Ermenistan'da 19 Şubat ve 5 Mart 2003'de Yapılan Devlet Başkanlığı Seçimleri

Title: The Presidential Elections of February 19 and March 5 in Armenia.

Abstract: This paper deals with Armenian presidential elections in the context of political parties in Armenia and their election races.  During the elections and thereafter, the political developments and opposition parties’ assessments of the election result are scrutinized in this research.  The opposition announced that Kocharian won the elections, manipulating governmental power for his election campaign and using coercion to minimize the activities of the opposition.  This election was also studied accordance with Turkish-Armenian relations.

Keywords: Armenia, Presidential Elections, Kocharian, Democracy, Demirchian, Opposition in Armenia, Central Election Office, Artashes Gegamian, First Round, Second Round, Political Parties.

Anahtar kelimeler: Ermenistan, Devlet Başkanı, Seçimler, Koçaryan, Demokrasi, Demirciyan, Merkez Seçim Kurulu, Ermenistan Muhalefeti, Artaşes Gegamyan, Birinci Tur, İkinci Tur, Siyasi Partiler.

Giriş

19 Şubat 2003’de Ermenistan’da yapılan devlet başkanlığı seçimlerinde hiçbir aday toplam geçerli oyların yarıdan fazlasını almadığı için Ermenistan Merkez Seçim Kurulu ikinci tur seçimlerin 5 Mart’ta yapılmasını kararlaştırmıştır. AGİT, Avrupa Konseyi ve başka uluslararası örgütleri temsil eden gözlemciler birinci ve ikinci tur seçimlerden sonra yaptıkları açıklamada seçimlerin antidemokratik bir ortamda yapıldığını ve ciddi usulsüzlüklerin olduğunu ifade etmiştir. Ermenistan muhalefeti düzenlediği mitingde seçimleri Koçaryan ile ikinci tura katılan Ermenistan Halk Partisi Başkanı Stepan Demirciyan’ın kazandığını iddia ederek Koçaryan’ın istifasını talep etmiştir.

Ermenistan’da 2003 seçimleri de dahil olmakla bugüne kadar dört devlet başkanlığı seçimleri yapılmıştır. Ancak hiçbir devlet başkanlığı seçimleri 2003 yılında (19 Şubat 1. tur, 5 Mart 2. tur.) yapılan seçimler kadar iktidar ve muhalefet arasında rekabete sahne olmamıştır. On iki yıldır bağımsız olan Ermenistan hükümeti, demokrasinin sağlanmasına, temel insan hak ve özgürlüklerinin ülkenin siyasi hayatında yerleşmesine çalışsa da ciddi bir gelişme kaydedilmemiştir. Özellikle devlet başkanlığı, parlamento ve yerel seçimlerde yapılan usulsüzlükler, ülkenin imajını kötü yönde etkilemiştir.

Bu çalışmada yukarıdaki ön bilgilere dayanarak 2003 devlet başkanlığı seçimleri öncesinde iktidar ve muhalefet arasında yaşanan sorunlar, seçim propagandası ve seçim zamanı iktidarın yaptığı yolsuzluklar ele alınmış ve seçim sonuçlarının genel bir değerlendirilmesi yapılmıştır.

19 Şubat 2003 Devlet Başkanlığı Seçim Maratonunun Başlaması

26 Kasım 2002’de Ermenistan Bilimler Akademisi’nde yapılan toplantıda Koçaryan’ın 2003 devlet başkanlığı seçimlerine adaylığı ileri sürülmüştür. Koçaryan toplantıda yaptığı konuşmada ikinci dönem devlet başkanlığı seçimlerini kazandığı taktirde Ermenistan ekonomisinin kalkınması için elinden gelen her şeyi yapacağını ifade ederek seçmenlerden destek istemiştir.[1] Bu açıklamadan sonra Taşnaksutyun (Ermeni Devrimci Federasyonu), Cumhuriyet, Orianç Yerkir (Kanunlar Ülkesi) ve Artsakh-Ermenistan[2] Parti liderleri 2003 devlet başkanlığı seçimlerinde Koçaryan’ı destekleyeceklerini ifade etmiştir.

Ermenistan Savunma Bakanı Serj Sargsyan’ın Aralık ayı başlarında Koçaryan’ın seçim çalışmaları koordinatörlüğü görevini üslenmesinden sonra, bazı muhalif partiler buna itiraz ederek, ordunun seçimlere müdahale edeceğini ve ülkedeki demokrasiye zarar vereceğini ileri sürseler de başka siyasi partiler bu konuyu fazla gündeme taşımıştır.

