak;“... Osmanl? uyru?u olan Rum ve Ermeni unsurlar gördükleri yüreklendirme ve yard?m?n sonucunda ulusal namusumuzu yaralayacak ta?k?nl?klardan ba?layarak, sonunda ac?kl? ve kanl? evrelere girinceye de?in,küstahça sald?r?lara koyuldular.Ancak derin bir ac? ile itiraf etmeliyiz ki bu cür’et,8(sekiz)aydan beri birbirini izleyerek yay?lm??t?r...Yurdumuzun bölünmesi söz konusu olmu? ve do?u illerimizde “Ermenistan”,Adana ve Kozan dolaylar?nda“Kilikya”adlar?na Ermenistan,Bat? Anadolu’nun ?zmir ve Ayd?n dolaylar?nda Yunanistan; Trakya‘da ba?kentimizin kap?s?na de?in yine Yunanistan;Karadeniz k?y?lar?m?zda“Pontus”krall??? ve ondan sonra yurdun geri kalan kesimlerinde de yabanc? i?gal ve koruyuculu?u gibi,art?k 650 y?ldan beri ba??ms?z olarak saltanat sürmü? olan ve adalet ve yi?itli?inin tarihini vaktiyle Hindistan s?n?rlar?na,Afflika’n?n ortas?na ve Macaristan’?n bat?s?na de?in yürütmü? olan bu ulusun tutsakl??a,kölelik kat?na indirilmesi ve sonunda bu devletin tarih sayfas?n? kapatarak sonsuzluk mezar?na gömmek gibi insanl?k ve uygarl?kla ve özellikle ulusçuluk ilkeleriyle ba?da?t?r?lamayan istekler kabul edilmi? ve onaylanm??,görülüyor ki uygulama dönemi de ba?lam??t?r...Ermenistan’a gelince:bir yay?lma dü?üncesi ile beslenmi? olan Ermeniler,Nahc?van’da Oltu’ya de?in bütün ?slam halka bask? yap?yor ve kimi yerlerde toplu öldürme ve ya?ma ile,göçe zorlayarak do?u illerimiz üzerindeki isteklerine do?ru güvenle yakla?mak ve bir yandan da 400.000 oldu?unu ileri sürdükleri Osmanl? Ermeni’sini bir dayanak olmak üzere ülkemize sürmek istiyorlar.”[16]Aç?klamas?nda bulunmu?tur.Kongrede al?nan kararlar da bu do?rultuda olmu?tur;Ulusal s?n?rlar içinde bulunan vatan parçalar?n?n bir bütün oldu?u ve birbirinden ayr?lamayaca??,Kuvay-? milliyeyi etken ve ulusal iradeyi egemen k?lman?n temel ilke olarak kabul edildi?i,H?ristiyan az?nl?klara siyasal üstünlük ve toplumsal dengemizi bozacak ayr?cal?klar?n verilemeyece?i,Yabanc? devletlerin güdümü ve koruyuculu?unun kabul olunamayaca?? ilkeleri benimsenmi?tir.[179?stanbul hükümeti temsilcisi Salih Pa?a ile Amasya’da yapt??? görü?melerde,Sivas Kongresinin maddeleri aras?nda yer alan(dördüncü madde)“az?nl?klara siyasi hakimiyet ve sosyal dengemizi bozacak nitelikte imtiyaz?ar verilmesinin kabul edilmeyece?i”konusu üzerinde dikkatle durmu?tur.[18]
Bu konuda yap?lacak en ufak bir fedakarl???n ba??ms?zl???m?z? derinden zedeleyece?ini,bundan dolay? az?nl?klara gere?inden fazla imtiyaz?n verilmesinin söz konusu olamayaca??n? Vurgulam??t?r.“Amasya görü?melerinin ba?lad??? günlerde 20 Ekim günü, al?nan bilgilere göre;?stanbul’da,Hürriyet ve ?tilaf Partisi Askeri Nigahban Cemiyeti ve Muhipler Cemiyeti bir blok kurdular. Bu blokla,Ali Kemal ve Sait Molla gibi kimseler,az?nl?klar? sürekli olarak Kuva-y? Milliye aleyhine k??k?rtmaya ba?lad?lar. Rum ve Ermeni patrikleri Kuva-y? Milliye aleyhine itilaf Devletleri temsilcilerine ba?vurdular.Ermeni Patri?i Zaven Efendi Neologos gazetesinde yay?nlad??? bir mektupla,son Milli Mücadele hareketinden dolay? Ermenilerin göç etmekte olduklar?n? ilan ettikleri aç?klamalar?nda bulunmu?lard?.[19]
Harbiye Naz?r? Cemal Pa?a da bu konuda Mustafa Kemal Pa?a’ya bir telgraf göndermi? ve“milli mücadele hareketinin çe?itli uygulamalar?n?n baz? kötü niyetliler ve az?nl?klar taraf?ndan yanl?? yorumland???n?”bildirmi?tir.Atatürk bu iddialara 24 Ekim 1919’da verdi?i cevab?nda;“?ngilizler ile Ingiliz Muhipleri Cemiyetinin,itilaf ve hürriyet nigehbanc?lar?n,H?ristiyan az?nl?klarla i?birli?i yapt?klar?n?,Anadolu’ya bir çok bozguncular göndererek milli te?kilat? bozmak istediklerini” belirtti.[20]
Atatürk çe?itli tecrübeler ve nedenler dolay?s?yla Ermeniler’e temkinli bir ?ekilde yakla?maktayd?.Özellikle Milli Mücadele’nin ba?lang?c?n? te?kil eden y?llarda Amasya görü?meleri s?ras?nda ?stanbul hükümetinin(Cemal Pa?a)“Milletvekilli seçimlerine Müslüman olmayan halk?n çe?itli gerekçelerle kat?lmad???”n? belirterek[21]seçimlere az?nl?klar?n kat?lmas? konusunda Mustafa Kemal Pa?a’n?n görü?leri soruldu?unda olaya ?öyle yakla?m??t?r;“Müslüman olmayan halk ile,bu yurt bu ulus için Müslüman olmayan halktan daha zararl? baz? siyasal partilerin seçimlere kat?lmamas?n? onlar?n bile bile yayd?klar? nedenlere ba?lamak elbette olmaz.H?ristiyan halk?n,daha ulusal örgütün ad? bile yokken,seçimlere kat?lmayacaklar?n? ilan etmeleri bilinen bir ?ey de?il mi dir?”[22]dedikten sonra Özlük ??leri Müdürlü?ü(Memurin Müdürlü?ü)gibi önemli bir görevin, Ermeni as?ll? birinin elinde bulunmas?n? aç?k bir dille ele?tirmi?tir.[23]
Cemal Pa?a’n?n hükümetin bar?? görü?melerine ça?r?lmak istedi?ini bildirdi?ini ve yap?lacak bir anla?man?n iyi bir sonuca ula?mas? için görü?meler arifesinde H?ristiyan halka daha dikkatli olunmas? konusundaki 9 Aral?k 1919 tarihli telgraf?nda ?öyle demektedir;...Anadolu’da bir katliama u?rayacaklar? endi?esine dü?en H?ristiyan halk?n,bçlük bçlük i?gal alt?nda yerlere s???nmakta olduklar?n? etkili ve dikkat çekici bir ?ekikde söylüyorlar.Gerçi i?gal edilmi? yerlere ve özellikle Adana dolaylar?na gidenler,oralardaki ermeni say?s?n? art?rmak için gitmekte iseler de,bu gidi? üzerine Anadoludaki dirlik ve güvenli?in bozuldu?u ileri sürülerek,hükümetçe yap?lan yalanlaman?n etkisi azalt?l?yor...“[24]Mustafa Kemal Pa?a gönderilen bu telgrafa 11 Aral?k 1919’da verdi?i cevapta Anadolu’da dirlik ve güvenin kalmad???n?n do?ru olmad???n? hatta Damat Ferit Pa?a hükümeti zaman?nda yarat?lan güvensizli?in ulusal birli?in etkisiyle ortadan kald?r?ld???n? belirttikten sonra Özlük ??leri Müdürünün hala Ermeni olmas?n? da ele?tirmektedir.[25]
Sivas’ta bu yaz??malar olurken Mustafa Kemal Pa?a,Bar?? Haz?rl?k Komitesi üyesi Çürüksulu Mahmut pa?a’n?n Ermenilerin toprak talepleri ve s?n?rlar?n onlar?n isteklerine göre tekrar çizilebilece?i önerilerinin yer ald??? Bosfor(Bosphore)gazetesi yazarlar?ndan birine verilen ve Tasvir-i Efkar Gazetesinde de yay?nlanan Ermenilerle ilgi demecini çok sert bir ?ekilde ele?tirmi? ve demeç hakk?nda ?u yorumu yapm??t?r;“Ayan üyelerinden Çürüksulu Mahmut Pa?a,“Bosphore”gazetesi yazarlar?ndan birine,siyasi durumumuzla ilgili bir demeç vermi?ti.Mahmut Pa?a‘n?n o tarihlerde,Bar?? Haz?rl?klar? Komisyonu üyesi oldu?unu da hat?rlars?n?z.Pa?a’n?n 31 Ekim 1919 tarihli Tasvir-i Efkar gazetesinde yay?nlanan demecini,17 gün sonra Sivas’ta okudum. “Ermenilerin a??r? isteklerine hak vermemekle birlikte,s?n?rlarda baz? düzeltmelerin yap?lmas?na raz? oluruz”ifadesi dikkatimi çekti.Do?u Anadolu‘da Ermenistan lehine toprak tavizlerinde bulunulaca??na söz verme anlam? ta??yan bu cümlenin, Bar?? Komisyonu üyesi olan bir devlet adam? taraf?ndan söylenmi? olmas?,gerçekten üzerinde dü?ünülmeye ve hayretle kar??lanmaya de?erdi.Bu sebeple 17 Kas?m 1919 tarihinde,Çürüksulu Mahmut Pa?a Hazretleri’ne yazmay? yararl? sayd???m bir telgrafta,demecindeki i?aret etti?im cümleden dolay?,“Do?u Anadolu halk?n?n pek hakl? olarak,son derece üzgün ve k?rg?n oldu?unu belirttikten sonra,Erzurum ve Sivas Kongreleri’nin kararlar? gere?ince,milletin Ermenistan‘a bir kar?? toprak terketmeyece?ini ve hatta,e?er hükümet,böyle ac? bir mecburiyete boyun e?erse,milletin kendi haklar?n? bizzat savunmaya kararl? oldu?unu ve bunun bütün dünyaya ilan edilmi? bulundu?unu”yazd?m ve bu milli azim ve karar?n herkesten önce,Bar?? Haz?rl?klar? Komisyonu’nun say?n üyelerince bilinmesi ve ona göre hareket edilmesi gere?ini arz ettim.”[26]
Burada bu tür görü?lerden dolay? Do?u Anadolu halk?n?n çok k?rg?n oldu?unu ve milletin Ermenistan’a verilecek bir kar?? topra??n bile olmad???n? kesin ve aç?k bir dille ifade etmi?tir.
