| | le="text-align: juğÿP a ERMEN?LER?N SOYKIRIM SAVININ OLU?TURDU?U GERG?NL???N ÇÖZÜMÜ ?LE ?LG?L? HUKUK? VE S?YASAL ÖNER?LER3Bv SAVININ OLU?TURDU?U GERG?NL???N ÇÖZÜMÜ ?LE ?LG?L? HUKUK? VE S?YASAL ÖNER?LER
E.Büyükelçi Pulat TACAR
Bu bildirinin iki amac? vard?r.Birinci amaç Osmanl? Devleti’nin son y?llar?nda Ermenilere soyk?r?m yap?ld??? yolundaki savlar?n ald??? yol konusunda gerçekçi bir de?erlendirme yapmakt?r.Soyk?r?m? sav? Türk hükümetleri ve halk? taraf?ndan kabul edilmedi?inden bu tutumumuz gerçekleri inkar olarak nitelendirilmekte,Türkiye ve Türk imaj? kötülenmek istenmekte,bir bölümü bize çe?itli nedenlerle dostluk beslemedikleri bilinen çevreler,soyk?r?m? sav?n? desteklemek suretiyle Türk kamu oyunu da k??k?rtarak ?iddetli tepkiler göstermesini sa?lamak,böylece imaj?m?z? daha da kötülemek istemektedirler.Bildirinin ikinci amac?,onur k?r?c? olan ve ç?karlar?m?za zarar veren bu k?s?r döngüden ç?k?? yollar?n?n neler olabilece?ini ara?t?rmak, gerginli?in azalt?lmas? seçeneklerini incelemektir.
I)Ermeni soyk?r?m? savlar? konusunda al?nan kararlar ve ülkelerin,sivil toplum örgütlerinin ve bas?n?n tutumu
Ermenilere(iddia sahiplerinin amac?na ba?l? olarak de?i?en biçimde,1915 y?l?nda ya da 1915-1916,1915-1922,1915-1923 y?llar?nda)Osmanl? hükümeti(veya Türkiye)taraf?ndan soyk?r?m yap?ld???n? ileri süren ve bu soyk?r?m?n tan?nmas?n? talep eden, 24 Nisan tarihini ba?ta Ermeniler olmak üzere tüm soyk?r?m kurbanlar?n? anma günü olarak ilan eden,çe?itli ülkelerin ya da uluslararas? bölgesel örgütlerin farkl? organlar? taraf?ndan kararlar al?nm??t?r.Bunlar d???nda kiliseler,baz? sivil toplum örgütleri,yazar ve dü?ünür giri?imleri ayn? amaçla bildiriler yay?mlam??lard?r.Bu karar ve bildirilerin özeti ile kültürel miras konusundaki baz? giri?imler hakk?nda Ek’te bilgi sunulmu?tur.Bunlar?n incelenmesi,1915 ve onu izleyen bir kaç y?l içinde Osmanl? Ermenilerine soyk?r?m veya katliam yap?ld??? konusunda dünya kamu oyunda geni? bir uzla?ma bulundu?unu göstermektedir.Bizim d???m?zda olu?an bu uzla?man?n ard?nda farkl? saikler bulunmaktad?r.Sözünü etti?im uzla?maya kat?lanlardan bir bölümü haçl? zihniyeti ile hareket etmekte ve sorunu Türk milliyetçili?inin Anadolu’daki H?ristiyanlar? yok etme stratejisinin bir parças? olarak görmekte,bir bölümü uzla?may? Türkiye Cumhuriyeti topraklar? üzerindeki taleplerinin gerçekle?mesi ve Türklerin geldikleri yerlere(Orta Asya’ya)sürülmesi ile sonuçlanacak uzun vadeli mücadelenin bir etab? olarak de?erlendirmekte,Anadolu’daki evlerinden kovularak dünyan?n çe?itli ülkelerine göçen Ermeniler,ko?ullar elverdi?inde ülkemizin bir bölümünü ele geçirmenin veya tazminat talep etmenin rüyas?n? görmekte,Avrupa Parlamentosu gibi kurulu?lar bu konuyu Türkiye-Avrupa Birli?i ili?kilerini zehirleyerek Türkiye’yi Avrupa d???nda ama kendi taraflar?nda bir uç beyi olarak muhafaza etme stratejilerine yard?mc? olacak bir ko?ul olarak de?erlendirmektedir.Bu yap?l?rken tarihin baz? sayfalar? okunmamakta,ayn? dönemde,Osmanl? Ermenilerinin de sava?an taraf olarak kat?ld?klar? çat??malarda,isyanlarda veya di?er sald?r?l?rda ölen Müslüman Osmanl?lara de?inilmemekte,böylece ortak belle?in unutmamas? gereken trajik olaylar?n sadece bir bölümüne de?inilmekte,Osmanl? Türklerinin çektikleri ac?lar yok say?lmaktad?r.1915 olaylar? konusunda Ermeni tezlerini destekleyen binlerce kitap yay?mlanm??t?r;buna mukabil Türk görü?lerini anlatmaya çal??an kitap say?s? çok azd?r.Bizim d???m?zdaki medyan?n tutumu da bu konudaki görü? ve gerekçelerimize yer verememekte,her y?l?n Nisan ay?nda,24 Nisan tarihlerine do?ru,Türk imgesini karalayan yay?nlar yap?lmaktad?r.Bu konuda sadece Avrupa medyas? de?il,Latin Amerika,Rus ve Arap medyas? da ayn? tutumu izlemektedir.Aleyhimizde olu?an de?erlendirme kök salm??t?r;önyarg? haline dönü?mü?tür.Bu durumu mü?ahede ile sadece ba?kalar?n?n haks?zl???n? ifade edip üzüntü beyan etmek yerine,düzeltmenin yollar?n?n ara?t?r?lmas? gerekti?i hususunda ülkemizde bir görü? birli?i vard?r;buna mukabil ne yap?lmas? gerekti?i konusunda ayn? mutabakat?n bulundu?u söylenemez.
II)Gerginli?i azaltman?n yollar?
Yukar?da ve Ek’te sunulan veriler,Birinci Dünya Sava?? s?ras?nda Osmanl? Ermenilerinin,o dönemin hükümetinin karar? ile zorla göç ettirilmesi s?ras?nda ciddi boyutlar? bulunan k?r?m eylemlerine(katliama)maruz kald?klar? yolunda,yabanc? ülkelerde geni? bir uzla?? bulundu?unu göstermektedir.Bu“k?r?m”,olas? tazminat ve toprak talebi gibi sonuçlara dayanak sa?lamak ile Türkiye’yi ve Türkleri moral aç?dan y?pratmak ve Türk imaj?n? lekelemek gibi saiklerle Ermeni taraf?nca ve onlar? destekleyenlerce ya da Türkiye’yi d??lamak isteyenler taraf?ndan“soyk?r?m?”olarak nitelendirilmektedir.Olaylar?n kar??l?kl? k?r?m oldu?u-Osmanl?ca buna mukatele deniliyor-Osmanl? Ermenilerinin Birinci Dünya Sava??’nda resmen“sava?an taraf” olduklar?,insanlara kar?? i?lenen suçun kar??l?kl? oldu?u gerçekleri gizlenmektedir.[1]
A.Sorunun Hukuki Yanlar?