Ermenistan Merkez Seçim Kurulu’nun devlet başkanlığı adaylarının belirlenmesi için verdiği süre 6 Aralık 2002’de sona ermiştir. Merkez Seçim Kurulu’nun verdiği bilgiye göre 6 Aralık 2002 tarihine kadar Stepan Demirciyan (Ermenistan Halk Partisi), Aram Karapetyan (bağımsız), Prayur Hayrikyan (Ulusun Kendi Kaderini Tayin Birliği), Artaşes Gegamyan  (Ulusal Birlik), Raffi Hovannisyan (bağımsız), Robert Koçaryan (bağımsız), Ruben Avagyan ( Birleşik Ermeniler), Aram Sargsyan (Ermenistan Demokrat Partisi), Garnik Margaryan (Vatan ve Onur), Aram Harutyunyan (Ulusal Antlaşma), Arşak Sadoyan (Ulusal Demokratlar Bloğu), Vazgen Manukyan (Ulusal Demokratlar Birliği), Vladimir Darbinyan (Ermenistan Komünist Partisi), Aram Sargsyan (Cumhuriyet Partisi) ve Petros Makeyan ( Demokratik Vatan) Merkez Seçim Kurulu’na müracaat ederek devlet başkanlığı seçimlerine adaylığını resmen bildirmiştir.[3] Merkez Seçim Kurulu tarafından yapılan inceleme sonucunda üç adayın belgelerinde eksiklikler bulunduğu için talepleri geri çevrildi, üç kişi ise seçimlere kısa bir süre kala adaylığını geri çekti ve böylece devlet başkanlığı seçimlerine toplam dokuz aday katılmıştır.

Ermenistan muhalefetinin ortak aday belirleyememesi, muhalefetin zayıf olduğunu ve muhalefet partileri arasındaki iç sorunları aşacak kadar güçlü bir siyasi geleneğe sahip olmadıklarını göstermektedir. Her ne kadar 16 muhalif siyasi parti 27 Ağustos 2002’de bir araya toplanarak seçim süresinde ortak eylem planı uygulamaya çalışsa da, 16’lara üye olan Vazgen Manukyan yaptığı bir açıklamada 16’ların siyasi kurum olmaktan daha çok bir istişare organı olduğunu ve muhalefetin ortak devlet başkanı adayını belirleyecek güce ve yapıya sahip olmadığını ifade etmiştir.[4]

Devlet Başkanlığı Seçimlerinden Önce Koçaryan’ın Yurt Dışı Gezisi

Devlet başkanlığı seçimlerine bir ay kala Koçaryan 16 Aralık 2003’te Rusya’ya resmi bir ziyarette bulunmuştur. Koçaryan’nın devlet başkamı seçimlerinden önce Rusya’ya yaptığı ziyaret Ermeni ve Rus basınında, siyasi anlam taşıdığı ve destek arayışı olarak yorumlanmıştır. Ermenistan Rusya’ya olan 101 milyon borcuna karşılık beş büyük sanayi merkezini Rusya’ya vermesine rağmen, anlaşma Duma’da onaylanmamış ve yapılan inceleme sonucunda anlaşma metninde Rusya’nın kontrolüne verilmiş bu sanayi merkezlerinin demirbaşlarının sayının kesin olarak belirlenmediği anlaşılmıştır.[5] Ziyaret öncesi Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin anlaşmanın hayata geçmesi sürecinden rahatsız olduğunu ifade etmiştir.

Rusya’nın siyasi desteğini almadan seçimleri kazanmanın çok zor olduğunu, kazansa bile beş yıl iktidarda kalmanın mümkün olmadığını anlayan Koçaryan, Rusya’nın borca karşılık ileri sürdüğü ekonomik şartları kabul etmek zorunda kalmıştır.

Ziyaret öncesinde Ermenistan muhalefetinin 27 Ekim 1999 meclis baskınını, 27 Aralık 2002’de Ermenistan Devlet Televizyon Komitesi Başkanı Tigran Nagdalyan’ın öldürülmesi ve El-Kaide terör örgütü militanlarının Ermenistan pasaportu ile Amerika’ya giriş yaptığı konularının[6] gündeme getirmeleri Koçaryan’ın ziyaretine gölge düşürmüştür.