Misak-? Milli Kararlar? ve yeni kurulacak Türk Cumhuriyetinin az?nl?klar politikalar?
Görüldü?ü üzere Mustafa Kemal Pa?a ve milli mücadele arkada?lar?n? az?nl?klara bak?? aç?s? gayet aç?kt?r.Buna göre milletin ba??ms?zl???n? tehlikeye dü?ürecek bir ?ekilde az?nl?klara ayr?cal?k ya da imtiyaz?n verilemeyece?i temel ilke olarak benimsenmi?tir.Yeni seçilen milletvekilleri Ankara’ya gelerek Mustafa Kemal Pa?a’n?n fikir ve görü?leri hakk?nda günlerce ve bir çok kez bilgiler alm??lard?.[27]Bu ilkeler do?rultusunda milletvekilleri ?stanbul’da toplanan son Osmanl? Mebusan Meclisinde de toplu olarak bu görü?ü kabul etmi?lerdir.Bu yüzden itilaf devletleri son Osmanl? Mebusan Meclisini da??tarak ?stanbul’u resmen ve fiilen i?gal etmi?lerdir.[28]Bu ilkeler Ankara’da kurulan yeni hükümet döneminde ve Cumhuriyetin ilan
edilmesinden sonra da vazgeçilemez bir politika olmu?tur.Bu do?rultuda Lozan’da ve sonras?nda dayat?lan hiçbir görü? kabul edilmemi?tir.
Mustafa Kemal Pa?a ve arkada?lar?,Sivas’tan sonra daha güvenli ve ?stanbul’la daha kolay irtibat sa?layabilecekleri Ankara’ya geçerek milli mücadele hareketini oradan yürütmeye ba?lam??lard?r.Burada Misak-? Milli program?n?n ilk müsvetteleri kaleme al?nm??t?r.Tespit edilen bu ilkeler milli mücadele hareketinin ve Türkiye Cumhuriyetinin temel esaslar?n? olu?turmu?tur.Bu ilkelerde az?nl?klar konusunda öne ç?kan ba?l?ca görü?;“az?nl?klar?n hukuku,civar ülkelerdeki Müslüman ahalinin de ayn? hukuktan yararlanmalar? ?art? ile ülkedeki az?nl?klara gerekli güvencelerin verilmesi”do?rultusunda olmu?tur.Bu prensip yerinde ve tutarl?d?r.Çünkü az?nl?klar?n savunucular? az?nl?k haklar?n? ele al?rken her zaman di?er ülkelerin içinde bulunan Türk ve Müslüman halklar? hep göz ard? etmi?ler onlar?n haklar?ndan hiç bir zaman söz etmemi?lerdir.Bu gerçekçi yakla??m ?stanbul hükümetleri taraf?ndan da göz ard? edilmi? ve yabanc?lar?n imtiyazlar?n?n geni?letilece?i yolunda aç?klamalar yapmaya devam etmi?tir.Ali R?za Pa?a bu aç?klamalar?n birinde“...eski yönetimi tekrar dirilterek,dünyaya yeni düzeltmeler giri?ilece?i yolunda sözler vermi?tir.Büyük ölçüde yetki geni?li?i verece?ini,Az?nl?k haklar?n? güvence alt?na almak için, nispi temsil kural?na ba?vuraca??n?,adalet maliye,bay?nd?rl?k ve güvenlik i?lerinde,dahas?,sivil yönetim i?lerinde bile yabanc?lara yeterince denetleme yetkisi verece?iz”demi?tir.[29]Ayr?ca ?stanbul’dan gelen 19 ?ubat 1920 günlü yaz?da “...Ermeni katliyle,Yunanl?lar ve bütün ?tilaf kuvvetlerine kar?? olan tutumumuzun de?i?tirilmesi istenmi?tir....”Sözlerinin devam?nda Mustafa Kemal Pa?a bu iddialar? ?iddetle reddetmi? ve “...Ku?ku edilmemek gerekir ki Ermeni katliam? üzerine söylenen sözler gerçe?e uygun de?ildir.Tam tersine,Güney bölgelerinde yabanc? kuvvetlerce silahland?r?lan Ermeniler, koruyucular?ndan yüz bularak bulunduklar? yerlerdeki Müslümanlara sald?rmakta idiler.Öç alma dü?üncesiyle her yerde ac?maks?z?n öldürmeye yok etme yolunu tutmakta idiler.Mara?‘ta ki o ac?kl? olay bu yüzden meydana gelmi?ti.Yabanc? kuvvetlerle birle?en Ermeniler,top ve a??r? makineli tüfeklerle Mara? gibi eski bir Müslüman ?ehrini yerle bir etmi?lerdi. Binlerce güçsüz ve günahs?z ana ve çocuklar? yok etmi?lerdi.Tarihte bir benzeri görülmemi? olan bu vah?eti yapan Ermenilerdi. Müslümanlar ancak namuslar?n? ve hayatlar?n? korumak kayg?s?yla kar?? koymu?lar ve savunmada bulunmu?lard?.Yirmi gün süren Mara? katliam?nda Müslümanlarla birlikte kentte kalan Amerikal?lar?n,bu olay üzerine ?stanbul’daki temsilciliklerine çektikleri tel,bu ac?kl? olay? yaratanlar?,yalanlamaz bir biçimde belirlemekte idi.
Adana ili içindeki Müslümanlar,tepeden t?nna?a kadar silahland?r?lan Ermenilerin süngü bask?s? alt?nda,her dakika ölüm tehlikesi ile kar?? kar??ya idiler.Can?n? ve ba??ms?zl???n? korumaktan ba?ka bir ?ey istemeyen Müslümanlara kar?? uygulanan bu zulüm ve yok etme siyasas?,uygar insanl??a dikkatini,ac?ma duygular?n? çekecek nitelikte iken,olaylar?n tam tersini ileri sürmek ve bundan vazgeçilmesini istemek gibi bir öneriye nas?l güvenilebilirdi?”[30]aç?klamas?n? yapm??t?r.Asl?nda ?tilaf Devletlerinin Ermeni katliam? iddialar?n?n ?stanbul’u i?gal etmek için bir bahane oldu?unu dü?ünüyordu.Bu konuda 16 Mart 1920 tarihinde Ankara’dan bütün vali ve mutasarr?fl?klara çekti?i telgrafta;“Bu günlerde yurdumuzdaki H?ristiyan halka kar?? gösterece?imiz insanca davran???n de?eri pek büyük oldu?u gibi;hiçbir yabanc? hükümetin eylemli ya da görünü?te kalan yard?m?n? görmeyen H?ristiyan halk?n dirlik ve düzenlik içinde ya?amalar?,soyumuzun yarat?l???nda bulunan uygarl? yetene?ine en kesin bir kan?t olacakt?r.Yurt yarar?na ayk?r? çal??malar? görülenlerle dirlik ve düzenli?i bozanlar için,hangi din ve soydan olduklar?na bak?lmayarak,yasa ko?ullar?n?n e?itlik ve sertlikle uygulanmas?n?;bulunduklar? yerlerde hükümet örgütüne ba?l?l?k gösteren ve uyrukluk ödevlerini eksiksiz yapanlar?n korunup esirgenmesini önemle di?er ve bu dile?imizin bütün ilgililere tez elden bildirilmesini ve bütün ulusa uygun görülecek araçlarla duyurulmas?n? rica ederiz efendim.”Demi?tir.[31]
Müdafaai Hukuk Heyeti Temsiliyesi Ad?na
Mustafa Kemal
Bu telgraftan da aç?kça görüldü?ü üzere H?ristiyan halka kar?? bask? ve katliam yapt?klar? konusunda suçlanan milli mücadele hareketinin,?stanbul’un i?gali gibi halk? galeyana getirebilecek ve çok büyük olaylar?n ya?anmas?na sebebiyet verecek bir olayda dahi halk? sükunete davet etmi? ve kanunlar önünde hangi din ya da milliyete sahip olursa herkese e?it muamele edilmesini istemi? olmas? Atatürk’ün Az?nl?klar ve Ermeniler konusunda ki yakla??m?n? ortaya koymas? bak?m?ndan önemlidir.