Oysa,soyk?r?m sözcü?ünün kökenini 1948 Soyk?r?m Sözle?mesi’nde aramak gerekir.Sözle?meye göre soyk?r?m suçunun te?ekkül etmesi için en ba?ta,bir ulusal,etnik,?rksal veya dini grubu,grup olarak yok etme niyetinin mevcut olmas? icap eylemektedir. Öte yandan soyk?r?m?n?n var olup olmad???n? ancak yetkili mahkeme saptayabilecektir.Yetkili makam,parlamento,senato,hükümet; ya da uzmanlar veya özel ki?iler de?ildir.Soyk?r?m? i?lenip i?lenmedi?ini saptama konusunda yetkili makam suçun i?lendi?i yerin mahkemesidir veya taraflar aralar?nda anla??rlarsa bir uluslararas? ceza mahkemesine görev verebileceklerdir.Nihayet soyk?r?m? suçunu ki?iler i?ler ve onlar cezaland?r?l?r;hükmi ?ah?slar de?il.Bu önemli farklar ve ayr?nt?lar kamu oyunca bilinmemektedir.
1915 olaylar?n? soyk?r?m olarak nitelendiren ülkelerin Parlamento,Senato,Eyalet Parlamentosu,Belediye Meclisi gibi kurum ve makamlar?,alt?na imza att?klar?,onaylad?klar? ve böylece mevzuatlar?n?n bir parças?n? olu?turan Sözle?me kurallar?n? göz önüne almamakta ve ona ayk?r? hareket etmektedirler.Baz? sivil toplum örgütleri ya da özel ?ah?slar da kendilerini yarg? organ? yerine koyarak bu konuda soyk?r?m yap?ld??? sav?n? ileri sürmekte veya onaylamaktad?rlar.
Eylemin,bir ?rka(veya dine)mensup bulunan insanlar?—o ?rka(dine)mensup bulunduklar? gerekçesiyle-ortadan kald?rma amac?n?n bulunup bulunmad???n?n saptanmas? bir“niyet yarg?lamas?d?r”.Hele çok eski tarihlerdeki böyle bir niyet bulundu?u say?n?n do?ru olmad???n? kan?tlayan belgelere ra?men—bu belgelerin düzmece oldu?unu ileri sürerek-suç i?lediklerini iddia ettikleri ve art?k hayatta olmayan ki?ilerin—geçmi?teki-zihinlerinin içine girip“bunlar?n amaçlar?n?n soyk?r?m oldu?unu”ileri sürmek, ortaça?da engizisyon mahkemelerinin uygulad??? yöntemden farks?zd?r.Ancak bu ?ekilde davrananlar?n amaçlar?n?n ideolojik ya da siyasal oldu?unu,bunlar? savlar?ndan ve davran??lar?ndan vazgeçirmenin adeta olanaks?z bulundu?unu da eklemek gerekir.[2]
Buna mukabil yetkisizlik meselesinin tart???lacak yan? yoktur.Soyk?r?m? suçunun i?lenip i?lenmedi?i konusunda karar verme yetkisinin suçun i?lendi?i ülke yarg? organ?na ait oldu?u Sözle?mede çok aç?k biçimde belirtilmi?tir.Bu durumda herhangi bir siyasal organ bu konuda karar veremez.Sürekli olarak alt?n? çizmemiz,öne ç?karmam?z gereken husus budur.Nedense ülkemizde sorunun bu veçhesi yeteri kadar incelenmemekte ve dile getirilmemektedir.
Buna ek olarak,Sözle?menin yorumu,uygulanmas? ve hayata geçirilmesi konusunda Sözle?menin taraflar? aras?nda bir ihtilaf olursa,taraflardan biri bu ihtilaf? Uluslararas? Adalet Divan?’na götürebilecektir.[3]Fransa örne?ini al?rsak,Fransa Parlamentosunun ald???,“Fransa 1915’te Ermeniler’e soyk?r?m? yap?ld???n? tan?r”ibarelerini içeren karar,Fransa Cumhurba?kan? taraf?ndan onaylanarak yasala?t?r?lm??t?r.Fransa hükümeti kendini yetkili yarg? organ? yerine koyarak Sözle?meye ayk?r? davranm??t?r.Bence siyasal makam?n ya da Sözle?mede öngörülmeyen bir yarg? organ?n?n yetkisizli?i konusunu tespit ettirmek için Uluslararas? Adalet Divan?’na gidilmesi gerekir.
Türkiye’de,soyk?r?m? tart??mas?n? hukuki çerçevede ele alman?n daha do?ru oldu?unu—say?lar? az da olsa-ileri sürenler var;[4] buna mukabil sorunun uluslararas? adalet mekanizmas?na götürülmesine kar?? ç?kanlar veya sessiz kalanlar da bulunuyor.[5] Loizidou davas? konusunda Avrupa ?nsan Haklar? Mahkemesi’nin veya Bernard Lewis’in mahkum edildi?i davada Fransa’daki Paris Asliye Mahkemesi’nin kararlar? Türkiye’de uluslararas? adalete olan güveni sarsm??t?r.Gene de yap?lacak ba?vurunun içerikle de?il,sözle?menin yetkili mahkeme ile ilgili 6.maddesi ile ilgili oldu?unu ve ba?vurunun yetkisiz makamlar?n bu konuda karar almalar?na olanak bulunmad??? aç?s?ndan yap?lmas?n? önerdi?imizi yinelemekte yarar vard?r.
Esasen Ermeni taraf? da-kaybedece?ini bildi?i için-sorunu yarg? organ?na ta??maya yana?mamaktad?r.[6]Bu durumda,uluslararas? ceza hukuku ile ilgili bir Sözle?menin öngördü?ü suç,siyasal alana ta??nmakta ve yarg?s?z infaz suretiyle“Türkiye”ve “Türkler”inkarc?l?kla töhmet alt?nda b?rak?lmaktad?r.
