1915 Zorunlu Göç Geçici Yasasının Gerekliliği ve Uygulamalarının değişik açılardan değerlendirilmesi

Alman Ulusal Amac? Parelerinde Osmanl? ?mparatorlu?unun Açm?? Oldu?u Cepheler ve Ermeni ?syanlar?n?n Hedefi

Konuya güç mukayesesi bak?m?ndan yakla??ld???nda ise Zorunlu Göç Geçici Yasas?n?n gündeme gelmesini gerekli k?lan  o günün sava? bölgeleri konjonktürünü de irdelemek gerekmektedir. Birinci Dünya Sava??n?n olmak ya da olmamakla bütünle?mi? evresinde Osmanl? Devleti a?a??daki cephelerde ölüm kal?m sava?? vermektedir :
1.   Suriye Filistin Cephesi: Ordu Sina Çölü do?rultusunda Süvey?’e do?ru yürümektedir.

2.   Irak Cephesi: Kut-ül Amare ve Basra üzerine ?ngilizlerle k?yas?ya muharebeler gündemdedir.

3.   Kafkas Cephesi: Ruslar Erzurum’a do?ru sald?rmaktad?r, açl?k,so?uk, tifo,tifüs Osmanl? ordusunu k?r?p geçirmektedir

4.   Çanakkale Cephesi: Bo?azdaki sava?lar tüm ac?mas?zl???yla sürmektedir.

5.   Arap yar?madas?nda ?ngiliz güdümündeki Suudilere kar??, Yemen’de ?mam Yahya ve ?mam ?dris’in ayr?mc? isyanlar?n? bast?rmakla u?ra?makta, C vitamini noksanl???n?n neden oldu?u skorpit hastal??? Anadolu çocuklar?n? eritip bitirmekte, Do?u ve Güneydo?u  Anadolu’da Ermeni ayaklanmalar?n?n yayg?n bir hal almas?n? bekleyen Mekke Emiri ?erif Hüseyin, ?ngiliz Casusu Thomas Edward Lawrence ile Osmanl? Devletine kar?? nifak turlar? düzenlemektedir.

Genel bir de?erlendirmeyle Osmanl? Devletinin kendi  aslî unsuru olan ordusu  Alman ulusal hedefini gerçekle?tirmek u?runa Yemen çöllerinden, M?s?r’a, ?ran içlerine,  Galiçya’ya, Romanya’ya kadar da??lm?? durumdad?r. Romanya’da yapm?? oldu?u sava??n yan?nda, Bükre?’te Askerî Valilik bile yap?lmaktad?r.[7] Hepsinden önemlisi sava?? bitirmeye ve s?k??an Rusya’ya yard?m yap?lmas?na matuf Birinci Dünya Sava??’n?n dönüm noktas? olan Ünlü Çanakkale Sava?lar? bu evrede yap?lmaktad?r. Do?u Anadolu’da bir ç?? gibi büyüyen Ermeni Ayr?l?kç? Ayaklanmalar? Ba?la??k Devletlerinin Gelibolu yar?madas?na ç?karma yapmas?ndan 10 gün önce, güç ve yayg?nl?k bak?m?ndan en üst düzeye ç?kt??? görülmektedir.  Ayaklanmalar?n geni? bir platforma yay?lmas? bak?m?ndan haz?rl?klar?n? yapan Ermeni Komiteleri, ?ngiltere ve Rusya’n?n emri ile isyan bölgesinin s?n?rlar?n? Ruslar?n ilerleme istikametleriyle bütünle?tirdiler. Asl?nda bu olgu bir askerî stratejik önlemler manzumesini de dikte ettirmektedir. Nedeni? Kesin sonuç yerine Osmanl? Silahl? Kuvvetlerinin kuvvet getirmesini önlemek ve hatta kesin sonuç yerinden -ki o zaman kesin sonuç yeri Çanakkale’dir- isyan bölgelerine kuvvet ay?rmas?n? sa?lamak amac?na yönelmi?tir.