Devlet Başkanlığı Seçimleri Öncesi Yapılan Kamuoyu Araştırmaları         

Ermenistan’da 19 Şubat 2003’te yapılan devlet başkanlığı seçimleri öncesinde peş peşe kamuoyu araştırması yapılmış ve birbirinden farklı sonuçlar ortaya çıkmıştır. ‘Globe News Analitik Merkezi’nin 5–8 Şubat 2003 tarihleri arasında Ermenistan’ın on eyaleti ve başkent Erivan’da 3000 kişinin katılımıyla gerçekleştiği kamuoyu araştırması sonuçlarına göre ‘Eğer seçimler 9 Şubatta yapılsaydı kime oy verirdiniz?’ sorusunu cevaplayanların % 55,6’si şimdiki Devlet Başkanı Robert Koçaryan’a, % 18,7’si Stepan Demirciyan’a, % 16’si Artaşes Gegamyan’a, % 4,1’i Vazgen Manukyan’a, % 2,9’u Aram Karapetyan’a, % 2,7’si de diğer adaylara oy vereceklerini bildirmiştir. Rusya’nın ‘PR Research’ Araştırma Merkezi’nin yaptığı kamuoyu araştırması sonuçları da ‘Globe News Analitik Merkezi’nin elde ettiği sonuçlara çok yakın olmuştur.[7]

Sosyoloji ve Psikoloji Araştırma Merkezi, Krışa (Çatı) sivil toplum kuruluşu ile birlikte 10–17 Ocak ve 1–5 Şubat tarihleri arasında Erivan’da 600 kişinin katıldığı kamuoyu araştırması yapmıştır. Ocak ayında yapılan kamuoyu araştırmaları sonuçlarına göre ‘Eğer devlet başkanlığı seçimleri bugün yapılsaydı kime oy verirdiniz?’ sorusunu yanıtlayanların % 29,4’ü Robert Koçaryan (Şubatta % 23,2), % 22,2’si Stepan Demirciyan (Şubatta % 15,1), %13,2’si Artaşes Gegamyan (Şubatta 11,6),  % 1’i Vazgen Manukyan (Şubatta % 2,4),  % 3,1’i Aram Karapetyan (Şubatta % 8,4) lehine oy kullanacaklarını ifade etmiştir. Araştırma sonuçları seçimlerin ikinci tura kalması durumunda Artaşes Gegamyan ve Stepan Demirciyan’ın Koçaryan’dan daha fazla oy alacaklarını ortaya çıkarmıştır. Buna göre, Artaşes Gegamyan Koçaryan ile ikinci tura kalırsa % 40,6, (Koçaryan % 29), Demirciyan Koçaryan ile ikinci tura kalırsa % 38,6 (Koçaryan % 35,42) oranında oy alarak devlet başkanı seçilme şansına sahip idi. İkinci tur seçimlere muhalefet adaylarının katılacağı takdirde ise Demirciyan’ın %36,6, Gegamyan’ın ise %17,8 oranında oy alacağı tahmin edilmekteydi.[8]

Seçim Öncesinde Koçayan’ın Propaganda Araçları

2002 Aralık ayı sonlarından itibaren devlet başkanı adayları seçmenlerin desteğini almak için ciddi propaganda faaliyetlerinde başlamıştır. Ancak muhalefet adayları kendi seçim programlarının propagandasını yapmaktan daha çok Koçaryan’ın beş yıllık iktidarını eleştirmiştir. Buna karşılık Koçaryan eyalet, şehir, kasaba ve hatta köylere kadar giderek  halkın desteğini kazanmaya çalışmıştır. Davidaşen, Gegarnuk ve Vardenis’i ziyaret eden Koçaryan, 1998 devlet başkanı seçimlerinde olduğu gibi işsizlik sorununu çözüme kavuşturmak için 40 bin kişiyi istihdam edeceğini, ekonominin kalkındırılması için yabancı sermayenin girişine kolaylık sağlayacağını, insanların sosyal refah düzeyinin iyileştirilmesi için yoğun çaba harcadığını ve harcayacağını, Dağlık Karabağ konusunda ise Karabağ’ın kabul etmediği hiçbir antlaşmayı imzalamayacağını ve dış politikada sözde soykırım

Ermenistan’da bazı basın organları Koçaryan’ın ziyaret ettiği eyaletlerde Valilerin, Polislerin ve fabrika müdürlerinin insanları zorla mitinglere topladıkları, pasaportlarını aldıkları ve Koçaryan’ın lehine oy kullanmadıkları takdirde kendilerinin işten atılacakları ile tehdit ettikleri konusunda haberler yayımlanmıştır.[9]