Hukuk yoluna ba?vurulmas? ile ilgili olumsuz görü?lerden biri eski D??i?leri Bakan? Say?n ?lter Türkmen taraf?ndan ?u ?ekilde ileri sürülmü?tür(Parantez içindeki yorumlar bana ait):“Do?rusu,(ABD Senatosu)Alt Komitesinde ileri sürülen görü?leri anlamakta güçlük çektim.Ermenistan’? Uluslararas? Adalet Divan?’na(UAD)ba?vurmaya ça??rm???z.(O toplant?ya kat?lan Say?n Gündüz Aktan’?n ça?r?s?na de?iniyor).Oysa iki yönden buna imkan yok.Bir kere UAD’nin yetkileri münhas?ran hukuki nitelikte ihtilaflar? kaps?yor.(Yetkili olmayan organ?n soyk?r?m karar? almas?,Sözle?menin ihlalidir ve bu da sorunun hukuki veçhesinin bir parças?d?r.Sorunun içeri?ini veya siyasal yönünü Divan’a ta??ma önerisi yap?lm?? de?il ki)?kincisi 1915 y?l?nda Ermenistan diye ba??ms?z bir Devlet yoktu ve dolay?s?yla o zaman Osmanl? vatanda?? olanlar ad?na bugünkü Ermeni Devleti bir ba?vuruda bulunamaz.(Soyk?r?m Sözle?mesi 1948 tarihlidir.Türkiye Cumhuriyeti ve Ermenistan bu sözle?meye taraft?r.Sözle?me zarar gören ki?i ad?na Devletin UAD’na müracaat?n? öngörmüyor.Bir Devlet Adalet Divan?na ba?vuracak olursa,bu sözle?menin yorumu veya bir ba?ka Devlet taraf?ndan uygulan?p uygulanmamas? veya hatal? uygulama yap?lmas? konusunda olacakt?r.Tekrar ediyorum soyk?r?m olup olmad???n?n tespiti konusunda yetkili mahkeme,eylemin vuku buldu?u ülke mahkemesidir)UAD‘n?n devreye sokulmas? için Birle?mi? Milletler Genel Kuruluna veya Güvenlik Konseyine intikali ve bu organlardan birinin UAD’den isti?ari görü? istemesi gerekir.Türkiye için böyle bir yöntemden daha vahimi tasavvur edilemez.”
Görüldü?ü gibi,bu alanda Sözle?menin metninin iyi incelenmemesinden do?an bir kar???kl?k var.Soyk?r?m Sözle?mesi,Birle?mi? Milletler Genel Kuruluna veya Güvenlik Konseyine isti?ari görü? istemek için ba?vurma prosedürü öngörmüyor ki.Sözle?menin 9. maddesi gayet aç?k:“Sözle?menin yorumu,uygulanmas? ve hayata geçirilmesi konusunda ihtilaf?n Taraflar?ndan biri,konuyu Uluslararas? Adalet Divan?na götürebilir”deniyor.Buna dayanarak ?u görü?ü ileri sürüyorum:Fransa gibi bir taraf ülke, sözle?menin yorumu,uygulanmas? konusunda ciddi bir hata yapm??,yetkili yarg? makam?n? yok sayarak—hakiki ?ah?s olmas? gereken suçlu ki?iyi de belirtmeden-Ermenilere 1915 y?l?nda soyk?r?m yap?ld??? hususunu yasala?t?rm??t?r.Bu durumda,sözle?medeki yetkili makam kural?na ayk?r? hareket etti?inin tespiti için,önce Fransa’y? bu konuda UAD’na gitmeye davet edelim;kabul etmez ise,sözle?menin yetkili mahkeme kural?na ayk?r? hareketin tescili için Uluslararas? Adalet Divan?na tek ba??m?za ba?vurmal?y?z.
Bu konudaki ki?isel deneyimlerimi anlatmakta yarar görüyorum:Konuyu pek çok ki?i ile tart??t?m.Hemen hepsi soyk?r?m terimini ahlaki anlamda kulland?klar? için jenosit tezine inanan muhataplar?m?n Soyk?r?m Sözle?mesinin yukar?da and???m kurallar?ndan habersiz olduklar?n? tespit ettim;“soyk?r?m”ifadesinin kullan?m?n?n yetkisizlik veya usul gerekçeleriyle ellerinden al?nabilece?i olas?l???n?n muhataplar?m? rahats?z etti?ini,böyle bir olas?l???n gerçekle?mesini haks?z bulduklar?n? saptad?m. Bundan sonraki a?ama,soyk?r?m sözcü?ünün yerine bir ba?ka sözcük ikame etmekti.Buna k?r?m da denebilirdi;katliam da.Benim önerdi?im“talihsiz veya trajik olaylar”deyimi çok hafif bulunmaktayd?.Katliam sözcü?ünün kullan?m?n? iki taraf?n da zarar gördü?ünü anlatan“kar??l?kl? k?y?m”—mukatele-terimi ile de?i?tirme giri?imlerim görece ba?ar?l? oldu.Ancak,-Türk uyruklu olmayan-Ermeni muhataplar?m ?iddetli tepki gösterdiler;ac?lar?n? Osmanl? Türkleri ile payla?mak i?lerine gelmiyordu. Kar??l?kl? k?r?m? kan?tlayan bilgi ve belgelere de?inmem rahats?zl?klar?n? daha da artt?rd?.Pek ço?u bu konudaki görü?meyi kesti ve dogmalar?na zarar verecek bir yolda müzakereden kaçt?lar.Konuyu biraz incelemi? bulunan ba?kalar?,soyk?r?m sözle?mesinin çizdi?i hukuki çerçevenin savlar?n? koruyamad???n?n bilincindeydiler;bunlar ikili görü?melerinde soyk?r?m sözcü?ünün hukuki çerçevesi üzerinde ?srarl? olmay? terk ediyorlar ve ayn? derecede a??r olan katliam ve k?r?m sözcü?ünün kullan?lmas?n?n yap?lan haks?zl???n büyüklü?ünü de?i?tirmedi?ini belirtiyorlard?.[8]
Ele?tirmek istedi?im bir di?er husus,“sen bana soyk?r?m yapt?n diyorsan,ben de sana soyk?r?m yapt?n derim”tutumudur.Yukar?da da sundu?um gibi,uluslararas? bir suç olan soyk?r?m? tespit etme yetkisi suçun i?lendi?i ülke mahkemesine ya da taraflar anla??rlarsa bir uluslararas? ceza mahkemesine verilmi?tir.Aksine hareket etmek,herkesin ve her kurumun yarg?çl??a kalk??mas? anlam?na gelir.Fransa Parlamentosunun ald??? karar üzerine TBMM’ne sunulan[9]yasa teklifleri mezkur karara kar?? isyan duygusunun ürünü olmal?d?r.Bu kanun teklifleri konusunda TBMM D??i?leri Komisyonu taraf?ndan kabul edilen metin ak?lc? bir yakla??m sergilemektedir.Sadece,“hüküm tarihindir”terimlerinin uygulamaya nas?l aktar?laca?? aç?k de?ildir.Kimin yazd??? tarihe“yarg?çl?k görevi”verilmektedir?
Zaman a??m? ve Sözle?menin geriye do?ru uygulanmas? tart??mas?