Sason’da memur ve jandarmalar öldürülmü?, Rus ilerlemesi Van gölünün her iki k?y?s?ndan   Van ve Bitlis’e yönelince Van ve Bitlis  içinde komiteler güdümünde Ermeni ayaklanmas? “Büyük Ermeni Ayaklanmas?” na dönü?mü?tür. Ayr?l?kç? Ermeniler karakollara ve Türk evlerine sald?rmaktad?rlar. Banka ve Duyun-u Umumiye ?daresi, Postahane gibi devlet ve kamu binalar? yak?lmaktad?r.[8] Ruslar Van’? ele geçirdiklerinde i?galci dü?mandan yana eylem koyan ve silahs?z halka yönelen Ermeni çetelerine kar?? çaresizlik ve umutsuzluk en üst seviyeye ula?m??t?. Erkeklerinin ço?u  Alman ulusal hedefi do?rultusunda Anadolu’dan uzakla?t?r?lm??, Müslüman yerle?im bölgelerinin savunmas?z bir konumda bulunmas?n?n tedirginli?i  beklenmedik göç dalgalar?n?n  olu?mas?na yol açm??t?. Eli silah tutan Müslüman unsur  cephelerde erirken kad?n, küçük çocuk ve ya?l?lardan ba?ka hiç kimse   Anadolu’daki yerle?im bölgelerinde bulunmuyordu. Ölümle sonuçlanacak bir ba?ka tehdit de, Do?u Anadolu’dan ilerleyen Ruslar?n “i?gal ettikleri yerlerdeki müslümanlar? cepheye, iki ate? aras?na sürme” tehdidiydi. Bu durumda geriye tek bir ?ey, yap?lacak  tek ?ey kal?yordu, evlerinden, barklar?ndan ve yurtlar?ndan hiç bir haz?rl?k yapmadan, yanlar?na hiç bir  ?ey almadan ne olabilece?ini bilemeden yollara dü?mek ve kaçmak. Bu haz?rl?ks?z kaç???n sonuçlar?n? tarihçi ve nüfusbilimci Prof. Dr. Justin Andrew McCarthy, 14 Eylül 2000 tarihinde ABD Temsilciler Meclisi Uluslararas? ?li?kiler Komisyonu ?nsan Haklar? ve Uluslararas? Harekât Alt Komitesinde yapt??? konu?mada “Sava? s?ras?nda Türkler ve di?er Müslümanlar?n açl?k ve hastal?k nedeniyle yakla??k üç milyon kay?p verdi?i”* ?eklinde aç?kça belirtmektedir.[9] Sa? duyu ön plana ç?kar?larak dü?ünüldü?ünde ve durum objektif olarak irdelendi?inde bölgedeki ve yollardaki ç?plak Müslüman unsurlar?n Ermeni ?ntikam Birlikleri ve Çetelerine kar?? nas?l duyarl? durumda olduklar? kendili?inden ortaya ç?kmaktad?r.

ZORUNLU GÖÇ ÖNCESI BA?KOMUTANLIK VEKALET? VE SAVA? BAKANLI?ININ  DURUM DE?ERLEND?RMES?

Önemli önlemlerin al?nmas?n? gerekli k?lan olaylara ait duyum ve haberler, do?rudan do?ruya Genelkurmay Ba?kan? Von Bronsart ve II. Ba?kan? bile Alman olan Osmanl? Genelkurmay Ba?kanl???na akt??? gibi, do?rudan Ba?komutanl?k Vekaleti ve Osmanl? Sava? ve Denizcilik Bakanl?klar?na da ak?yordu. Askeri olaylar bütünüyle gerek Osmanl? Genelkurmay Ba?kanl??? Karargah?nda gerekse Ba?komutanl?k Vekaleti ve Sava? Bakanl??? ve Denizcilik Bakanl??? karargah?nda genel karargah subaylar? taraf?ndan de?erlendirmeye tabi tutuluyordu. Do?al olarak askerî hiyerar?ik sistem ?öyle i?liyordu. Genelkurmay Ba?kanl???nda öncelikle karargah içi durum muhakemeleri yaparken al?nacak önlemler de Alman Genelkurmay Ba?kanl??? onay? ile Ba?komutanl?k Vekaletine sunuluyordu. Ülkenin bütününü ilgilendiren ve ?stanbul’u  hedef alan hatta sava?? sonland?rabilecek al??a gelmedik bir durum ya?an?yordu. Almanlar?n güdümündeki Osmanl? Genelkurmay Ba?kanl???n?n Rus ilerlemesi ve buna ko?ut Ermeni ayaklanmalar?na yönelik   gerekli durum muhakemelerini yaparak, konunun çözümüne ili?kin önerilerini Ba?komutanl?k Vekaletine sunmu? olabilece?i de?erlendirebilmektedir. Belgeler ?????nda ortaya konulan bulgular bizleri bu yöne do?ru götürmektedir. Bu olguya etki eden en önemli hususlardan birisi de yukar?da belirtildi?i gibi, Birinci Dünya Sava?? sonunda Osmanl? Genelkurmay Ba?kanl??? Ar?ivinin son Osmanl? Genelkurmay Ba?kan? Von Seect Pa?a taraf?ndan Almanya’ya kaç?r?lmas? meselesidir. Elimizde Almanlar?n yapm?? oldu?u Osmanl? Genelkurmay Ba?kanl??? görü?ü bulunmamakla beraber Ba?komutanl?k Vekaletinin 1. ?ube Müdürü ?smet (?nönü) taraf?ndan ?çi?leri Bakanl???na sunulan a?a??daki de?erlendirme ve iki seçenekli öneri Alman general ve subaylar?n?n etkin oldu?u Osmanl? Genelkurmay Ba?kanl???’n?n irdelemelerinin de izlerini ta??maktad?r :

“Osmanl? Ordu-yu Hümayunu   Tarih-i Tesvidi  (Karalamas?) : 19.2.31
Ba?komutanl??? Vekâleti Tarih-i Tebyizi (Temize Çekilmesi):  19 Nis.31   ( 02 May?s 1915)
Birinci ?ube
Mübeyyize Konulan Numro : 2049 M                        Mübeyizin (Temize Çekenin)?mzas?
Dahiliye Nezaret-i Celilesine - Tahrirat
Gayet Mahremdir.