??galciler bu aç?klamalara ra?men yay?nlad?klar? bildirilerde i?galleri Osmanl? topraklar?nda bulunan H?ristiyan halk?n güvenli?i ve ?tilaf devletleri ile müttefiklerinin askeri kuvvetleri aleyhinde yap?lmakta olan sürekli hücumlara son vermek için bu i?gali gerçekle?tirdiklerini belirttiler.[32]
Milli mücadele yürütülürken ?stanbul’da bulunan Osmanl? Mebusan Meclisi da??t?lm?? oldu?undan Ankara’da ola?anüstü yetkilere sahip bir meclis kurulma karar? al?nm??t?r.Yap?lan seçimler sonras? Büyük Millet Meclisinin aç?lmas? ile birlikte Az?nl?klar ve Ermeniler ile ilgili olarak önemli bir geli?me ya?anm??t?r.Ankara’da kurulan Millet Meclisi’nde az?nl?klar seçimlere kat?lmam??lar,dolay?s?yla da seçilmedi?i için milli nitelikli ilk meclis olu?mu?tur.
Yeni kurulan T.B.M.M’nin Az?nl?k Politikas?
TBMM’nin az?nl?klar konusundaki politikalar? Mustafa Kemal Pa?a’n?n belirledi?i temel görü?ler üzerine in?a edildi?i görülmektedir.Ancak meclis kurulduktan sonra az?nl?klar konusundaki resmi ilk görü?ler Londra Konferans? a?amas?nda belirgin bir hal alm??t?r.Konferans öncesi Türk ba??ms?zl???n? ortadan kald?racak olan Sevr Antla?mas?n? TBMM kesin bir dille reddetmi? bulunmakta idi.Mevcut problemlerin görü?ülece?i Londra Konferans? öncesi Bakanlar Kurulu Ba?kan? Fevzi Pa?a, Sadrazam Tevfik Pa?a’ya;konferanstan olumlu sonuç al?nmas?n?n BMM’ne ba?l? oldu?unu ifade emi? ve“Avrupal?lar?n,Türkiye’de H?ristiyanlar?n toplu olarak öldürülmekte oldu?u propagandas?n?n yap?ld???na dikkat çekerek,bu iddialar?n do?ru olmad???n?n Mustafa Kemal Pa?a taraf?ndan süratle yalanlamas? tavsiyesinde bulunmu?tur”
Bu geli?meler ya?an?rken Londra Konferans?na ?talya D??i?leri Bakan? Kont Sforza arac?l??? ile BMM Hükümeti de davet edilmi?tir.[33]Konferansta isteklerin kabul ettirilebilmesi için bask? kurmak amac?yla“halklar”konusu da gündeme getirilmi? ve Do?u Anadolu’daki Ermeniler ve Ermeni yurdu meselesi konular?n ba??n? çekmi?tir.Ermenistan s?n?r?n?n tespiti i?i Milletler Cemiyetinin gönderece?i bir komisyona b?rak?lmak istenmi?tir.[34]Do?u s?n?r? ve Anadolu’da kurulmas? dü?ünülen Ermenistan konusunda Türk taraf? son derece kararl? ve tutarl? bir politika izlemi?tir.Bekir Sami Bey Daily Telegraph muhabiri ile yapt??? bir röportajda;“Ermenistan için bir ?ey yapmaya haz?r m?s?n?z?”sorusuna verdi?i cevab?nda“Türkiye’de Ermenistan bilmiyorum.Yaln?z bir Ermenistan biliyorum o da Erivan’d?r.Biz ?imdi Ermenilerle bar?? yapt?k.Onlar da bundan çok memnun görünüyor.”Diyerek bu konudaki tutumunu sergilemi?tir.[35]
Konferansta ?ngiliz heyeti Türk heyetini s?k??t?rmak için Kürt meselesini ve Do?u meselelerini ortaya atm??t?r.Buna cevaben A.Muhtar Bey de ?u aç?klamay? yapm??t?r;“biz iftirak kabul etmez bir ?ekilde yek di?erimize rabt-? mukaddenat etmi? oldu?umuzdan”yaln?z bir Türkiye meselesi oldu?unu,Ermeni s?n?rlar? konusunda da herhangi bir anla?mazl???n bulunmad???n?, Gümrü’de kendileriyle yap?lm?? bir anla?ma oldu?unu ve dolay?s?yla Ermenistan konusu ile ilgili müzakere edilecek her hangi bir anla?mazl?k olmad???n?”ifade etmi?tir.[36]
Tüm bu müzakere ve görü?meler sonunda Ermenistan konusunda;“Türkiye’nin Osmanl? Ermenilerine Do?u s?n?rlar? içerisinde milli bir yurda sahip olma hakk?n? tan?mas? ve Milletler Cemiyeti taraf?ndan tam bir hakkaniyet içinde Ermenistan‘a devredilecek araziyi mahallinde izlemeye gönderilecek komisyonun kararlar?n? tasdik etmek ?art?yla,Ermenistan’?n mevcut durumunun kabul edilece?i”karar? ç?km??t?r.[37]Al?nan bu karara Türk taraf? henüz herhangi bir cevap vermemi?ken Yunanl?lar I.?nönü’de ald?klar? yenilginin intikam?n? almak için Anadolu’ya yeni bir sald?r? düzenlediler.Böylece büyük tart??malara neden olan Londra Konferans?’ndan kesin bir netice al?nmadan sona ermi?tir.[38]
I.?nönü Sava??yla Yunanl?lara ve dolay?s? ile destekleyicileri olan ?tilaf Devletlerine kar?? ba?ar?lar kazanmaya ba?layan Türk milli birlikleri ufak çekilmelere ra?men ilerleyi?ini sürdürmü? ve Ulusal kurtulu? mücadelesi hedefine h?zla ilerlemi?tir.Bu ilerleyi? ve kazan?lan ba?ar?lara ra?men ?tilaf Devletleri Ermeniler konusundaki isteklerini her defas?nda yinelemi?lerdir.Pariste toplanan Bakanlar Konferans?n?n,26 Mart 1922’de bar?? için ortaya koyduklar? ilkeleri kapsayan notada;“Gerek Türkiye’de gerekse Yunanistan’da,az?nl?klar?n haklar?n?n korunmas?na ve bu amaçla konulacak kurallar?n uygulanmas?na Milletler Cemiyetinin de kat?lmas?n?n sa?lanmas?;Do?u’da bir Ermeni yurdunun kurulmas? ve bu i?e de gene Milletler Cemiyetinin kat?lmas?n?n sa?lanmas?...”[39]gibi ifadeler yer alm??t?r.Bundan sonraki notalarda da bu istekler yer alm??t?r.Ermeniler konusunda ??gal devletlerinin bu denli ?srarl? olmas?n?n nedeni,bölgedeki ç?karlar?n?n ancak kendi peykleri durumundaki bir Ermeni Devleti taraf?ndan korunabilece?i dü?üncesinden ileri gelmekteydi.