Sözle?menin geriye dönük olup olmad??? ve zaman a??m? ba?l?klar? da tart??ma konusu yap?lmakta.[10]Bu konuya Gündüz Aktan ?öyle de?iniyor.“5 May?s 2001 tarihli Hürriyet’te Sn.?lter Türkmen diyor ki:-1948 tarihli Soyk?r?m Sözle?mesinin geriye dönük olmad???n? Ermeniler dahi kabul ediyor.Bu genel tutumun bir istisnas? ne yaz?k ki Türkiye’de mevcut...Maksat ?u:Soyk?nm Sözle?mesinin geriye dönük oldu?unu kabul ettirmek ve sonra sözle?meyi Uluslararas? Adalet Divan?nda yorumlatarak 1915 hadiselerinin sözle?me kapsam?nda jenosit olu?turmad???n? kan?tlamak.?yi de ilk önce sözle?menin geriye dönük oldu?unu ve 1915 olaylanna uygulanabilece?ini bizzat bizim ispatlamam?z gerekecek!...UAD’nin bize hak verece?inden emin olabilir miyiz? Ya ters teperse.Böyle bir riski Hükümet göze alabilir mi?-...Gündüz Aktan ?öyle devam ediyor:“...Sözle?menin geriye do?ru i?lememesi hukukun genel kural?.Anla?malar Hukuku Viyana Sözle?mesinin 28.maddesi bunu hükme ba?l?yor.Denenmemi? bir yol oldu?undan Divan’?n ne yapaca??n? kestirmek güç.Bu nedenle Divan’a gitmeyi hiç önermedim...Bu konuda Devletler Hukukundan yararlanmakla,bu hukuka göre mahkemeye gitmek iki ayr? ?ey.Ermeniler Soyk?r?m? Sözle?mesinin geriye dönük uygulanmas?n? istemiyorlarsa da,soyk?r?m sözcü?ünü geriye dönük biçimde 1915 olaylanna uygulamaktan ve olaylar?n soyk?r?m oldu?unu iddia etmekten geri durmuyorlar.Ayr?ca Sözle?menin Giri? bölümünde tarihin tüm dönemlerinde soyk?r?m oldu?u söyleniyor...UAD d???nda üçüncü taraf hukuki çözümün bir çok yolu var...Hukuku yeterince çal???rsak,hakl?l???m?z? bilerek kendimizi daha iyi savunuruz
Zaman a??m? konusunda ilave etmemiz gereken husus,Birle?mi? Milletler Genel Kurulunun 26 Kas?m 1968 tarihinde ald??? 2391 (XXIII)say?l? kararla onaylad???,26.11.1968 tarihli Sava? Suçlar?na ve ?nsanl??a Kar?? Suçlara Zamana??m? Uygulanamayaca??na Dair Sözle?menin 1.b maddesinde soyk?r?m suçunun zaman a??m?na u?ramayaca??n? belirtmi? bulunmas?d?r.[11]Burada bir sözle?menin daha sonra yap?lm?? bir sözle?me ile buna taraf olmayana geriye dönük uygulan?p uygulanmayaca?? konusunun tart??mas?na girmeyece?im.Ancak,Soyk?r?m Sözle?mesinde zaman a??m? ile ilgili bir hüküm olmamas? muvacehesinde,genel hukuk kural? olarak daha sonra yap?lm?? sözle?menin hukuk standard? olu?turma aç?s?ndan belirli bir a??rl?k ta??d???n? dü?ünüyorum.
Daimi Hakem Mahkemesine ba?vurma önerisi
Sn.Aktan,çe?itli yaz?lar?nda Daimi Hakemlik Mahkemesine ba?vurulmas?n? önermektedir:“...Uluslararas? Adalet Divan? d??? seçeneklere,yani hakemlik veya uzla?maya bakmak do?ru olur.Bu iki yöntem de UAD’na nazaran beklenmeyen sonuçla kar??la?ma ihtimalinin çok az olmas? gibi,önemil bir avantaj? da var.?ki taraf?n seçti?i e?it say?da hakem ya da uzman?n yer ald??? heyetler,yine önceden taraflar?n birlikte saptad??? sorunlar?n cevaplar?n? arayacak.Bu komisyonlar?n ba?kanlar?n?n,alan?nda uzman,dürüstlü?ü sabit,ba??ms?z ki?iler aras?ndan taraflarca seçilmesi,çal??ma sonucunun bir taraf?n tümüyle aleyhine olmas?n? önler,Türkiye’nin hukuk yolundan kaçmas? için neden yok.Kan?t? da Ermenilerin hukuk yoluna hiç ba?vurmamalar?.Nas?l olur da iki taraf bir yöntemden ayn? derecede korkar?Sorunu Lahey’deki Uluslararas? Adalet Divan?nda de?il,Daimi Hakemlik Mahkemesinde çözümleyebiliriz.Ermenistan’? b?rak?p Fransa’y? hakemli?e davet edelim.Gelmezse rezil olur.Gelirse hakem karar?, yasas?n? hükümsüz k?lar...San?r?m Fransa kaçacaktlr...Zira hukuk dan??manlar? Hükümetlerine kaybedeceklerini söyleyeceklerdir “[12]
Kan?mca,ne Parlamentosunda soyk?r?m karar? al?p,Hükümeti de bu karar? resmi gazetesinde yay?mlayarak hukuken benimseyen (Fransa gibi)bir ülke,ne de Ermeni taraf? Daimi Hakemlik Mahkemesine gitmeyi kabul eder.Zira Soyk?r?m Sözle?mesi bunlar?n dayand?klar? dal? kesmi?tir.Uyu?mazl??? samimi olarak çözmek istiyorsak böyle bir formülden sonuç alamay?z.Zira Daimi Hakemlik Mahkemesine ba?vurmak için iki taraf?n hem müracaat,hem Ba?kan,hem de içerik konusunda uzla?mas? laz?m.Bu da yukar?da da belirtildi?i gibi pek mümkün de?il.
Tazminat talepleri-Mal sahipil?i davalar?
Hukuk yolu denildi?i zaman,bir mahkemenin soyk?r?m i?lendi?ine dair verece?i karar?n Ermenilerin olas? tazminat taleplerine yol açabilece?i dü?üncesi ileri sürülmekte ve bu nedenle yarg? yolunun tercih edilmedi?i vurgulanmaktad?r.Bence bu da hatal? bir varsay?md?r.Önce yukar?da da sundu?um gibi yetkili yarg? organ?,suçun i?lendi?i ülkenin yarg? organ? veya taraflar aralar?nda anla??rlarsa bir uluslararas? ceza mahkemesidir.Bu konulardaki bilgisizlik ve geli?melerin yeterince izlenmemesi, hatal? sonuçlara var?lmas?na yol açmaktad?r.1915 olaylar?nda mallar?n? veya bankalardaki paralar?n? kaybeden Ermenilere tazminat ödenmesi konusunda ABD’de baz? giri?imler yap?lm??t?r.Örne?in“Los Angeles Times gazetesinde de bildirildi?ine göre, California Eyalet Parlamentosu senatörlerinden Chuck Poochigian’?n haz?rlad??? bir kanun tasar?s? Eyalet Valisi taraf?ndan Eylül 2000 sonunda imzalanm??t?r.Kanun 1915-1923 aras?nda Türklerin elinde ma?dur olan Ermenilerin Kaliforniya mahkemeleri önünde bu konuda dava açma hakk?n? öngörmektedir.Bu davalar Türkiye’ye kar?? de?il,sigorta ?irketine kar?? aç?lacakt?r. Davalar?n konusu,bu ?irketlerin poliçeler yoluyla elde etti?i paran?n geri al?nmas?d?r.Bu sigorta poliçelerinin 1875-1923 aras?nda Avrupa ve Asya’da ki?iler veya ?irketler taraf?ndan sat?n al?nm?? olmas? gerekiyor...California Mahkemesi önünde New York Life Sigorta ?irketi aleyhine,45 ki?i ad?na,1895-1915 y?llar? aras?nda düzenlenmi? 7671 poliçeyle ilgili bu nitelikte davalar aç?lm??t?r.”[13]
Öte yandan Lozan Anla?mas? ile Türkiye’den tazminat al?nmas? yolunun kapanm?? oldu?u da bir ba?ka hukuki gerçektir.Nihayet, sorun,örne?in bir ta??nmaz?n mal sahipli?i ile ilgili bir hukuk davas? ise,bunun Türk yarg?s?na sunulmas? ve Türk mevzuat?na göre çözümlenmesi her zaman mümkündür.