Van Gölü etraf?ndan ve Van Vilayetince bilhassa malum olacak mevaki-i muaayyenedeki (belli yerlerdeki) Ermeniler isyan ve ihtilal için daimi bir ocak halindedirler. Bu halk?n oradan kald?r?larak isyan yuvas?n?n da??t?lmas? fikrindeyim.

Üçüncü Ordunun verdi?i malumatlara nazaran Ruslar 7(20) Nisan ‘da Hudutlar? dahilindeki Müslüman ahaliyi ç?plak bir halde hududumuz dahiline sürdüler. Hem buna bir mukabele-i bilmisil olmak ve ayn? zamanda yukar?da söyledi?im maksad? has?l etmek üzere :

Ya merkum Ermenileri ve ailelerini Rusya Hududu dahiline sürmek yahut merkum Ermenileri ve ailelerini Anadolu  dahiline muhtelif yerlere da??tmak laz?md?r. Bu iki ??ktan münasibinin intihab? (seçilmesi) ve icras?n? rica ederim. Bir mahsur yoksa ussat (asiler) ailelerini isyan merkezlerini hudut haricine sürmeyi ve onlar?n yerine hudut haricinden gelen ?slâm halk? yerle?tirmeyi tercih ederim .Olbabda.  (Bu konuda )
?smet"[10]                                                                                

Söz konusu belge 2 May?s 1915 tarihinde gizli bir telgrafla zaman?n Osmanl? ?mparatorlu?u’nun güçlü adam? Ba?komutan Vekili Enver Pa?an?n onay?yla ?smet ?nönü taraf?ndan, ?çi?leri Bakan? Talat Pa?a’ya gönderilmi?tir. Ba?komutanl?k Vekaleti Van gölü etraf?ndan ve Van vilayetinde isyan ve ihtilal için bir ocak haline gelen Ermenilerin o bölgeden kald?r?larak isyan yuvas?n?n da??t?lmas? konusunda hemfikir olmakla birlikte da??t?m konusunda  iki seçenek üzerinde durmaktad?r. Birincisi, Ruslar?n 20 Nisan 1915’te kendi s?n?rlar? içinde bulunan Müslüman halk?, cephelere sürdükleri gibi, buna misilleme olarak ya Ermenileri ve ailelerini   Rusya hududuna sürmek, ikincisi ise  Anadolu içerisinde muhtelif yerlere da??tmak biçimindedir. Ba?komutanl?k Vekaleti ?çi?leri Bakanl???ndan bu iki yoldan birinin seçilmesini istemi?tir. Bu karar önerisi karargah durum muhakemelerinin sonucu oldu?u gibi, ayr?ca karar mekanizmas?na iki seçenekten birinin seçilmesi zorunlulu?unu da  getiren tekemmül etmi? bir karargah çal??mas?d?r. ?çi?leri Bakanl???na gönderilen bu askerî telgraf bir bilgi vermek amac?yla de?il , olay? kesin çözüme kavu?turmak için gönderilmi? bir belgedir. Bu belgeyi dürüstlük ve içtenlikle yorumlayan bir Frans?z Ara?t?rmac? Georges de MaleviIle 1988 y?l?nda Paris’te yay?mlad??? “1915 Ermeni Trajedisi” adl? kitapta ?smet (?nönü) Bey’in  bu telgraf?n? ?öyle yorumlamaktad?r:*

“Bu mektup son derece önemlidir. Biz, Türklerin ?imdiye kadar gündeme getirmedi?ine ?a??yoruz Gerçekten de bu belgenin otantikli?i ne tart???labilir ve ne de tart???lm??t?r. Hatta yay?nlanmak için bile yaz?lmam??t?r. Bu mektup aç?k bir samimiyetle a?a??dakileri göstermektedir:

a. Bir kere, dü?mana kar?? sempati besledi?inden endi?e edilen halk?n yerlerini de?i?tirme inisiyatifi Türkler taraf?nda ele al?nmam??, aksine Ruslar taraf?ndan 20 Nisan 1915’te ele al?nm??t?r. Enver’e bu fikri veren Ruslar olmu?tur. O da Ruslar?n yapt?klar?na kar??l?k olarak (ki Rusya’daki Türkler Anadolu’daki Ermeniler gibi Ruslara kar?? isyan etmemi?lerdi) bu fikri dü?ünmü?tür.”[11]