Milli Mücadele’nin ba?ar?ya ula?mas?ndan sonra Lozan’da da Ermeniler ve az?nl?klar konusu büyük tart??malara neden olmu?tur. Nutuk’ta ve di?er aç?klamalar?nda Konferansta ya?anan az?nl?k tart??malar?n? uzunca anlatan Mustafa Kemal Pa?a,Osmanl? Devletinin son dönemde az?nl?klar konusundaki tutumunu son derece sert bir dille ele?tirmi?tir.Bu ele?tirilerinden birinde; “Baylar,bilirsiniz ki yeni Türk devletinden önceki Osmanl? Devleti“Eski Antla?malar”(Uhudu Atika)ad? alt?nda bir tak?m kapitülasyonlar?n tutsa?? idi.H?ristiyan halk?n bir çok haklar? ve ayncal?klar? vard?r.Osmanl? devleti Osmanl? ülkesinde oturan yabanc?lara kar?? yarg? hakk?n? uygulayamazd?.Osmanl? vatanda?lar?ndan ald??? vergiyi,yabanc?lardan almas? engellenmi? bulunuyordu.Devletin varl???n? kemiren ve kendi s?n?rlar? içinde ya?ayan az?nl?klarla ilgili tedbirler almas? mümkün de?ildi...”“i?te bu gibi sebeplerden dolay? konferansta iste?imiz Türk milletinin varl???,istiklali ve hakimiyetinin tan?nmas?“[40]Mustafa Kemal Pa?a Nutukta Sevr ve Lozan’? kar??la?t?rarak Ermeniler ve az?nl?klar konusunda elde edilen ba?ar?y? anlatm??t?r...“[41]
Atatürk’ün ifadelerinde Ermenilere kar?? olmad???n? ancak onlar?n temelsiz ve mesnetsiz isteklerine kar?? oldu?unu mü?ahede ediyoruz.Özellikle nüfus yo?unlu?u bak?m?ndan hiçbir zaman Anadolu ?ehirlerinde ço?unlu?u sa?layamad?klar?na dikkatleri çekerek bu istekleri ?iddetle reddetmi?tir.Ayn? do?rultuda ki istekleri aras?nda sadece yüzde dört gibi minik bir nüfus yo?unlu?una sahip olduklar? Trabzon bile Ermenilerin“yurt”tabir ettikleri s?n?rlar içine almak istemelerini hat?rlatan Atatürk bu konuda 16 Eylül 1924 Trabzonlularla yapt??? konu?mas?nda ?öyle demi?tir;“Arkada?lar,be? sene evvel ilk defa Samsun ‘a ayak bast???m zaman bana kuvveti kalb veren vatanda?lar?m?n ilk saf?nda Trabzonlular?n bulundu?unu asla unutmayaca??m. Sakarya melhamei kübras?nda(kan gölünde)üçüncü tümen ile yeti?en Trabzon evlatlar?n?n meydan? muharebede gösterdikleri fedakarl?klar?n k?ymetli hat?ras? daima dima??mda sakl? kalacakt?r.Bu vatanperver halka,o kahraman evlatlara malik olan bu k?ymetli memleketimizi bir Ermenistan mahreci veya hayal edilmi? bir Pontus krall??? ülkesi yapmak talep ve tehditleri ne u?ursuz idi.Süphesiz o kabuslar ilelebet hayal olmu?tur.Efendiler,vatan?n bütünlü?ünü,hürriyet ve istiklalini temin eden milletimizi Cumhuriyet idaresine kavu?turan ink?lab?m?z;iktisadi refah ve saadetimizi medeniyet aleminde lay?k oldu?umuz mevkii de temin edecektir.Bu verimli ahalisi zeki müte?ebbis,çal??kan olan Trabzonumuzu az zamanda dahile ?imendiferle ba?lanm??,güzel r?ht?m ve limanla teçhiz edilmi? görmek önde gelen emelimdir.”[42]
Atatürk Cumhuriyet kurulduktan sonra yurt genelinde gezilere ç?km?? ve geçmi?te olan olaylar konusunda aç?klamalarda bulunmu?tur.Özellikle milli mücadelenin yüce Türk milleti taraf?ndan ne tür engeller a??larak yap?ld???n? her f?rsatta ifade etmi?tir.Milli mücadelenin ?tilaf güçleri ad? alt?nda ülkemize yap?lan emperyalist sald?r?lar?n yan?nda içerideki baz? ayr?l?kç? guruplara kar?? da yürütüldü?ünü anlatt?ktan sonra bu mihraklar?n Türk milleti içinde nas?l geli?ti?ini ve zenginle?ti?ini de anlatm??t?r.Özellikle Ermenilerin etkin bir ?ekilde faaliyet gösterdikleri Adana’ya yapt??? gezisinde 16 Mart 1923 Adana esnaf?na ?u çarp?c? aç?klamalar? yapm??t?r;“...Onlar?n(Osmanl?lar?n)nazar?nda sanatkarlar?n gayri müslimden olmas? tercih edilirdi.Onlar sanattaki hayat menbalar?n? ba?ka milletlerin elinde bulundurman?n zararlar?n? göremiyorlard?. Asil milletimiz sanattan mahrumdu.Sanatkarlar azd?.Mevcut olanlar da icabeden derecede sanatta mahir de?ildi.Arkada??m?z beyanat?nda demi?lerdi ki Adanam?z? idaresi alt?na alan di?er unsurlar?,?unlar,bunlar,Ermeniler sanat ocaklar?m?z? i?gal etmi?ler ve bu memleketin sahibi gibi bir vaziyet alm??lard?r.?üphesiz haks?zl?k ve küstahl???n bundan fazlas? olamaz. Ermenilerin bu feyizli ülkede hiçbir hakk? yoktur.Memleketiniz sizindir,Türklerindir.Bu memleket tarihte Türktü,o halde Türktür ve ebediyen Türk olarak ya?ayacakt?r.Gerçi bu güzel memleket eski as?rlardan beri çok kere ecnebi istilalar?na maruz kalm??t?.Asl?nda Türk ve Turani olan bu ülkeleri ?raniler zaptetmi?lerdi.Sonra bu ?ranileri ma?lup eden ?skender’in eline dü?mü?tü.Onun ölümüyle memleket taksim edildi?i vakit Adana k?t’as? da Silifkelilerde kalm??t?.Bir aral?k buraya M?s?rl?lar yerle?mi?,sonra Romal?lar istila etmi?,sonra ?arki Roma yani Bizansl?lar eline geçmi?,daha sonra Araplar gelip Bizansl?lar? ko?mu?lar;en nihayet Asya’n?n göbe?inden tamamen kayn?yan Türkler soyundan ?rkda?lar buraya gelerek memleketi as?l ve geçmi?teki hayat?na iade ettiler.Memleket en nihayet yine sahibi aslilerinin elinde kald?.Ermeniler vesairenin burada hiçbir hakk? yoktur...”[43]
Atatürk Ermeni halk?na kar?? tutumunu izah ederken ?unu ön plana ç?karm??t?r;Ermeni halk? e?er Türkiye Cumhuriyetinde ya?ayan tüm milletle yek vücut olur ve kader birli?i ederse her türlü fenal?klardan korunaca??n? ve tamamen mesut ve müreffeh bir hayata mahzar olacaklar?n?n kabul edilmi? bir esas oldu?unu söylemi?tir.Ermenilerin mütareke y?llar?nda Anadolu’da Müslümanlara kar?? yapt?klar? tecavüzlere ra?men onlara iyi davran?lmas? konusunda gerekli emirlerin verildi?ini aç?klam??t?r.Ancak çe?itli bahanelerle Anadolu topraklar?ndan yurt talebi ile bölücü bir yakla??m içinde olduklar? taktirde de devletin çe?itli önlemler alaca??n? vurgulam??t?r.Atatürk,12 Mart 1921 tarihinde Roma’da Papa On be?inci Benoit Hazretlerine gönderdi?i telgraf?nda“...Anadolu’da sakin Ermenilerin ve Rumlar?n hükümet ve emirlerine milli i?lere muhalefetleri vuku bulmad?kça her türlü tecavüzden masum ve tamamen mesut ve müneffeh bir hayata mazhariyetleri öteden beri kabul edilmi? bir esas idi.Kilikya ve havalisinde ve ?ark hududumuz haricindeki resmi ve gayriresmi Ermeni kuvvetlerinin dinda? ve ?rkda?lar?m?za kar?? vuku bulan tecavüzat? cinayetkaraneleri kar??s?nda dahi memleketimizde ya?ayan sakin h?ristiyanlar?n her türlü taarruzdan masuniyetlerini temin eylemeyi pek mühim bin vazifei medeniye telakki eyledik ve Anadolu ‘nun alemi harici ile temas?n?n kesik oldu?u bugünlerde menafii aliyel vataniyeyi istihdaf eyliyen tedabir meyan?nda hristiyan ahalinin muhafazai selameti lüzumunu bütün makamata bildirdik.”Demi?tir.[44]