Etnik temizilk ya da(tehcir)zorla göç ettirme soyk?r?m m?d?r?
De?ildir!Sn.Gündüz Aktan bu konunun yan?t?na Radikal gazetesinde e?iliyor:“Eski Yugoslavya Uluslararas? Mahkemesi etnik temizli?i genelde soyk?r?m saymamaktad?r.Zira,bu eylemde bir grubun mensuplar? s?rf o gruba ait olduklar? gerekçesiyle yok edilmiyor...Mahkeme statüsü uyar?nca bu suçlan insanl??a kar?? suçlar içine sokuyor...Mübadele de zorla yer de?i?tirme demek. 1913-1945 aras?nda 20 tane mübadele anla?mas? yap?lm??...Mübadele bar?? zaman?nda yap?ld??? için ölümler s?k görülmüyor.... Ermeni tehcirini ele al?p tan?mlarsak,etnik temizlikten ilk fark?,bir gruba silahlarla sald?rman?n,sivil öldürmenin,yerle?im birimlerini yak?p y?kman?n,insanlar? önüne kat?p sürmenin olmamas?.Çünkü tehcirin ba?lama a?amas? düzenli.?kinci fark,etnik temizilk,bir grubu ülke s?n?rlar? d???na atmak ise,tehcirde amaç ülke s?n?rlar? içinde bir ba?ka yere yerle?tirmek oluyor. ?steseydi Osmanl? da Ermenilleri güneye tehcir edece?ine,do?uya Rus s?n?r?na sürebilirdi.Üçüncü fark ise,etnik temizlikte ?iddetin çok yo?unla?t??? bir a?amada göçe zorlanan gruba kar?? ?rkç? nefret belirmesine kar??l?k,tehcir edilen gruba kar?? halk?n en az?ndan bir k?sm?nda ?efkat,yöneticilerde hatalardan dolay? pi?manl?k ve Ermenilere sald?ranlara kar?? k?zg?nl?k olmas?.1918’e kadar 1397 suçlunun hüküm giymesi ve yans?ndan fazlas?n?n idam edilmesi...”
Soyk?r?m sözcü?ünün ahlaki anlam? öne ç?kar?labilir mi?Terörün bast?r?lmas? soyk?r?m say?labilir mi?“Niyet”80 y?l sonra nas?l yarg?lan?r?
Soyk?r?m Sözle?mesini incelemeyenler veya bilerek bu SöZle?meye ayk?r? davrananlar,1915 olaylar?na hukuken soyk?r?m yaftas? yap??t?r?lmas?na olanak olmad???n? anlay?nca,bu kez soyk?r?m sözcü?ünü hukuki çerçevesinden ç?karmakta,soyk?r?m terimini çok say?da adam öldürme anlam?nda kullanmakta,terime yar? siyasal—yar? ahlaki,yeni ve daha geni? bir anlam çerçevesi çizmektedirler.Bunlardan baz?lar?na göre XX.yüzy?lda yakla??k 50 soyk?r?m yap?lm??t?r.[14]Son olarak Ba?bakan Bülent Ecevit 4 Nisan 2002 tarihinde ?srail’in Filistinlilere soyk?r?m yapt???n? söylemi? ve bu Musevi lobisinin oldu?u kadar Türk medyas?nda kimi yorumcular?n da tepkisini çekmi?tir.Ba?bakan Ecevit,burada,soyk?r?m sözcü?ünü,kendisinden önce pek çok ki?inin yapt??? —ve yapmaya devam edece?i-gibi k?r?m,katliam veya büyük sistematik öldürme anlam?nda kullanm??t?r.Bu durum bize,sözcü?ün hukuki anlam? d???nda da kullan?ld???n? göstermektedir.
Terörü veya ayaklanmay? bast?rmaya yönelik eylemlerin soyk?r?m say?lamayaca??
Soyk?r?m sav?n? geni? anlamda kullananlar,soyk?r?ma u?rad??? ileri sürülen ki?ilerin,sava? ko?ullar? alt?nda ya da terör eylemleri ile kan dökmü? olabileceklerini göz ard? etmektedirler.Bu durumda,çok say?da sivilin ölmesi ile sonuçlanan terör eylemlerine kar?? devletin tepkisi ve uygulad??? tenkil eylemleri de soyk?r?m çerçevesine oturtulmaktad?r.[15]Bu sözlerimle sadece eylemcilere de?il,orada bulunan ?üphelilere ya da sivillere de uygulanan tenkil olaylar?n?,ko?ulsuz olarak savunmuyorum;sadece bu eylemlerin hukuken soyk?r?m olarak[16]nitelenmesine olanak bulunmad???n?,olsa olsa kimilerince buna “devletin kar?? terörü”yaftas?n?n yap??t?r?labilece?ini vurgulamak istiyorum.
Niyetin yarg?lanmas?
Soyk?r?m sav?n? ileri sürenlerin ba?vurduklar? bir ba?ka yöntem,o dönemin yöneticilerinin niyetini y?llarca sonra yarg?lamakt?r;zanl?lar ya?amad?klar?ndan bu niyet tespiti yarg?lamas? da g?yaplar?nda yap?lacakt?r;bu say?n aksini ispatlayabilecek-Talat Pa?a’n?n baz? talimatlar? gibi-belgeler ise düzmece olarak kenara at?lmakta,geçersiz ya da düzmece say?lmaktad?r.
Nihayet,Osmanl? Devleti’ne Türkiye denilerek ve katliamlar?n yap?ld??? iddia edilen dönem Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruldu?u 1923 y?l?na kadar uzat?larak ülkemizin uluslararas? alanda suçlu ilan edilmesi yolu denenmekte,Türk devletinin de soyk?r?m yap?ld???n? kabul etmeyerek suça kat?lma niyetinin bulundu?u ima edilmektedir.