Ruslar taraf?ndan iki cephe aras?na ç?plak bir biçimde sürülen Müslümanlar isyan etmedikleri gibi, hiç bir  ?eyden habersiz, çaresiz ve masumdular. Ruslar?n Müslüman halka yapm?? olduklar? ise do?rudan  “Kas?t-Grup-Organize Plan” ile özde?le?en soyk?r?m olmakla birlikte,sava?tan sonra yap?lacak olan plebisite zemin haz?rlama?a matuf, bölgedeki Müslüman nüfusu yok etmeyi amaçlamaktayd?. Osmanl? merkezî yönetimini  kar?? harekete sevk eden bir ba?ka önemli özellik de etkinin do?rudan Ruslardan gelmi? oldu?udur. Bu durum, bir anlamda  Arnold Joseph Toynbee’nin Challange&Respond (Meydan Okuma ve Kar?? Koyma) tezini do?ru bir biçimde ortaya koymaktad?r. Di?er bir deyi?le inisiyatif; Ruslar’dad?r ve “Meydan Okuma” do?rudan onlardan gelmi?tir. Türkler de buna kar?? bir anlamda kendi yurtta??n? koruma ad?na hareket de bulunmu?lard?r, kendi uyruklar? olan Ermeniler lehine bir karar süreci içerisinde de?erlendirilebilen bir hareket tarz?n? benimsemi?ler ve uygulam??lard?r. Ara?t?r?c? yazar Georges  de Maleville de?erlendirmelerine a?a??daki ?ekilde devam etmektedir:

“b. Enver Pa?a’ya Ermeni toplumu göç ettirme fikri Van Gölü etrafl?ndaki  Ermenilerin ayaklanmalar? ve  ihtilalci  bir ocak halinde bulunmalar?ndan sonra gelmi?tir.

c. Ayr?ca Enver, mektubu  yazd???  tarihte, isyan etmi? Ermenilerle ilgili hiç bir karar almam??, aksine Ermenileri ya askerî hatlar?n önüne ya da geri  bölgelere yerle?tirme  konusunda bir seçenek önermi?tir.”[12]

2 May?s 1915’de Enver taraf?ndan öngörülen tedbirler sadece Do?u Anadolu’da isyan etmi? Ermenilerle  ilgilidir. Osmanl? yöneticilerinin b?rak?n sava??n ba?lang?c?nda 1915 y?l? ba?lar?nda bile zorunlu göç yasas?na ili?kin bir dü?üncelerini olmad??? gibi, bir  planlar? da yoktur. Daha zorunlu göç geçici yasas? ç?kar?lmadan 25 gün önce, 2 May?s 1915’de Ba?komutanl?k Vekaleti’nde bir proje olmad??? gibi, öncesinde bir fikir dahi söz konusu de?ildir. Hele hele, Ermenileri yok edecek gizli bir imha  plan? ise hiç yoktur.[13] E?er Osmanl? Hükümeti, Ermenileri daha  iç bölgelere naklettirme yerine, bölgedeki Ermenileri, Ruslar?n Türklere yapm?? oldu?u gibi cephe  hatt?na sürmü? olsayd? gerçek bir soyk?r?m?n en önemli unsuru olan  kas?t unsurundan, belki de, bahis olunabilirdi. Ancak, Ermeniler, Van’?n Türkler taraf?ndan al?nmas? s?ras?nda ayni ?eyi Müslümanlara kar?? yapm??lar ta? ta? üzerinde kalmayan, ya?ayan bir soyk?r?m kenti görünümündeki Van’? insanl?k alemine miras olarak b?rakm??lard?r. Ermeniler çekilirken Van’da  ve çevresinde yapt?klar?, i?gal alt?nda tuttuklar?  bu bölgede yap?lanlar insan havsalas?n? zorlar mahiyettedir. Osmanl? yönetimi, beceriksizce , daha insani olan ikinci seçene?i, Ermenileri geri bölgelere nakletme ve iskan yolunu seçtiler. Bu hal tarz?n? da beceriksizce uygulad?lar ve sonunda dram ya?and?.[14]

Osmanl? Hükümeti’nin alm?? oldu?u karar ve yap?lan  kendi yurtta?lar?n? geçici bir süre için sava??n direkt etkilerinden koruyacak biçimde kendi topraklar?nda, (Konya, Deyrizor, Halep gibi) emniyetli bölgelere alma ve ?smet Bey’in ?çi?leri Bakan? Talat Pa?a’ya sundu?u mektubunda belirtti?i gibi “da??t?m” hareketinden ba?ka bir ?ey de?ildir. Yani Ermeni yurtta?lar hiç bir ?ekilde hudut harici edilmemi?lerdir. Bir ba?ka ifadeyle Ruslar?n 1828-1829 Sava??’nda yapt?klar? gibi cebren, zorla vatanlar?n? terke zorlanmam??lard?r. Yap?lan harekât alan?n düzenlenmesi ve harekatla ilgili Amerikan Talimnamelerinin ortak olarak belirttikleri gibi, askerî harekât gere?i, harekâttan etkilenebilecek yurtta?lar?n güvenilir bölgelere al?nmas? ya da  harekât? olumsuz olarak etkileyecek ayr?l?kç?lar?n anavatan içerisinde geçici bir süre bir ba?ka bölgeye al?nma konseptinden ba?ka bir ?ey de?ildir. Bunun  da uluslararas? platformlarda kar??l??? “deportation” (hudut haricine sürmek) de?il;  “distribution” (da??t?m), “evacuation” (tahliye etmek), “displacement” (yer de?i?tirme) dir. ABD’nin tüm 100 ve  110 serisi sahra talimname (Field Manual) lerinde bu hususa aç?kça yer verilmi?tir. Ayr?ca Sivil ??ler ve Askeri Hükümet (Civilian Affairs & Military Government) talimnamelerinde de bu hususun detaylar?na yer verilmi?tir. Osmanl? yönetimi, bölgede ya?ayan yurtta?lar?n?  sava?tan sonra evlerine dönmek üzere geçici olarak kendi anavatan?nda güvenli bir bölgeye almaya karar vermi?tir.  Cephelerde sava??n güvenle sürdürülmesi ve yurt içinde  de emniyetin sa?lanmas? için o günün ortam?nda bir ba?ka çare görülememi?tir. Bu tamamen bir askeri önlemdir.