19 Şubat 2003 Devlet Başkanlığı Seçim Sonuçları

19 Şubat 2003 seçimlerinde devlet başkanı seçilemediği için, Ermenistan Merkez Seçim Kurulu ikinci tur seçimlerin 5 Mart 2003’te yapılmasını kararlaştırdı.[10] Merkez Seçim Kurulu’nun yaptığı açıklamaya göre, 1. turda toplam 2.295.330 seçmenden 1.436.000 kişi oy kullanmıştır. Seçim sonuçlarına göre adaylardan Robert Koçaryan 707.155 (49,8 %),  Stepan Demirciyan 400.846 (% 28,3), Artaşes Gegamyan 247.360 (% 17,4), Aram Karapetyan % 2,92 oranında oy almıştır.

20 Şubat’ta Ermenistan Merkez Seçim Kurulu’ndan yapılan bir açıklamada kesin olmayan verilere göre Koçaryan toplam oyların % 56,7’sini aldığı bildirilmiştir. Bu açıklamadan sonra muhalefetin ciddi baskıları ile karşı karşıya kalan Merkez Seçim Kurulu, muhalefetin seçim sonuçlarını kabullenmeyeceğini anladı ve 21 Şubat’ta Koçaryan’nın % 49,8 oranında oy aldığını açıkladı. Muhalefet ise resmi açıklamayı da kabullenmedi; seçim sonuçlarına itiraz eden on binlerce kişi 20 Şubat’ta Erivan’da miting yaparak seçimlerde Koçaryan lehine usulsüzlük yapıldığını ve Merkez Seçim Kurulu’ndan seçimleri Stepan Demirciyan’ın kazandığını açıklaması gerektiğini talep etmiştir.[11] Bu durum karşısında ve aynı zamanda Avrupa Konseyi’nden katılan gözlemcilerin seçimlerde ciddi hatalar ve yanlışlıklar olduğunu tespit etmeleri üzere Koçaryan’nın riske gitmek istemediği iddia edilmiştir.

Milletvekili Agasi Arşakyan konuyla ilgili yaptığı açıklamada 1996’da namluların gölgesinde yapılan devlet başkanlığı seçimlerinde bile bu kadar usulsüzlük yapılmadığını ifade ederek, Merkez Seçim Kurulu’nun seçmenlerin toplam sayısının 2.295.330 kişi olduğuna dikkat edilmesi gerektiğini vurgulamıştır. Arşakyan bu rakamın oldukça abartılı olduğunu, bugün tüm Ermenistan nüfusunun 2 milyon 600 binden fazla olmadığını ve buna göre de toplam seçmen sayısının 1 milyon 600 bin olması gerektiğini dile getirerek en az 320 bin oy pusulasının Koçaryan’ın lehine fazladan kullanıldığını kaydetmiştir. Stepan Demirciyan’ın seçim karargahı başkanı olan Grigor Arutyunyan ise seçimlerden önce küçük çaplı bir nüfus sayımı yaptıklarını ve elde edilen sonuca göre seçmenlerin yaklaşık % 30’unun Ermenistan dışında olduğunu ve Merkez Seçim Kurulu’nun verdiği rakamlara dikkat edilirse 320 binin çok daha üzerinde sahte seçim pusulasının kullanıldığını iddia etmiştir.[12]

Birinci tur seçimlerinden hemen sonra Ermeni basınında Koçaryan ve Demirciyan’ın seçimlerde üçüncü en çok oy alan Artaşes Gegamyan ile işbirliği konusu gündeme gelmiştir. Yaklaşık 300 bin seçmenin oyunu alan Gegamyan ile anlaşma sağlayan aday ikinci tur seçimlerinde daha çok şansa sahipti. Ancak 1. tur seçimlerinden yaklaşık bir hafta sonra bir basın toplantısı düzenleyen Gegamyan 2. turda hiçbir adayı desteklemeyeceğini açıklamıştır.[13]

Seçim sonrasında Rusya Federasyonu Merkez Seçim Kurulu’ndan gözlemci olarak katılan temsilciler AGİT ve Avrupa Konseyi gözlemcilerinden farklı bir açıklamada bulunarak seçimlerin demokratik bir ortamda yapıldığını ifade etmiştir.[14] Koçaryan iktidarının devamının Rusya’nın bölgedeki ve özellikle Ermenistan üzerindeki çıkarları ile örtüştüğünü göz önünde bulundurulursa Rusya gözlemcilerinin değerlendirmelerini açıklamak mümkündür.  