Ermeni Meselesi ortaya ç?kt???ndan beri Osmanl? devleti içinde bir problem olarak varl???n? sürdürmü?,hatta di?er devletlerin Osmanl? devletinin iç i?lerine kar??mas?nda bir araç olarak kullan?lm??t?r.Türk halk?na yapt?klar? isyanlarla ve katliamlarla çok zor anlar ya?atm??lard?r.Ancak Atatürk ve arkada?lar?n?n ortaya koydu?u ulusal Kurtulu? Sava?? sonras?nda geçmi?te olu?an yaralar en k?sa sürede sar?lmaya ba?lanm?? ve geçmi?te ya?anan olaylar bir kenara b?rak?larak her milleti içine alacak bir millet anlay??? ile problemlerin çözümüne gidilmi?tir.Atatürk Ermeni Meselesinin de yap?lan anla?malar ile gerekti?i gibi çözüldü?ünü ifade etmi?tir.Resmen Erivan Ermenistan’? ile Gümrü anla?mas? imzalanm?? ve do?uda Ermenistan s?n?rlar?m?z çizilmi?tir.Ermeni meselesi kendine hat?rlat?lan Atatürk,01 Mart 1922 Meclis Üçüncü Yasama Y?l?n? Aç?? Konu?mas?’nda Ermeni konusunu aç?kl??a kavu?turmu?tur.Atatürk ?öyle izah etmi? ve bu meseleye noktay? koymu?tur;“Ermeni sorunu denilen ve Ermeni milletinin gerçek olmayan isteklerinden çok,dünya kapitalistlerinin ekonomik yararlar?na göre çözülmek istenilen sorun,Kars antla?mas? ile,en do?ru ?ekilde çözüme ula?t?r?lm?? oldu.(Alk??lar)Yüzy?llardan beri dostluk içinde ya?ayan iki çal??kan halk?n iyi ili?kileri memnuniyetle yeniden kuruldu...Kars Antla?mas? hükümlerine göre,antla?may? yapan taraflar aras?nda ticari ve ekonomik ili?kilerin kurulmas? ve bir konsolosluk antla?mas?n?n imzalanmas? için,Tiflis‘e bir kurul gönderdik.Bu kurul halen Azerbaycan,Gürcistan ve Ermenistan cumhuriyetlerinin delegeleri ile görü?me yapmaktad?r.Taraflar?n yarar?na uygun kararlar? kabul edilerek,görü?melerin yak?nda iyi bir ?ekilde sona erece?ini ümit etmekteyim.”Aç?klamalar?nda bulunmu?tur. Asl?nda Ermenilerin d?? ülkeler taraf?ndan çe?itli ç?karlar? do?rultusunda kullan?ld?klar?n? ve iki milletin birlikte çal??arak bu oyunlar? ortadan kald?racaklar?n? anlatm??t?r.Gerçekten de Ermeni meselesi Kars Antla?mas? ile çözüm yoluna girmi? ve Lozan Anla?mas? ile de iki toplum birlikte ya?ayan tek millet haline gelmi?tir.Tebaadan vatanda?l??a geçen Ermeniler kanunlar önünde her Türkiye Cumhuriyeti vatanda?? gibi e?it ve bu ülkenin ve vatan?n geli?mesi için çal??maya ba?lam??lard?r.[45]
Cumhuriyet dönemine geldi?imizde Atatürk’ün Ermenilerle geçmi?te ya?anan olumsuz olaylar? bir kenara b?rakt???n? ve hedefledi?i millet kavram? içinde onlara da yer verdi?ini görmekteyiz.Vakit darl??? nedeniyle Atatürk’ün milliyetçilik anlay??? konusunda uzun bir aç?klama yapma gere?i görmüyorum;ama geni? anlamda Atatürk milliyetçili?i ?rki temellere oturmam?? ve ayn? kaderi payla?ma ve ayn? hedefler üzerinde birle?en her milleti kapsamaktad?r.Atatürk’e göre Millet;“bir toplum düzenini ifade eder.Milliyetçilik ise,mukadderat birli?i yapan,ayn? milletin üyesi oldu?unu hissettiren bir mefkuredir.Türk milliyetçili?inin üç ana unsuru müsbet milliyetçilik anlay???n?n daha da iyi anla??lmas?na yard?mc? olacakt?r.
1-Vicdan ve duygu olarak Türk oldu?unu idrak etmek
2-Dini,mezhebi,dili,etnik kökeni ne olursa olsun kendini Türk milletine mensup hisseden,herkesi Türk milletine mensup kabul etmek.
3-Bir arada hür ya?amak azmini idame ettirmek.
Bu anlamda Türk Milleti,Türkiye’de oturan ve kendilerini bu ülkeye ba?l? hisseden insanlar? ifade eder.Milliyetçilik ideal ve mukadderat birli?i yapan ayn? milletin üyesi oldu?unu hissettiren bir olgudur.Ça?da? Atatürk milliyetçili?i,?rk,dil,din,söz konusu edilmeden,vatan?n bütünlü?ü içinde s?n?fs?z ve hür halk?m?z?n bir arada ya?ama inanç ve azmidir.[48]Bu anlay??? benimseyen Atatürk bir ülkede Rum,Ermeni Kürt,Çerkez ve Türk ayr?m?ndan ziyade tek millet olma yolunda ilerlemenin temelini tarih,kültür ve birlikte hareket eden toplumlar?n olu?turmas?na ba?lam??t?r.Cumhuriyet sonras?nda Ermeniler ile ili?kilerini bu prensipler üzerine oturtmu? ve herkese e?it uzakl?kta durmu?tur.Kendi ulusal kimli?ini bir tarafa b?rakmayarak yeni kurulan Türk devletinin esas unsuru Türkler’e gereken de?eri vermi? ve bunun yan?nda di?er unsurlara da Türk milleti içinde yer vermi?tir.Ülkenin kalk?nmas? için ve muas?r medeniyetler seviyesine ç?kabilmesi için Ermenilerinde Türk milleti ile hareket edebilmesi için ?artlar olu?turmu?tur.Bunun en güzel örneklerini Atatürk’ün ya?am?nda görmek mümkündür.
Bunlar?n biri Atatürk’ün imzas? olay?nda görülmektedir.Bu konu çe?itli gazete haberlerine konu oldu?u gibi,Ermeni Cemaatinin Cumhuriyetin 75 y?l? arma?an? olarak bas?lan kitapç?kta da yer alm??t?r.Bu bilgilere göre;“Soyad? Kanunu 21 Haziran 1934 tarihinde 2525 say?l? kanunla yürürlü?e girince Soyad? kanunuyla her aileye bir soyad? alma yükümlülü?ü getirilmi?tir. Kanunun kabulünden hemen sonra TBMM Mustafa Kemal’e“Atatürk”soyad?n?n verilmesini kabul etmi?tir.Ayn? ak?am Robert Koleji Matematik ve Kaligrafi ö?retmeni Prof.Vahram Çerçiyan’a(1887-1970)ertesi sabaha dek yeni soyad? ile Atatürk için imza örne?i haz?rlamas? istenir.O ak?am 5 imza örne?i haz?rlayan Çerçiyan“seçimi Ata yaps?n”demi?tir.Üç gün sonra Atatürk'ten gelen mektupta en altta görünen imzay? seçti?ini ve kendine te?ekkür etti?ini bildirmi?tir.[47]
Yine bu konu 1974 y?l?nda bas?lan“Her Yönüyle Atatürk”adl? kitapta da mevcuttur.Kitaptaki bilgiler Atatürk’ün imzas?n? çizmek görevi bana verildi ba?l?kl? Zeynep Orel’e ait yaz?da ?öyle aktar?lmaktad?r;.
“Telefondaki ses:“Biliyorsunuz Mustafa Kemal bugün Atatürk ad?n? ald?.Kendisine bundan sonra kullanabilece?i bir imza takdim etmek istiyoruz.Bunu olsa olsa sizin gerçekle?tirebilece?inize inan?yoruz.Bu gece haz?rlayaca??n?z bir tek imza ta??yan kartvizit yar?n sabah sizden al?nacakt?r.”
??te Amerikan K?z ve Erkek Kolejlerinin yaz? ve matematik ö?retmeni Hagop Vahnam Çerçiyan soyad? kanununun mecliste kabul edildi?i günün ak?am? böyle bir mesaj alm??t?.Telefon,Ankara’daki bir mebustan,eski bir talebesinden geliyordu.Ankara’da bir kaç mebus arkada? bir araya gelerek o günün ?erefine ataya bir arma?an sunmak istemi?lerdi.Maddi her hangi bir ?eyin kabul edilmeyece?ini bildiklerinden,manevi bir de?er ta??yan bir ?ey bir imza örne?i vermeye karar vermi?lerdi.Üzerine de tek bir imza ta??yan bu kartviziti kim yazacakt??Amerika‘da iki y?l yaz? sistemleri üzerine çal??malar yapan,yurda döndükten sonra Maariften tasdik edilmi?“Yaz? Sistemleri”kitaplar?n?n yazar? Hagop Vahram Çerçiyan’dan ba?ka kimse yapamazd? bu i?i.