ZORUNLU GÖÇ GEÇ?C? YASASI VE OSMANLI HÜKÜMET?N?N ERMEN?LER?N SEVK  SIRASINDA ZARAR GÖRMEMELER? ?Ç?N ÇABALARI

Zorunlu Göç Geçici Yasas?

Konuyu irdelemeden önce, Osmanl? Hükümeti taraf?ndan ç?kar?lan 27 May?s 1915 tarihli Geçici Yasan?n ikinci maddesinin de?erlendirilmesi konuya aç?kl?k getirecektir.

“Madde 2 - Ordu ve müstakil Kolordu ve F?rka Kumandanlar? icabat-askeriye mebni veya casusluk ve h?yanetlerini hissettikleri kura (köyler)ve kasabat(kasabalar) ahalisini münferiden (tek tek) veya müctemian (topluca)di?er mahallere sevk ve iskan ettirebilirler.”

Yasa bütünüyle de?erlendirildi?inde yasan?n geçici bir süre için kabul edilmi? oldu?u hemen ilk bak??ta görülmektedir. Di?er ay?r?c? özelliklerinden biri de ayr?mc?l?k göstermeksizin bütün Osmanl? yurtta?lar?n?  kapsamas?  ve askerlik gere?i ya da bireysel olarak yap?ld???nda do?rudan ölüm cezas?n? gerektiren casusluk ve h?yanet  suçunun belki de en insanc?l biçiminin bireysel ya da topluca ülke içerisinde en az?ndan ordu muharebe bölgesi d???ndaki di?er yerlere sevk ve iskan biçiminde uygulanabilece?ini  göstermektedir. Böyle olmas?na kar??n neden 3. Ordu muharebe bölgesindeki Ermenilere uygulanm??t?r? Bunlar?n gerekçeleri a?a??daki ?ekilde özetlenebilir :

1.Ermeniler nüfus bak?m?ndan Osmanl? ?mparatorlu?unun hiç bir bölgesinde ço?unlukta olmad?klar? gibi Do?u Anadolu’da az?nl?ktayd?lar. Ermeni ayr?l?kç? güçlerinin hedefi, ABD Ba?kan? Woodrow Wilson’un  14 noktas?na göre, Birinci Dünya Sava??’ndan sonra halk?n kendi gelece?ini plebisitle belirleme haklar? ilkesince biçimlenecek olan yeni dünyada, Ermenistan olarak yerini almak istemesini amaçl?yordu. Do?u ve Güneydo?u Anadolu’da Çarl?k Rusyas? ve Bat?l? Ba?la??k Devletlerin yay?lmac? siyasas? sonucu yapay bir Ermeni  Devletinin kurulmas?yd?. Osmanl? Devletinin payla??lmas? demek olan Do?u Sorunu kapsam?nda bat?da ilk yapay ulus devlet Yunanistan 19. yüzy?l?n ilk çeyre?inde kurulmu?tu. 20. yüzy?l?n ilk çeyre?inde de Osmanl? Devletinin do?usundaki topraklarda ya Rusya’n?n güdümündeki Ermenistan geni?letilecekti ya da bir Bat?l? devlet güdümünde Ermenistan Ulusal Devleti kurulacakt?. Her iki halde de Ermeni ulusal devletinin kurulabilmesi için hedef olarak seçilen bölgedeki Müslüman nüfusun azalt?lmas? daha do?ru bir deyi?le yok edilmesinden geçiyordu.

2.?kinci olarak da yukar?da ifade edildi?i gibi, Rus ilerlemesine ko?ut olarak casusluk ve hiyanetlerin en son noktas?  Ermeni isyanlar?n?n bölgede  geni?leme ve yay?lma istidat? göstermi? olmas?d?r.

Zorunlu Göç s?ras?nda Al?nmas? gereken Önlemler ile ?lgili Bakanlar Kurulunun Talimat?