İkinci Tur Seçimleri ve Koçaryan’ın Zaferi    

İkinci tur seçimlerine hem Koçaryan hem de Demirciyan büyük heyecanla girdiler. Birinci tur seçimlerinden hemen sonra bir haftadan çok devam eden mitinglerde Demirciyan’ın desteklenmesi Koçaryan’ı endişelendiriyordu. En ciddi sorunlardan biri de AGİT ve Avrupa Konseyi temsilcilerinin seçimlerde ciddi yolsuzlukların yapıldığını dile getirmeleriydi. Demirciyan da kendi seçmenlerine güveniyordu. Ancak 5 Martta yapılan ikinci tur devlet başkanı seçimlerinin Merkez Seçim Kurulu tarafından açıklanan sonuçlarına göre Robert Koçaryan toplam geçerli oyların % 67,5’ini (1.045.801 kişi) alarak ikinci defa devlet başkanı seçildi. Stepan Demirciyan ise % 32,56 (503.136 kişi) oranında oy aldı.[15]

Koçaryan’ın zaferinin ilan edilmesinin hemen ardından Stepan Demirciyan 5 Mart’ta Ulusal Basın Kulübü’nde gerçekleştirdiği basın toplantısında ikinci tur seçimlerinde usulsüzlük yapıldığını ve halkın iradesini yansıtmadığını, ‘Anayasa çerçevesinde adalet ve zafer için’ sonuna kadar mücadele edeceğini ifade ederek, seçim sonuçlarının iptal edilmesi için Anayasa Mahkemesinde dava açtığını bildirmiştir.[16]

Başta Demirciyan olmakla diğer muhalefet partilerin mitingler düzenleyerek veya Anayasa Mahkemesi’nde dava açarak seçim sonuçlarını iptal etmesi mümkün değildir. Her şeyden önce Ermenistan’da demokrasi bu ağırlığı kaldıracak kadar gelişmemiştir. İkinci önemli konu da Ermenistan halkının büyük bir kısmının seçim sonuçlarını kabullenmiş gözükmesidir. Yapılan kamuoyu araştırmaları sonuçlarına göre halk Koçaryan’ın birinci beş yıllık iktidarından fazla memnun değildi. Ekonomide ciddi bir kalkınma kaydedilmemiş, dışarıya göçün karşısı alınmamış ve en nihayet Koçaryan’ı kahraman yapan Dağlık Karabağ konusunda hiçbir gelişme kaydedilmemiştir. Ancak bütün bunlara rağmen Koçaryan’ın devlet başkanı seçilmesi Ermeni halkının güvenini sarsmıştır.

Sonuç ve Seçimlerin Türkiye Açısından Değerlendirilmesi

1990’lı yılların başlarından itibaren demokratikleşmeyi hedefleyen Ermenistan bu süreci oldukça sancılı yaşamaktadır. İlk Devlet Başkanlı Levon Ter-Petrosyan’ın 1996 seçimleri öncesinde yapılan mitinglerde halka karşı askeri güç kullanması, basın yayın organlarına kısıtlama getirmesi, Ekim 1999’da Parlamentoya yapılan terör saldırısı, üst düzey devlet görevlilerinin ve siyasi liderlere karşı yapılan terör eylemleri Ermenistan’ın demokrasinin dikenli yollarının başlangıcında olduğunu göstermektedir.

2003 devlet başkanlığı seçimlerinde Koçaryan rejiminin yaptığı usulsüzlükler, muhalefetin düzenlediği mitinglerin güç kullanarak bastırılması, yasadışı tutuklamalar ve mahkeme kararı olmadan insanların hapsedilmeleri ve bu gibi başka sorunlar Ermenistan’da demokrasinin önünü tıkayan önemli engellerdir. Seçim sürecinde yaşanan haksızlıklar, adayların haklarının çiğnenmesi, ikinci tur seçimlerinde Erivan’a ordu sokulması, Ermenistan demokrasisi karşısında ciddi engellerin olduğunu göstermektedir. Bundan sonra önemli konulardan biri de Koçaryan’ın 2008 yılına kadar iktidarda kalıp kalmayacağıdır. Koçaryan’ın selefi Levon Ter-Petrosyan’ın iktidarı sırasındaki gelişmeler değerlendirildiği zaman Koçaryan’dan daha çok siyasi ağırlığı olan Petrosyan’ın ikinci dönemin başında istifaya zorlandığını göz önünde bulunduracak olursak Koçaryan’ın da aynı kaderi paylaşma ihtimalinin olduğunu söylemek mümkündür.      