Vahnam Çençiyan,Ankara’dan mesaj? ald???nda,saat ak?am?n dokuzu idi.Önce heyecan?n? yat??t?rmaya çal??t?.Nihayet hayat?n?n en de?erli görevini yerine getirecekti...Ve Vahram Çerçiyan kollar? s?vay?p masas?na oturdu.Saatler ilerledikçe önündeki ka??t parçalar? ço?al?yordu.Sabah?n erken saatlerinde ise ka??t parçalar? yava? yava? azalmaya ba?lad?.Ve sabah?n sekizinde önünde be? imza örne?i ile ba? ba?a kald?.Aralar?nda bir seçim yapam?yordu.“Seçimi ata yaps?n”deyip imza örneklerini kap?da bekleyen adama verdi.Bütün gece gözünü bile k?rpmam??t?.Ama hiç bir yorgunluk hissetmiyordu.Ömre bedel bir gece geçirmi?ti.Mutluydu.
Aradan üç gün geçmi?ti ki Vahram Çerçiyan,Atadan bir mektup ald?.?mzalardan birini seçti?ini,bundan böyle yaln?z onu kullanaca??n? bildiriyor,sevincini payla??yor ve te?ekkür ediyordu.
Bu gün Vahram Çençiyan 83 ya??nda.Ata'dan söz ederken,o günlerin heyecan?n? yeniden duyuyor ya??yor.“Onun bize yapt?klar?ndan sonra benim yapt???m nedir ki”demekten kendini alam?yor.
50 y?ldan uzun bin süre ö?retmenlik yapan Vahram Çerçiyan‘?n ö?rencileri bu gün birbirlerini el yaz?lar?ndan tan?maktad?r.Bu ö?renciler aras?nda Ecevit,Kas?m Gülek,Selim Sarper,Ömer Celal Sanç,Behçet A?ao?lu yer almaktad?r.[48]
Yine bu konuda geçti?imiz günlerde Hürriyet Gazetesinde Mustafa K?nal? imzal? bir haberde de yer alm?? ve olay hakk?nda tarihçilerin olumsuz aç?klamalar? olmam??t?r.Haber ?öyle,”Atatürk’ün kulland???“K.Atatürk”imzas?n?n yarat?c?s?n?n Ermeni Prof Hagop Vahram Çerçiyan oldu?u aç?klamas? ilgi uyand?rd?.Türk tarihçiler taraf?ndan da kesin bir dille“reddedilmeyen”bu bilgiyi önceki gün Beyo?lu Üç Horan Ermeni Kilisesi Vakf? Ba?kan? Garo Hamamc?o?lu,‘Ayd?nlar ve Sanatkarlar An?t?’n?n aç?l???nda verdi.“Atatürk’ün kullan?p be?endi?i K.Atatürk imzas?n?n yarat?c?s? Çerçiyan da bu mezarl?kta yatmaktad?r”dedi.Atatürk’ün imzas? ile ilgili görü?ler ?öyle:
Berç Garo ?igaher(i?adam?)Çerçiyan‘?n imzay? haz?rlamas? gerçektir.Robert Kolej’de,kaligrafi(güzel yaz?)hocal??? da yapan Prof.Dr.Çerçiyan‘dan bizzat duydum.Atatürk’e imza laz?m olmu?.Ankara’dan 5 adet imza örne?i istemi?ler.Sabaha kadar heyecanla 5 imza haz?rlam??.Ankara’ya gönderilen imzalardan bu bilineni seçmi? Atatürk.
Cemal Kutay(tarihçi-yazar)?mzan?n yarat?c?s?n?n bir Ermeni olmas? da mümkün,bir efsane olmas? da.Ancak olmas? imkan dahilinde.O dönemde Ermeniler,Museviler,Rumlar Türk varl??? aras?nda,ayr?lmaz bir bütündü.Sanatla,el i?çili?iyle de daha çok me?gullerdi.
Orhan Silier(Türk Tarih Vakf? Genel Sekreteri)Bu,olsa olsa bir tasar?m sorunudur.Bilgi sahibi de?ilim.Bunu bilecek ki?i çok azd?r.
Garo Hamamc?o?lu(?i?li Ermeni Mezarl??? Komisyonu Ba?kan?)Tarihçi de?ilim.Ama imzan?n yarat?c?s?n?n Çerçiyan oldu?unu Pars Tu?lac?’dan da dinledim”demektedir.[49]
Atatürk’ün Ermenilerle ilgili ili?kilerinin anla??lmas? bak?m?ndan önemli bir örnekte Atatürk’ün soyisim babas? olarak ifade edilen ve Türk Dil Kurumu ba? uzmanlar?ndan biri olan Agop Martayan Dilaçar olay?nda ya?anm??t?r.Bu olayda Ermeni Cemaatinin yay?nlad??? kitapç?kta ?u ?ekilde anlat?lm??t?r;“Agop Martayan Dilaçar 1895 y?l?nda ?stanbul’da do?mu?tur.Robert Kolejini bitiridi.Orhun Kitabelerini dünyada ilk defa okuyan uzman olarak tarihe geçti.Atatürk’ün iste?i ve daveti ile 27 Eylül 1932’de yap?lan ilk Türk Dil Kurultay?na kat?ld?.Uzun y?llar Türk Dil Kurumu’nun genel sekreterli?ini yürüttü.“Sümer,Hint Avrupa Türk Dilleri aras?ndaki ?li?kiler”adl? tezini sundu.1935 y?l?nda“Bildikleri ile bir çok s?rr? çözmenin anahtarlar?n? verdi?i için”kendisine Atatürk taraf?ndan“Dilaçar”soyad? verildi.Kendisi de“Atatürk”soyad?n?n mimar? oldu.Martayan Dilaçar 11 dil biliyordu.”[50]
Yine çe?itli kaynaklarda anlat?ld???na göre Agop Martayan Dilaçar’?n Atatürk'le tan??mas? ve Türk Dil Kurumu ba? dan??man? olarak yurt d???ndan getirilmesi ?öyle anlat?lmaktad?r;Annesi Yozgatl? Sarafyanlar?n k?z?d?r.Babas? Vahan Martayan aslen Kayserilidir.Hagop Martayan’?n çoCuklu?u Büyükdere Gedikpa?a Boyac?köyde geçmi?tir.?lk ö?renimini Gedikpa?a’da misyonerlerin açt??? bir Amerikan okulunda yapt?.Robert Kolejini bitirdikten sonra 1915 y?l?nda yedek subay olarak I.Dünya Sava??na kat?ld?.Kafkas Cephesinde yaralanan Martayan,gösterdi?i ba?ar?dan dolay? madalya ile ödüllendirildi.[51]?leriki y?llarda mezun oldu?u Robert Koleji’nde ?ngilizce ö?retmenli?i ve idarecilik yapt?.(1919).Sofya’da Suaboden(Svoboden)Üniversitesi’nde Eski Do?u Dilleri ve Osmanl?ca okuttu.Avrupa ve ?stanbul’da ç?kan Ermeni gazetelerde yaz?lar yay?nlad?.Atatürk taraf?ndan 1932 y?l?nda I.Türk Dil Kurultay?na davet edildi.?kinci kurultaydan sonra(1934)sonra Türk Dil Kurumu ba? uzmanl???na getirildi.Atatürk taraf?ndan 1935 y?l?nda D?LAÇAR soyismi verilmi?tir.?stanbul Üniversitesi Yabanc? Diller Okulunda ?ngilizce okutmanl??? yapt?.Ankara Üniversitesi Dil Tarih ve Co?rafya Fakültesi’nde dil bilim tarihi ve genel bilim okuttu. (1936-1950).1942 ve 1960 y?llar? aras?nda Türk Ansiklopedisinde ba? dan??manl?k ve ba? redaktörlük yapt?.[52]Büyük Türkiye Ansiklopedisi Ba? redaktörlü?ü,Türk Dil Kurumu Üyeli?i ve pek çok dil konusunda çal??malar yapm??t?r.Robert Koleji mezunu Martayan,Dilde sadele?tirme çal??malar?nda büyük gayretler göstermi?tir.Bu çal??malar esnas?nda Arapça,Farsça ve baz? eski kelimeler Martayan’?n önerisi do?rultusunda de?i?tirildi?i için,baz? gelenekçi yazarlar taraf?ndan,“dilde yenile?me”hareketi “dilde uydurmac?l?k”olarak yorumlanm?? ve bu harekete,“Agopça”denilerek bu özelli?inden dolay? ele?tirilmi?tir.
Türkiye’de dil devrimi yap?l?nca,Sofya’da bulunan Martayan,Atatürk taraf?ndan davet edilir.Ancak,Martayan’?n yurda girmesini önleyecek pek çok pürüz vard?r.Çünkü Agop Martayan daha önce Türkiye’de ya?amaktad?r ve vatanda?l?ktan ç?kar?lm??t?r. Atatürk,bütün bu pürüzlere ra?men Agop’u yurda getirmekte ?srar eder.Vatanda?l?ktan ç?kar?ld??? için gitti?i ülkeden de pasaport alamam??t?r.Sonunda Sofya konsoloslu?u,Agop Martayan’?n elindeki“vatans?z"belgesine vize damgas? atar ve her ihtimale kar?? da eline“Gereken kolayl?k gösterilsin.Atatürk’ün özel misafiridir.”Diye bir mektup verir.[53]Bu ?ekilde Türkiye’ye gelen Agop Martayan’?n soyismi de Atatürk taraf?ndan de?i?tirilerek“Dilaçar”soyad? verilir.Agop Martayan Dilaçar, 1979’da ölene kadar TDK’n?n genel yazman? olarak görev yapar.