Yukar?daki gerekçeler ?????nda zorunlu görülen bu göç ettirme hareketi s?ras?nda önlemlerin al?nmas?nda  Bakanlar Kurulunun tutumu ve olaylara kar?? duyarl?l??? meselesi konunun bir di?er ay?r?c? özelliklerinden birini olu?turmaktad?r. Bir ba?ka ifadeyle, acaba Bakanlar Kurulu bu eyleme ba?lan?lmadan önce bölgedeki komutanlar? ç?kart?lan yasa d???nda bilgilendirmi? mi? Yoksa konuyu do?rudan bölgedeki komutanlar?n inisiyatifine mi terk etmi?tir? ?rdelenmesi üzerinde durulmas? gereken hususlardan birisi de budur. Osmanl? Merkezî Yönetimi, Ermeni yurtta?lar?n sevk ve iskanlar? s?ras?nda olaylar? yak?ndan takip etti?i gibi, hemen her vesileyle bölgedeki Komutanl?klar?n? eyleme dönük olarak genelgelerle uyarm??t?r. Bu genel konseptin bir göstergesi olarak bölgedeki Komutanl?klar?n son derece s?k? bir biçimde talimatland?rmas?na yönelik, Osmanl? Bakanlar Kurulu’nun 1915 May?s tarihli talimat? a?a??dad?r:

“Bahse geçen kasaba ve köylerde yerle?ik ve nakli gereken Ermeniler, yeni yerle?me bölgelerine hareket ettirilmeli ve yolculuklar? s?ras?nda rahatlar? sa?lan?lmal?, canlar? ve mallar? korunmal?d?r. Var??lar?ndan itibaren yeni yurtlar?na tamamen yerle?melerine kadar ia?eleri göçmen ödene?inden kar??lanmal?d?r. Bunlara daha önceki mali durumlar? ve halihaz?r ihtiyaçlar?na göre mal ve toprak da??t?lmal?d?r. ?htiyaç sahipleri için Hükümet evler yapmal?, çiftçi ve ihtiyaç sahibi zanaatkarlara tohum, alet, teçhizat temin etmelidir.”[15]

Olaylar s?ras?nda sadece Bakanlar Kurulu kararlar? ile  yetinilmedi?i gibi, ayr?ca yönerge ve yönetmelikler de yay?nlanm??t?r. Bir biri pe?i s?ra al?nan önlemler de?erlendirildi?inde zorunlu göç s?ras?nda Osmanl? Devletinin  i?i oluruna b?rakmad???, sava? içinde olmas?na kar??n her türlü önlemi almaya çal??m?? oldu?u görülmektedir. Zorunlu Göç Geçici Yasas? ile ilgili yönetmelik Takvim-i Vekayi’nin d???nda halkla ili?kiler disiplininin bir gere?i olarak bölgedeki yerel gazetelerde de yay?nlanm??t?r. Bu amaçla ?çi?leri Bakanl??? 30 May?s 1915 tarihinde sava? durumu ve ola?anüstü politik zorluklar nedeniyle ba?ka bölgelere gönderilen Ermenilerin bar?nd?r?lmalar? ve yedirilip ve içirilmeleri  ile ilgili konular? kapsayan yay?mlanan 15 maddelik yönetmeli?in baz? maddeleri ?öyledir :

1.  Göç ettirilenler bütün hayvan ve ta??nabilir mallar?n? birlikte götürebilirler

2. Göç s?ras?nda yer de?i?tirenlerin can ve mal güvenliklerinde, yedirilme ve dinlenmelerinin sa?lanmas?nda geçi? yolar?ndaki memurlar görevlidir. bu konuda ortaya ç?kabilecek aksakl?klardan rütbe s?ras?yla bütün görevliler sorumlu tutulacakt?r.

3. Göç sonunda göçmenler, sa?l?kl? çal??maya, tar?mla u?ra?maya elveri?li köy ve kent evlerine yerle?eceklerdir.

4. Yeni yerle?me bölgelerinde göçmenler verilecek arazi yoksa, devlet mal? ve köy çiftliklerinden yararland?r?lacakt?r.

5. Muhtaç durumda bulunan göçmenlerin masraflar?n? hükümet kar??layacakt?r.

6. Yerle?me bölgesinde her aileye yeterince toprak verilecektir.

7. Tar?m yapacaklardan veya sanatkarlardan muhtaç olanlara uygun miktarda araç ve sermaye verilecektir.

Yönetmelikte aç?kça belirtildi?i gibi, bir devletin din fark? gözetmeksizin kendi yurtta??na sa?layabilece?i bütün yard?mlar ve kendi yurtta?lar?n?n istemleri do?rultusunda devlet taraf?ndan kar??lanaca?? ve yerine getirilece?i maddelerce s?ralanm??t?r. Sava? içerisinde olmas?na kar??n yeni yerle?im bölgelerinde Ermeni yurtta?lar?n hemen hemen kar??la?abilece?i tüm sorunlar?  ele al?nm?? ve her bir sorunun halledilmesi amac?yla devletin bütün olanaklar?n?n  kullan?lmas?, gerekti?inde Devlet arazilerinin  de kendilerine verilmek suretiyle kendi yurtta?? lehine çözüm getirilmesi birincil amaç olarak ele al?nm??t?r.