Devlet başkanlığı seçim sonuçları Ermenistan ve Türkiye ilişkilerini de etkileyecektir. İkinci dönem devlet başkanı seçilen Koçaryan’ın izleyeceği Türkiye politikasını şöyle açıklayabiliriz; Ermenistan sözde soykırımın Avrupa ve Amerika’da tanınması için propaganda faaliyetlerine devam edecek; Türkiye’nin toprak bütünlüğünü tanımayacak ve sınır anlaşması imzalamayacak; Türkiye’den sözde soykırımı kabullenmesini talep edecek; (Mehmet Ali Birand’ın Şubat 2001’de Robert Koçaryan’la yaptığı söyleşi) bulduğu her fırsatta toprak ve tazminat sorununu gündeme taşıyacak; Türkiye’nin Ermenistan’ı ekonomik ablukaya aldığı gerekçesiyle sınır kapılarının açılması için ABD Ermeni diasporası aracılığı ile zaman zaman Türkiye üzerinde baskı uygulayacak ve Türkiye-Avrupa Birliği ilişkilerinde sözde soykırım konusunu koz olarak kullanacaktır.

[1] Margarita Esayan, ‘Raboçie Mesta Nakanune Vıborov: Davayte rabotat Vmeste. Daha geniş bilgi için bkz: http://www.aravot.am/2003/aravot_rus/January/22/st01.htmJanuary/24/st01.htm
[2]‘Artsakh-Ermenistan Partisi Robert Koçaryan’ın Adaylığını Savunuyor’. Daha geniş bilgi için bkz: http://www.azg.am/_TR/20021203/2002120302.shtml
[3] ‘Devlet Başkanlığı İçin 15 Aday Önerildi’, Daha geniş bilgi için bkz: http://www.azg.am/_TR/20021207/2002120703.shtml
[4] http://www.aravot.am/2002/aravot_rus/November/30/st01.htm
[5] Marina Kojuşko, ‘Rossiyskiy Faktor Na Armyanskih Vıborah’, Nezavisimaya Gazeta, 15 Ocak 2003.     
[6] Anna İsraelyan, ‘Afganskiye Terroristı İspolzovali Pasporta Respubliki Armeniya’, Daha geniş bilgi için bkz:  http://www.aravot.am/2002/aravot_rus/December/25/st01.htm
[7] ‘Po İtogam Poslednego Soçoprosa Lideruet Deystvuyuşiy Prezident Armenii Robert Koçaryan’, Daha geniş bilgi için bkz: http://www.panarmenian.net/news/rus/headlines/?task=archive&day=10&month=02&year=2003&id=7328
[8]Anna İsraelyan, ‘U Koçaryana i Demirçiyana Pochti Odinakovıy Reyting’, Daha geniş bilgi için bkz: http://www.aravot.am/2003/aravot_rus/February/11/st01.htm
[9] Armine Udumyan, ‘Naruşeniya s Opredelennoy Çelyu’, Daha geniş bilgi için bkz:   http://www.aravot.am/2003/aravot_rus/January/25/st02.htm
[10] ‘5 Marta v Armenii Sostoitsa Vtoroy Tur Prezidentskih Vıborov’, Daha geniş bilgi için bkz. http://www.armenpress.am/rus/fr_rus.htm
[11] Daha geniş bilgi için bkz: http://www.panarmenian.net/news/rus/headlines/?task=archive&day=21&month=02&year=2003&id=7449
[12] Anna İsraelyan, ‘Sfalsirovano ot 300 do 500 Tısyaç Byulleteney’, Daha geniş bilgi için bkz: http://www.aravot.am/2003/aravot_rus/February/21/st02.htm
[13] Agvani Arutyunyan, ‘Gegamyan voVtorom Ture ne podderjit Nikogo’, Daha geniş bilgi için bkz:  http://www.azg.am/_RU/20030225/2003022504.shtml
[14] ‘Missiya Nablyudateley SNG Poka Udovletvorena Hodom Prezidentskih Vıborov v Armenii’, Daha geniş bilgi için bkz: http://www.arminfo.am./news._ru.htm##23
[15] ‘Robert Koçaryan İzbran Prezidentom Armenii’, daha geniş bilgi için bkz: http://www.armenpress.am/rus/fr_rus.htm   
[16] Karine Danielyan, ‘Stepan Demirciyan Anayasa Mahkemesine Başvurdu’, Daha geniş bilgi için bkz: http://www.azg.am/_TR/20030308/2003030804.shtml