Martayan’?n Atatürk’le ilk kar??la?mas? ve tan??mas? da ?öyle gerçekle?mi?tir;Suriye’de Osmanl? ordusunda yedek subay olarak görev yapt??? s?rada Atatürk’le ilk kar??la?mas?n? Dilaçar ?öyle anlatmaktad?r:“I.Dünya Sava?? ba?lad??? esnada 19 ya??nda idim ve askere ça??r?ld?m.Önce Kafkas Cephesine gönderdiler,ancak biz Ermeni askerlere güvensizlikten beni Suriye cephesine gönderdiler.K?sa süre sonra 1915 Nisan’?nda‘Büyük Tehcir’ba?lad???nda bu yer de?i?tirmelerin nedeni anla??lm?? oldu.Hepimiz ?a?k?nd?k ve sars?lm??t?k.Orada esir ?ngiliz subaylar?n kar??la?t?klar? zorluk ve eziyetlere tan?k oldum.Bu subaylar ?ngilizce bildi?imi ö?rendiklerinde esirlere böyle davran?lmamas? konusunda arac?l?k etmemi rica ettiler.Bu ricalar?n? yerine getirmek isterken Türkler beni vatan haini ilan ederek zincire vurdular.Bu ko?ullar alt?nda art?k kurtulu?umun olmad???na kanaat getirmi?tim.Bu nedenle de beni bekleyen tehlikeyi cesurca kar??lamaya karar verdim.Beni ba?tan a?a?? süzen komutan karar?n? vermek üzere iken tüm cesaretimi toplay?p böyle barbarl?kla,eziyet ve i?kence yoluyla Türkiye’nin medeni bir ülke olamayaca??n?,gerçek ileri ülkelerde hiçte böyle davran?lmad???n?,bunun sultanl?k yönetimini amaçlayan yöneticilere has bir davran?? oldu?unu söyledim.Herkes ?a?k?nl?kla ne yapaca??n? beklerken,kumandan sözlerimi dikkatle dinledikten sonra beni getirenlere ellerimi çözüp odadan gitmelerini emredip oturmam? söyledi.Merakla sonucu bekliyordum.Komutan çay ikram ederek demokratik sistem konusunda konu?mam? istedi.Beni merakla dinlemesi benim ?a??rmama neden olmu?tu,zira o dönemde onun benzeri nadirdi.Uzun süren konu?mam?z sonras?nda s?k s?k kendisini ziyaret etmem konusunda gereken emri verdi ve elimi s?karken dost olmam?z? istedi?ini söyledi.Bana bir oyun oynad???ndan ku?kuluydum,ancak böyle olmad?.Daha sonra bu merakl? ve sorgulayan komutan?n Mustafa Kemal Pa?a oldu?unu ö?rendim.[54]
Dzadur A?AYAN da Türkiye’de Ermeniler adl? kitab?nda Agop Martayan Dilaçar hakk?nda ?öyle bahsetmektedir.Askerlik sonras? Martayan ?stanbul Robert Kolej’de ö?retmenli?e ba?lar.Ö?renci iken burada Türkçe ö?retmeni Tevfik Fikretle tan??an,ona yürekten ba?lanan Martayan,Fikret’in Ermeni çevreleri ile yak?nl???ndan dolay? s?k?nt?lara u?rad???n? anlatt?.1908’de Fikret’in bir gece evinden al?nd???n? ve bir gecede Makedonya’da bulunan Hareket Ordusuna“Ulusun ?ark?s?”adl? mar??n sözlerini yazd???n?,16 gün sonra ordunun ?stanbul’a bu mar?la girdi?ini ekledi.Hürriyet ve karde?lik ça?r?s?yla ba?layan Jöntürk döneminin yükseli?i uzun sürmedi ve Tevfik Fikret dahi Jöntürkler’e cephe al?p beddualar ya?d?rd?.Sonunda Bulgaristan’a yerle?ip Ermeni dili konusunda ara?t?rmalara ba?layan Martayan,pe?pe?e eserler vermeye ba?lad?.Y?llar geçer ve Mustafa Kemal yeni Türkiye Cumhuriyetinin yöneticisi olur.Onun döneminde ülkede milliyetçilik ve bat?l?la?ma konusunda ilerlemeler kaydedilir.Arap alfabesinin Latince ile de?i?tirilmesinin ard?ndan,Türk dilini Arap ve Fars unsurlar?ndan temizleme çal??malar? ba?lar.Bu amaçla 1932’de Türk Dili Kurumu kurulur ve Mustafa Kemal ayn? y?l içinde Ankara’da toplanmas? kararla?t?r?lan ilk Dil Kurultay?’na kat?lmak üzere Agop Martayan’? davet eder,daha sonra da kendisine Ankara’da kal?p Türk Dil Kurumu çal??malar?n?n yönetiminde görev almas? önerilir.1935’de Kurumun bir toplant?s?nda,Mustafa Kemal devlet büyükleri ve dilciler için,onlar?n kökeni,do?um yeri veya hizmetleri gibi özelliklerini göz önünde bulunduracak soyadlar? bulunmas?n? önerdi.Dilciler uzun tart??malar sonucu Mustafa Kemal’in Türkiye’nin kurtar?c?s? oldu?unu,bu nedenle ona tüm Türklerin Atas? ad?n?n yak???k alaca??n? kararla?t?rd?lar.Martayan ise bunun kula?a ho? gelmedi?ini,‘Atatürk’ad?n?n kula?a daha ho? geldi?ini söyledi.Bu fikir herkesin özellikle de Mustafa Kemal Pa?a’n?n be?enisini kazand? ve Mustafa Kemal’in ad?na‘Atatürk’soyad? eklendi.S?ra dilcilerin soyad?na gelindi?inde ise Atatürk,Agop Martayan’a dönüp ?öyle dedi;“Agop Efendi,senin ad?n da var soyad?nda,sana yaln?zca bir ünvan verece?im.Sen birçok dili biliyor ve bildiklerinle bize birçok s?rlar? çözmenin anahtar?n? veriyorsun,bu nedenle biz sana onurlu‘Dilaçar’ünvan?n? sunuyoruz.Demi?tir.
Sonuç Olarak
Nutukta ve Atatürk’ün fikir ve görü?lerinin yer ald??? eserlerde Ermeniler hakk?nda bir hayli malzemenin oldu?u görülmektedir.Buradan da anla??ld???na göre Atatürk az?nl?klar ve Ermenilere özel bir yer vermi?tir.Ona göre Az?nl?k haklar? de?erlendirilirken en ba?ta esas unsur olan Türk milletinin ba??ms?zl??? sa?lanmal?yd?.Ondan sonra onlara verilecek haklar D?? Türklere verilecek haklarla paralellik göstermeliydi.Yap?lan görü?melerde bu politikay? benimseyen Atatürk D?? Türkler için içimizde bulunan az?nl?klar? bir teminat olarak görmü?tür.[55]
Atatürk’ün askeri dehas?n?n yan?nda mükemmel bir stratejist ve siyaset adam? oldu?u göz önünde bulundurulursa onun fikir ve görü?leri Ermeni Meselesi(konusu)ne yakla??mlar? bize büyük ölçüde yol gösterecektir.?unu belirtmeliyim ki Atatürk’ün Ermeniler hakk?ndaki dü?ünceleri hep objektif olmu?tur.Yap?lan hatalar? oldu?u gibi ifade etmi?tir.Bildirimizin ba??nda Nutuk ve di?er kaynaklardan ald???m?z kendine ait ifadeler bunu göstermektedir.Buna kar??n tek millet olma yolunda az?nl?klara da yer vermi? ve Türk milleti ile birlikte dirlik ve düzen içinde ya?amalar? için gereken her türlü kolayl?k sa?lanm??t?r.Buna kar??n temkini elden b?rakmayan Atatürk onlarla ili?kilerini,di?er devletlerde ya?ayan Türk ve Müslüman az?nl?kla mütekabiliyeti esas?na dayand?rm??t?r.Bu tutumu en iyi ?ekilde Lozan Anla?mas?nda görmekteyiz.Bu esas hatt?zat?nda günümüz politikalar?n olu?turulmas?nda da bize ölçü olacakt?r.Geçmi?te ve günümüzde Avrupa,Türk topraklar?nda ya?ayan az?nl?klara ilgi duydu?u kadar kom?u ülkelerde ve Avrupa’da ya?ayan Türklere bu denli özen göstermemektedir.Avrupa birli?i tart??malar? sürecinde Avrupal?lar taraf?ndan insan haklar? ve ana dilde e?itim konular?nda getirilen öneri ve bask?lar bu çerçevede dü?ünülerek yeni politikalar üretilmelidir.Türkiye,milletiyle,diliyle,kültürüyle ve tarihiyle Avrupa’n?n göbe?inde zaten varl???n? sürdürmektedir.Bu durumda endi?e duyacak taraf Türkiye de?il siyasi nüfuz pe?inde olan Avrupa olacakt?r.Bu yolla siyasi nüfuz bak?m?ndan öne geçen taraf Türkiye olabilir.Avrupa’n?n bu tür bask?lar?,nüfusa orant?l? olarak ana dilde e?itim, dini kurumlar,okullar,kültürel merkezler gibi talepler Türkiye taraf?ndan da Türkler ad?na istenebilir.Böylece Avrupa’n?n bu konularda ortaya koydu?u bask?n?n dozu azalt?labilecektir.