ZORUNLU GÖÇ SIRASINDA ÜÇ ERMEN? D?N ADAMININ  TELGRAFLARI VE SAVA? BAKANI ENVER PA?A TARAFINDAN ?STEMLER?N?N ANINDA KAR?ILANMASI

Osmanl? Devleti 20. yüzy?la ba?larken  büyük ölçüde telgraf hatlar? ba?lam?nda ileti?im sorununu da çözmü? bulunuyordu. Telgraf hatlar? yaln?zca askerler taraf?ndan sadece askerî amaçlar için de?il, Osmanl? uyruklar? taraf?ndan da  sivil amaçl? olarak yayg?n bir biçimde kullan?l?yordu. Birinci Dünya Sava?? içerisinde bile yüksek önceli?e sahip askerî telgraflar yan?nda sivil telgraflar bar?? zaman?nda oldu?u gibi yayg?n bir biçimde Osmanl? yurtta?lar? taraf?ndan kullan?lmaktayd?. Bu modern haberle?me özgürlü?ü, en fazla da okuma yazma bilme oran? yüksek olan Osmanl?n?n Müslüman olmayan uyruklar? taraf?ndan  kullan?lmaktayd?. Bu bir bak?ma, do?rudan bir yurtta??n en üst makamlara  ula?abilmesine olanak sa?l?yor, ilgili makamlar taraf?ndan  olumlu olarak de?erlendirilen  konular derhal eylem plan?na konuluyordu. Bu bölüm kapsam?nda, trenle Konya ve Konya Ere?lisi’ne ula?m?? olan Ermeni göç  ya da o günkü diliyle muhacirin kollar?  temsilcileri olan üç Ermeni papaz?n Ba?komutanl?k Vekaleti’ne çekmi? oldu?u telgraflar ile Ba?komutanl?k Karargah personeli ile Ba?komutan  Vekili  Enver Pa?a’n?n  göstermi? oldu?u aksülemel üzerinde durulacakt?r. Konunun önemine binaen  Ba?komutanl?k karargah? ilgili personelinin göstermi? oldu?u ivedilik hakk?nda Enver Pa?an?n kendi karargah?n? s?k? bir biçimde talimatland?rd??? de?erlendirilmektedir. Telgraflardan biri  17(30) A?ustos 1331(1915) günü  Ermeni Papaz Karabet Dülgeryan,[16] di?er ikisi 18 (31) A?ustos 1331 (1915) tarihinde Papaz Arsan[17] ve Papaz Karakin[18] Efendiler taraf?ndan gönderilmi?tir. Telgraflar? 19 (01)A?ustos(Eylül) 1331 (1915) tarihinde inceleyen Enver Pa?a ayn? gün Konya Ere?li Kaymakaml???na bir telgraf gönderilmesini emretmi? ve Ba?komutanl?k Vekaleti Muhacirin (Göçmenler) Müdürünün derhal bölgeye gönderildi?inin bildirilmesini ve bu konuda her üç Ermeni papaz?na da ayr?ca Ba?komutanl?k Vekaletinden ayr? ayr? çekilecek telgraflarla  bilgi verilmesini emir buyurmu?tur. Her üç papaz taraf?ndan  Ba?komutanl?k Vekaleti’ne gönderilmi? olan telgraflar incelendi?inde, yolda çekilen s?k?nt?lar,paras?zl?k ve ekmeksizlik dile getirildi?i ve göç kollar?n?n bulunduklar? yerlerden daha fazla ileri gidilmemesi konusunda Ba?komutan Vekilinden ricada bulunuldu?u görülmektedir. Çekilen telgraflarda paras?zl?k ve ekmeksizlik bile bildirilirken, yollarda olas? görülen  ölüm ve yaral?n?n bildirilmemi? olmas?  bu konuda yolda bir s?k?nt?yla kar??la??lmad??? ?eklinde de?erlendirilmektedir. Papaz Karabet Dülgeryan taraf?ndan gönderilen telgraf 17(30) A?ustos 1331(1915) günü Ba?komutanl??a ula??r ula?maz, ilgili ?ube müdürü konunun önemine binaen k?rm?z? kalemle “Seyfi Beye, Naz?r Pa?a Hazretleriyle görü?ülecektir” (Ek-2) biçiminde ?erh dü?mü?, Seyfi Bey de Papaz Karakin ve Arasin taraf?ndan gönderilen di?er iki telgrafla (Ek-3) konuyu Osmanl? Ordu-yu Hümayun  Ba?kumandanl?k Vekaleti Karargah ?çi Mütalaa Ka??d? (K?MK) ile Ba?komutan Vekiline sunmu?tur. Enver Pa?a da Konya Ere?li Kaymakaml???na bir telgraf çekilmesini emir buyurmu? ve Kaymakaml??a hitaben ;

“Osmanl? Ordu-yu Hümayunu            Tarih-i Tesvidi  (Karalamas?) : 19.6.31
Ba?komutanl??? Vekâleti Tarih-i Tebyizi (Temize Çekilmesi):  19.6.31    ( 02 Eylül 1915 )

Mübeyyize Konulan Numro : Telgraf 4562                Mübeyizin (Temize Çekenin)?mzas?