Bu çabalar?n ard?nda yatan saikler siyasidir.Siyasal amaçlar kar??s?nda ak?lc? tepkilerin nas?l olmas? gerekti?i konusunda rasyonel bir plan olu?turamad???m?zdan,muhtemelen,tepkilerimizin duygusal yanlar? da a??r bast???ndan,bu a?amada,konunun siyasal alandan bilimsel çerçeveye çekilmesi çabas?n?n da ba?ar?l? olamayaca?? dü?üncesindeyim.
Konuyu tarihçilere havale etmek bir çözüm müdür?
Konunun siyasetçiler taraf?ndan de?il,tarihçiler taraf?ndan ele al?nmas? gerekti?ini ileri sürenlerin say?s? da az?msanmayacak kadar çoktur.Bunlar aras?nda,Ermenilere 1915 y?l?nda soyk?r?m yap?ld???n? Parlamentosunda ç?kard??? bir kanunla yasala?t?ran Fransa’n?n D??i?leri Bakan?’n?n bulunmas? ilk bak??ta ?a??rt?c? say?lmakla birlikte,siyaset arenas?nda hiç bir ?eye hayret edilmemesi gerekti?i fikrine al???lmas?nda yarar oldu?unu dü?ünenlerdenim.Filhakika,Türkiye’yi ziyaret eden Fransa D??i?leri Bakan? Vedrine,Hürriyet gazetesine verdi?i demeçte tarihçilere yarg?ç görevi de yükleyerek ?öyle demi?tir:“Geçmi?i yarg?lama konusunda tarihçilerin rolü belirleyicidir.Görevlerini tamamlam?? de?iller.Fransa Ulusal Meclisinin oylamas?na gelince,yasa teklifi Mecilsteki politik gruplar?n görü? birli?i ile oyland? çünkü yasa teklifi bu gruplar?n geçmi?te olanlarla ilgili dü?ünceleriyle örtü?üyordu...Hükümet Meclis taraf?ndan kabul edilen teklifi kaydetmekle yetindi...“[17]
Bu konuda ilgi çekici bir ba?ka demeç de Avrupa Komisyonu’nun geni?lemeden sorumlu üyesi Günther Verheugen taraf?ndan verilmi?tir.Ad? geçen CNN Türk televizyonunda yay?mlanan Man?et program?na 2.02.2001 tarihinde verdi?i demeçte“Ermenilere soyk?r?m yap?ld??? savlar?n?n do?rulu?unun saptanmas?n?n tarihçilerin i?i oldu?unu”söylemi?tir.Oysa,Verheugen siyasal bir organ olan Avrupa Parlamentosu’nun ekte geni? özeti sunulan karar?n?n ba?lad???(!)varsay?lan bir görevlidir;sözünü etti?im örnekte de“yarg?çl?k görevi”siyasetçi Avrupa Parlamenterleri taraf?ndan üstlenilmi?,yarg?s?z infaz yap?lm?? ve bu karar Demoklesin k?l?c? gibi Türkiye’nin ba??n?n üstüne yerle?tirilmi?tir.
Yukar?da sözünü etti?imiz bilimsel çerçeve,tarih alan?d?r.Tarih yaz?m? subjektif oldu?u için,ayr?ca,bu konuda ara?t?rma yapan tarihçilerin büyük bölümü konuya ulusal nedenlerle yanl? olarak yakla?t?klar?ndan ve tarihin baz? sayfalar?n? okumamay? ye?lediklerinden,çözümün tarihçilere havalesinin,Ermenilere Birinci Dünya Sava??’nda soyk?r?m yap?ld??? say?n?n neden oldu?u uzla?mazl???n halli alan?nda sonuç almaya yard?mc? olamaz.Ancak bu kan?m?z,tarih alan?ndaki ara?t?rmalara devam edilmemesi anlam?na da gelmez.Ne var ki,elde mevcut veriler kar??s?nda,yeni veriler var olan tezleri büyük ölçüde de?i?tiremeyecektir.
Do?al olarak,bu konuda farkl? dü?ünen tan?nm?? tarihçiler veya siyaset adamlar? var;bunlar sorunun tarihçilere havale edilmesini ve bilim adamlar?n?n karar verecekleri bir alanda siyasetçilerin hüküm vermemeleri icap etti?ini vurguluyorlar. Örne?in,görü?lerine ve çal??malar?na büyük de?er verdi?im Justin McCarthy,tarih hakk?nda karar?n tarihçiler taraf?ndan verilmesini talep ediyor;[18]ancak tarih yaz?m?nda,tarihi siyasal amaçlarla kullanan,kendi teorilerine ters dü?en olaylara hiç bakmayan ve milliyetçilerin ma?as? haline gelen tarihçilere de?il,ba??ms?z tarihçileri göreve ça??rmak laz?m.Oysa, tarihçileri susturmak için tehdit ve ?iddet de dahil olmak üzere türlü yöntemlere ba?vurulmu?,kampanyalar düzenlenmi?tir. Justin McCarthy tarihin gerçekler üzerinde çal??mak ve bunlar? duyurmak oldu?una inanmaktad?r;bu nedenle Türkiye’nin, Ermenistan Cumhuriyetine,iki ülkenin yetkin akademisyenlerinden olu?an ortak bir komisyon olu?turma önerisinde bulunmas?n? önermektedir.Kendisine duydu?um içten sayg?ya ra?men,böyle bir önerinin kabulune ve bu yöntemle ba??ms?z bir komisyon olu?turulmas?na imkan olmad???n? ifade etmek istiyorum.