*?stanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü,Doktora Ö?rencisi,?stanbul.
[1]Azmi SÜSLÜ,Atatürk’e Göre Ermeniler,TTK Ankara 1994,XI.Türk Tarih Kongresi’nden Ayr? Bas?m,s.1972.
[2]Genel Kurmay ATASE Ar?ivi,nu.1/2,kls,528,dos.2061,fih.18-29;nu.4/3671,kls.2811,dos.28,fih.28,;flu.1/131,kls.2703,dos.308, fih.23-1;4/3671,kls.2818,dos.59,fih.2-25’den naklen Azmi SÜSLÜ,Atatürke Göre Ermeniler,TTK Ankara 1994,XI.Türk Tarih Kongresinden Ayr? Bas?m,s.1972.)
[3]Azmi SÜSLÜ,Atatürk’e Göre Ermeniler,UK Ankara 1994,XI.Türk Tarih Kongresinden Ayr? Bas?m,s.1974.
[4]Atatürk’ün Newyork Herald Gazetesi muhabirine 3 May?s 1924 tarihinde verdi?i demeç:Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri Atatürk Kültür Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Ara?t?rma Merkezi,Ankara 1989,C.III,s.102-104’den naklen,Azmi SÜSLÜ,Atatürk'e Göre Ermeniler,UK Anlara 1994,XI.Türk Tarih Kongresinden Ayr? Bas?m,s.1978.
[5]Cumhurba?kanl??? Ar?ivi,dol.6,kutu.59-1,dos.65-2,fih.26/13-26/1-3,30.3.1933’den naklen,Azmi SÜSLÜ,Atatürk'e Göre Ermeniler,TTK Anlara 1994,XI.Türk Tarih Kongresinden Ayr? Bas?m,s.1978.
[6]Berç Kerestecitan Türker,(Olay Cemal Kutay taraf?ndan,Tarih Konu?uyor Mecmuas?,May?s 1964,say? 4,s.280-281.)(Arkada olay?n tamam? mevcut)
[7]Agop Martayan Dilaçar,(Olay Cumhuriyet dönemi ile ilgili bölümde anlat?ld?)
[8]Prof Hagop Vahram Çerçiyan(Olay kaynaklar? ile birlikte anlat?ld?)
[9]Agop Martayan Dilaçar.
[10]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev Vesikalar/Belgeler,C.III,T.T.K,Ankara 1989,s.1721.
[11]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev vesikalar/Belgeler,C.III,T.T.K,Ankara 1989,s.1729.
[12]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev,C.I.T.T.K,Ankara 1989,s.7.
[13]Atatürk Özel Ar?ivinden Seçmeler IV.Genel kurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Ba?kanl??? Yay?nlar?.Ankara.1996.Belge No:3,s.12-14.
[14]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev,C.I,T.T.K,Ankara 1989,s.33.
[15]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev,C.I,T.T.K,Ankara 1989,s.37.
[16]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev Vesikalar/Belgeler,C.III,T.T.K,Ankara 1989,s.1259.(Belge 38);Askeri Tarih Belgeleri Dergisi,Gnkur.Bas?mevi,Ankara,Ekim 1982 Say?:82,Belge No:1786.
[17]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev,C.I,T.T.K,Ankara 1989,s.89.
[18]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev,C.I,T.T.K,Ankara 1989,s.327.
[19]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev,C.I,T.T.K,Ankara 1989,s.347.
[20]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev,C.I,T.T.K,Ankara 1989,s.351.
[21]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev,C.I,T.T.K,Ankara 1989.s.377.
[22]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk söylev,C.I,T.T.K,Ankara 1989.s.347.
[23]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk söylev,C.I,T.T.K,Ankara 1989,s.385.
[24]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev,C.I,T.T.K,Ankara 1989,s.407.
[25]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev,C.I,T.T.K,Ankara 1989,s.409.
[26]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk söylev,C.I,T.T.K,Ankara 1989,s.411.
[27]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev,C.I,T.T.K,Ankara 1989,s.479.
[28]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev,C.I,T.T.K,Ankara 1989,s.483.
[29]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev,C.I,T.T.K,Ankara 1989,s.505
[30]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev,C.I,T.T.K,Ankara 1989,s.511
[31]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev,C.I,T.T.K,Ankara 1989,s.553.
[32]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk söylev,C.I,T.T.K,Ankara 1989,s.555.
[33]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev,C.II,T.T.K,Ankara 1989,s.771.
[34]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev,C.II,T.T.K,Ankara 1989,s.773.
[35]Daily Telegraph’dan naklen Peyarn-? Sabah,Nr.11236,2 Mart 1921,s.2;Nezaket Er,Türk Bas?n?nda Londra Konferans? Tart??malar?,?stanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü,Bas?lmam?? Yüksek Lisans Tezi,?stanbul 1999,s.195.
[36]TBMM Zab?t Ceridesi,C.IX,10.03.1337 Tarihli Oturum,s.66.
[37]Nezaket Er,Türk Bas?n?nda Londra Konferans? Tart??malar?,?stanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü,Bas?lmam?? Yüksek Lisans Tezi,?stanbul 1999,s.203.
[38]Nezaket Er,Türk Bas?n?nda Londra Konferans? Tart??malar?,?stanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü,Bas?lmam?? Yüksek Lisans Tezi,?stanbul 1999,s.214.
[39]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev,C.II,T.T.K,Ankara 1989,s.869
[40]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev,C.II,T.T.K,Ankara 1989,s.935
[41]Gazi Mustafa Kemal Atatürk,Nutuk Söylev,C.II,T.T.K,Ankara 1989,s.999-1030.
[42]Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri,C.II,Atatürk Ara?t?rma Merkezi,Ankara,1997,s 194.
[43]Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri,C.II,Atatürk Ara?t?rma Merkezi,Ankara,1997,s 130.
[44]Atatürk’ün TBMM’ni Aç?? Konu?malar?,TBMM Yay?n?,Ankara-1987,s.372.
[45]Atatürk’ün TBMM’ni Aç?? Konu?malar?,TBMM Yay?n?,Ankara-1987,s.65-90;Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri,c.II,Atatürk Ara?t?rma Merkezi,Ankara,1997,s 236-259.
[46]Necat TÜZÜN,Atatürk Milliyetçili?i,Gazi Üniversitesi.Yay.,Ankara 1987,s.5-9-11.
[47]Türkiye Ermenileri Cemaati 75.Y?l Tertip Heyeti,75.Y?lda Türkiye Ermenileri,?stanbul Aral?k 1998,s.8
[48]Zeynep Oral,Her Yönü ile Atatürk,Bak?? Kütüphanesi yay.,?st.1974,s.377.Milliyet Gazetesinden alm?? ama tarih yok.
[49]Hürriyet,5 Haziran 2001,(http://arsiv.hurriyetim,com.tr/hur/turk/01/06/
[50]Türkiye Ermenileri Cemaati 75.Y?l Tertip Heyeti,75.Y?lda Türkiye Ermenileri,?stanbul Aral?k 1998,s.21
[51]Yelda(Yelda? Özcan),?stanbul'da,Ddiyarbak?r'da Azal?rken,Belge yay.,?stanbul 2000,s.130
[52]Yelda(Yelda? Özcan),?stanbul'da Ddiyarbak?rda Azal?rken,Belge yay.,?stanbul 2000,s.131
[53]?kibin’e Do?ru,Dil Davas? 12-18 Nisan 1987,s.13;Burhan Bozgeyik,Bediryay.?stanbul 1995 s.27-28.
[54]Atatürk’ün ?sim Babas?,Agos Gazetesi,Say? 110.[55]Suat Akgül,Nutukta az?nl?klar meselesi ve Atatürk’ün Az?nl?klar Hakk?ndaki Görü?leri,Atatürk Ara?t?rma Merkezi Dergisi, C.X,Temmuz 1994,Say? 29,s.458. | | | | ----------------------
* İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