Konya Ere?li Kaymakaml???na

Yerlerinde kalmalar? için 17 A?ustos’ta telgraf çeken Karabet Dülgeryan ve refiklerine (yolda?lar?na) cevap olarak söyleyiniz. Daha yak?n mevkilerde iskanlar?n?n tanzimi için Muhacirin Müdürü oraya gönderilmi?tir.” [19] (Ek-4)

Kendi yurtta?lar?n?n istemlerini her ?eyin üzerinde tutan Birinci Dünya Sava??nda Osmanl? padi?ah?n?n bütün yetkileriyle donan?ml? Osmanl? Ordusunun Ba?komutan Vekili Enver Pa?a askerî bir planlama gere?i önceden bir bölgeye sevk ve iskanlar? planlanm?? ula?t?rma kollar?n? durdurdu?u gibi, daha yak?n bölgelerde iskanlar?n?n sa?lanmas? amac?yla  Ba?komutanl?k Vekaleti Göçmenler Müdürünü de Ermeni yurtta?lar?n sorunlar? ile yak?ndan ilgilenmesi için an?lan bölgeye göndermi?tir. Ayr?ca tam bir halkla ili?kiler disiplininin  örne?i olarak istek sahiplerinin de telgrafla bilgilendirilmesine emir buyurmu?tur. Her üç Papaz taraf?ndan yap?lan istem; 19 A?ustos 1331 (01Eylül1915) tarihinde Seyfi Bey taraf?ndan Enver Pa?a’ya arz edilmi?tir. Kendisinin buyruklar? do?rultusunda ayn? gün Konya Ere?li Kaymakaml???na ve üç Ermeni papaza ayr? ayr? telgraflar?n çekildi?i ilgili ?ube müdürü taraf?ndan mavi renkli kalemle i?aretlenmi? ve i?lem sonuçland?r?lm??t?r.

SONUÇ

Osmanl? ?mparatorlu?unun olmak ya da olmamakla özde?le?ti?i ya?amsal ortam?nda Almanlar?n etkin oldu?u Osmanl? merkezî yönetimi karar mekanizmalar?n?n uzun müzakerelerinden sonra, Zorunlu Göç Geçici Yasas?na ba?kaca hiç bir çare kalmad??? için zorda kal?narak ancak karar verilebilmi?tir. ?ç hukuk bak?m?ndan  do?rudan ölüm cezas?n? gerektiren casusluk ve h?yanet  suçunun olu?tu?u bir ortamda bir önlem olarak, belki de yap?labilecek en insanc?l biçimi olan sevk ve iskan yöntemi benimsenmek zorunda kal?nm??t?r. Ayr?ca, geçici yasan?n yan?nda merkezî yönetim taraf?ndan yönerge ve genelgeler haz?rlan?p, uygulay?c?lara göndermek ve Ermeni yurtta?lar?n istemleri birinci derecede de?erlendirilmek suretiyle bu konudaki merkezî yönetimin duyarl?l??? da gösterilmi?tir. Olaya bir ba?ka aç?dan bak?ld???nda da , 3. Ordu muharebe bölgesinde isyan ve ihtilal için bir ocak haline gelen Ermenilerin  o bölgeden kald?r?larak isyan  yuvas?n?n da??t?lmas? amaçlanm?? ve Ruslar taraf?ndan ilerleme istikametleri boyunca i?gal ettikleri yerlerdeki Ermeni  halk?n Ruslar? ve Ermeni ?ntikam Birliklerini alayi?le kar??lad?klar? için bu yola zorunlu olarak ba?vurulmu?tur.[20] Objektiflik ve yans?zl???n elden b?rak?lmad??? ve makale kapsam?nda sunulan birinci el belgelerin pragmatik ve bütünüyle yorumland??? takdirde, olay aç?kça göstermektedir ki zorunlu göç öncesinde ve esnas?nda ortada ne bir imha plan? vard?r ne de gerçek anlamda “Kas?t - Grup - Organize Plan” ile özde?le?en bir soyk?r?m bulunmaktad?r.

 
EKLER :

EK-1 ( ABD BÜYÜKELÇ?S?  ROCKHILL’?N 08 KASIM 1912 TAR?HL? TELGRAFI )

EK-2 ( PAPAZ KARABET DÜLGERYAN’IN 30 A?USTOS 1915 TAR?HL? TELGRAFI )

EK-3 ( PAPAZ KARAK?N’?N 31 A?USTOS 1915 TAR?HL? TELGRAFI )

EK-4 (BA?KOMUTANLIK VEKALET? KARARGAHININ 01 EYLÜL 1915 TAR?HL? KARARGAH ?Ç? MÜTALAA KA?IDI )