McCarthy de bunun gerçekle?emeyece?ini biliyor.Her ?eyden önce,soyk?r?m sav? konusunda tamamen farkl? görü?leri bulunan Türk ve Ermeni hükümetlerinin,her ikisinin birden bir komisyona kendi görü?lerini yans?tt???ndan emin olmad?klar? ki?ileri seçmeleri beklenemez.Bu ki?ileri üçüncü taraf seçsin denilecek olursa,o üçüncü taraf?n seçece?i ki?ilere de itimat edilmez. Ermeni Cumhurba?kan? 2001 y?l?nda Paris’e yapt??? resmi ziyaret s?ras?nda böyle bir ihtimale de?inen bir gazeteciye,konunun ara?t?r?lacak taraf? kalmad???n?,gerçe?in meydanda oldu?unu,bu itibarla meselenin tarihçilere havalesine gerek bulunmad???n?, sadece Türk taraf?n?n soyk?r?m? kabul etmesi gerekti?ini,kendilerinin bu“tart???lmaz gerçe?i”tarihçilere havale eylemek istemeyeceklerini bildirmi?tir.Türk kamuoyu da,Birinci Dünya Sava?? döneminde Osmanl? Ermenilerinin tehcir s?ras?nda u?rad?klar? haks?z muameleler ve bunlar?n can kay?plar? konusunda Osmanl? Hükümetinin Sorumlulu?u bahsinde,kamuoyuna egemen olan görü?lerinden,sapma gösteren görü?lere kar?? ciddi tepkiler vermektedir.Örne?in bu konuda Profesör Halil Berktay’?n Radikal gazetesi mensubu Ne?e Düzel’le yapt??? bir söyle?ide[19]“Ermenilerin öldürülmesinde özel örgütün rolü oldu?unu, Te?kilat-? Mahsusa adam? Bahaittin ?akir’in,bir k?sm? ipten kurtulmu? mahkumlardan olu?an özel ölüm timlerini organize etti?ini,bunlar?n hiç bir ahlak kayd?yla ba?l? olmayan en y?rt?c? adamlardan olu?tu?unu,bunlara ayr?,yaz?l? olmayan emirler verildi?ini,Ermenilerin öldürülmesi konusunu Taner Akçam’?n sa?l?kl? bir biçimde ortaya koydu?unu”belirtmesi,“legal bir karar ve uygulama yan?nda illegal yollardan ilerleyen bir ba?ka mekanizman?n varl???ndan söz etmi?”bulunmas?,ülkede bu bilim adam? aleyhine bir kampanya aç?lmas?,onun adeta vatana ihanetle suçlanmas? sonucunu vermi?tir.Bu kampanyay? yanl?? bulanlar da vard?r.[20]
Ayn? konuyu ele alan tarihçi Profesör Mete Tunçay,“...1915 olaylar?,Türkiye içinde,Atatürk’ün de içinde oldu?u pek çok ki?i taraf?ndan ac? biçimde ele?tirilmi?tir.Te?kilat-? Mahsusa denen örgüt,nüfus aktarma denilen olay?n bir k?y?m halini almas?na çok çal??m??t?r...Bu i?i tarihçilere b?rakmak gerekir.Görev vermeden b?rakmak gerekir...Tarihçilerin ciddi biçimde art?k küllenmi? bir olay? tüm boyutlar?yla ortaya koymas? gerekir.Yoksa Türkiye bir tak?m paral? asker tarihçiler bulur onlara -Ermeniler bizi ?u kadar kesti dedirtirse-Türkiye’de ya?ayan Ermenileri hedef göstermi? olur...Her milletin tarihinde hem yerinecek,hem övünecek taraflar vard?r.Bunlardan ders alabilmek için ne olduklann? etrafl?ca bilmek gerekir...”[21] demektedir.
Konunun tarihçilere havalesine yukar?da sunulan görü?lere benzer dü?üncelerin artarak yay?lmas? nedeniyle kar?? ç?kanlar da var.Buna da Radikal gazetesine“Tarihçiye sak?n b?rakma”ba?l?kl? bir makale yazan Murat Belge de?iniyor ve Birle?mi? Milletlerde yapt??? bir konu?mada,ülkenin adeta resmi görü?ü haline gelen“sorunu tarihçilere havale etmek”tezini dile getiren Say?n Cumhurba?kan?m?z? ele?tiren ve“tarihte böyle bir ?ey olmad?”görü?ünü savunan baz? çevrelerin bulundu?unu hat?rlat?yor; bunlar?n,“tarihte böyle bir ?ey olmad???na göre,olmayan bir ?eyin tarihçiye havale edilmesi de önerilmemeli”dü?üncesini savunduklar?n? belirtiyor.
Bu konuda Ermeni as?ll? Amerikal? Ronald Gregor Suny adl? ?ikago Üniversitesinden bir tarihçi Türk ve Ermeni yakla??mlar?n? ?öyle tahlil ediyor:“Resmi tarihe göre hiç bir ?ekilde soyk?r?m yok;e?er varsa da bundan Ermeniler sorumlu.Van’da ba??ms?zl?k isteyen Ermeniler ile Türkler aras?nda bir iç sava? vard? ve Ermeniler Türkleri öldürdü.Her ?ey bundan ibaret.Birinci Dünya Sava??nda insanlar öldürüldü,açl?k vard?,pek çok insan öldü.Bu dönemde(1915)Ermeniler ile Türkler aras?nda bir iç sava? yoktu.Peki bu nereden ç?kt??Bana göre Ermeniler bu olaylar? sa?l?kl? bir biçimde analiz etmiyor.Onlara göre Türkler Ermenilerden nefret ederler;Türkler ?rkç?d?r ve Müslümand?r ve Müslümanlar Hristiyanlar? öldürür.Son derecede ilkel bir yakla??m.Ermeni tarihçiler genelilkle daha derin bir soruyu,neden sorusunu sormuyorlar.Neden bu olaylar Osmanl? çökü?ünde ortaya ç?km??t?r?Ermeniler millet-i sad?ka olarak kabul ediliyorlard?...Türkler sava? s?ras?nda Ruslar kar??s?nda geri çekilirken,?ubat ay?nda,Van olaylar?ndan önce,?stanbul’da birileri taraf?ndan Ermenilerin Ruslara yard?m etti?i ve hain olduklar?na karar verilip,Do?u’dan Suriye’ye sürülmeleri karar? al?nd?...“[22]
Profesör Suny ile yap?lan mülakat,ad? geçenin oldukça objektif ve do?rular? bulmaya çal??an bir ki?ili?e sahip oldu?unu gösteriyor.Gene de Türk görü?leri konusunda yeteri kadar objektif de?il.1915 olaylar?nda Osmanl? Müslümanlar?n?n da Ermenileri öldürdükleri inkar edilmiyor bu ülkede;sadece öldürmelerin tek tarafl? olmad???,kar??l?kl? k?y?m oldu?u söyleniyor.Burada Ermeni taraf?n?n kar??la?t??? sorun bence say?sald?r;“sizin ölülerinizin say?s? ile bizim kay?plar?m?z ile mukayese dahi edilemez”diyorlar.Ayn? ?ekilde,Osmanl? Ermenilerinden kurulu dört birli?in,Van olaylar?ndan ve tehcir karar?ndan önce silahlanarak,vatanda?? olduklar? ülkeye kar?? silahl? ayaklanma yapt?klar?,dü?man ordusuna kat?larak sava?a girdikleri de Ermeni tarihçilerin de kabul etti?i önemli bir tarihi gerçek;teti?i çeken olaylar da bunlar zaten.
Tarih denildi?i zaman ar?ivlerin aç?lmas? konusu da hemen gündeme geliyor.“Osmanl? ar?ivleri kapal? de?il;hatta belgelerin mikrofilmleri tüm ülkelere gönderildi”söylemi kar??s?nda,tüm ciddi tarihçilerin üzerinde birle?tikleri husus,bu aç?kl???n s?n?rl? oldu?udur.[23]
Görüldü?ü gibi olaylar çok karma??kt?r;“herkes kendi öyküsünü anlat?yor”ve ba?kas?n?n tarihsel bellek defterinde alt? çizili olan hususlar? görmek,duymak,okumak istemiyor.Oysa bu konudaki Ermeni sorumlulu?una“veya Ermenilerin kahramanca mücadelesine” Ermeni tarihçiler de dahil olmak üzere pek çok yazar de?inmi?tir.Osmanl? Devleti çökerken,Yunanistan,S?rbistan,Karada?, Bulgaristan ba??ms?zl?klar?na kavu?urken,Osmanl? uyruklu Ermenilerin bir bölümünün akl?na ba??ms?zl?k taleplerinin gelmesi de do?ald?r.[24]Ele?tirdi?im husus,Ermenilerin bu amaçla ayaklan?p-sava?mad?klar?n?,tek tarafl? ve gerekçesiz k?y?ma u?rat?ld?klar?n? ileri sürmeleridir.Konuya daha da aç?kl?k getirmek için baz? örnekler verelim.
Osmanl? Devleti Birinci Dünya Sava??na girmi? iken,Çanakkale’de sava??rken ve ba?kentini bile kaybetme tehlikesi alt?ndayken, 1915 y?l?n?n ba??nda olu?turulan 4 Osmanl?-Ermeni gönüllü birli?inin Do?uda cephe açan Ruslarla i?birli?i yaparak,Van’a girdi?i ve oradaki Müslüman ahaliyi katletti?i gerçe?i de?i?tirilebilir mi?[25]Bogos Nubar Pa?a’n?n Sevres müzakerelerinde Ermenilere,sava?an taraf statüsü verilmesini istemesi ve böylece Birinci Dünya Sava??’na Ermenilerin bilfiil kat?ld?klar?n? hukuken de ilan eyledi?i gerçe?i yok say?labilir mi?Ermeni komutan? Antranik’in Türklere kar?? sava?arak kazand???n? ileri sürdü?ü ba?ar?lar bugün bile Ermeniler taraf?ndan alk??lanm?yor mu?Say?s? çok artt?r?labilecek olan bu örnekler,o dönemde katliama varan müessif geli?melere soyk?r?m denilmesinin mümkün olamayaca??n? göstermiyor mu?Peki!Bu örnekler Ermeni tezlerini destekleyen tarihçilerin ya da politikac?lar?n görü?lerini de?i?tiriyor mu?Ermeni tehciri karar?n?n baz? Osmanl? vilayetlerine te?mil edilmemesi,Ermeni olduklar? için top yekün ortadan kald?rma sav?n? geçersiz k?lm?yor mu?
Bir de konuya öbür yandan bakal?m:Tehcir uygulamas?n?n çok say?da Ermeninin hayat?na mal oldu?u gerçek de?il mi?Baz? Türk kaynaklar? da 300.000-600.000 gibi kay?p say?lar? vermiyorlar m??Öldürme olsun,hastal?k,yorgunluk ve di?er nedenler olsun, büyük kay?plar? ya?and??? gerçek de?il mi?Benzer ?ekilde Osmanl? Türklerinin de hayatlar?n? kaybetmi? bulunmalar?,yani, katliam?n iki tarafl? olmas? her iki taraf?n ya?ad??? trajediyi hafifletir mi?Osmanl? Devleti,Birinci Dünya Sava??’ndan sonra tehcirde kötü muamele yapanlar? yarg?lamad? m??Bunlardan 1367 san??? Ermenilere kötü muameleden mahkum etmedi mi?Hatta bunlardan bir bölümü as?lmad? m??Bu davalarla ilgili zab?tlar ve belgeler o dönemin Resmi Gazetesinde(Takvim-i Vekayi) yay?mlanmad? m??O zab?tlardaki tan?k ifadeleri di?er suçlar aras?nda,katil suçunun da olu?tu?unu göstermiyor mu??imdi o yarg?lamalar siyasi idi denilerek olup bitenler,yani tehcir nedeniyle evini,mal?n? ve hayat?n? kaybedenlerin u?rad?klar? zararlar hafife al?nabilir mi?[28]Ayr?ca,o dönemde tehcir edilenler sadece Ermeniler de?ildi;Van’daki Müslüman halk? tehcir karar?ndan önce,Ermeni-Rus k?talar?n?n i?gali s?ras?nda güvenlik gerekçesiyle ta??ts?z,yiyeceksiz yollara sürdü?ü,bunlardan on binlercesi Ermeni birliklerinin eline dü?erek öldürüldükleri bir ba?ka ac? gerçek de?il mi?[21]Öte yandan,zanl? olarak Malta’ya sürülen Osmanl? yöneticileri,aleyhlerinde delil bulunamad??? için sal?verilmediler mi,bu sal?verme sadece Amerikan ticari ç?karlar? ile izah edilebilir mi?[28]Bu gerekçe ve kar?? gerekçe monologunu sayfalar boyu uzatabiliriz;ne var ki serinkanl? bir Ermeni-Türk diyaloguna ula?am?yoruz.[29]Soruna o zaman?n ko?ullar? ve de?er yarg?lar? aç?s?ndan bakmayanlar ve günümüzün norm ve standartlar? çerçevesinde hüküm yürütenlerin çok farkl? sonuçlara varmalar? kaç?n?lmazd?r.Türkiye konusunda çe?itli nedenlerle esasen önyarg?lar? bulunan-örne?in Türkiye’yi Avrupa Birli?i içinde kesinlikle görmek istemeyen-politikac?lar?n elde bulunan verileri kendilerine özgü tek yanl? filtrelerden geçirerek önceden saptad?klar? yanl? sonuçlara varmalar?-kendileri aç?s?ndan-beklenebilir bir geli?medir.
Yanl? sonuçlara varanlar?n görü?lerini de?i?tirmek mümkün müdür?Kan? veya görü? de?i?tirme sürecini inceleyenler,bunun son derecede karma??k ve güç oldu?unu da bilirler.Özellikle ki?isel ya da iktisadi-ticari ç?kar,kültür benzerli?i,dinda?l?k gibi etkenler ya da sempatilerle olu?turulmu? olan kan?lar?n yerlerinden sökülmesinin çok zor oldu?u söylenmelidir.Hele,mevcut kan?y? destekleyen veriler de bulunuyorsa,kan? sahibi,o kan?y? elde etmesini sa?layan verilere s?k? s?k? sar?lmaya devam edecektir.
Bu dü?ünceler,tarihi gerçeklerin politikac?lar taraf?ndan de?il,ancak ba??ms?z tarihçiler taraf?ndan saptanabilece?ine inanmama ra?men,Ermenilere soyk?r?m? yap?ld??? iddias?n?n do?ru olup olmad???n?n saptanmas?n?n ve bu konuda ayk?r? görü?lere sahip olanlar?n,yans?z tarihçiler taraf?ndan ikna edilerek uzla?ma sa?lanmas?n?n mümkün olmayaca?? sonucuna varmam? sa?lad?. Bu durumda uyu?mazl???n çözümü için ne yapmal?y?z?
B.Sorunun Siyasi Yanlar?
Kan?mca,Ermeni soyk?r?m? savlar?n?n çerçevesi hukuksal ve siyasald?r.A?a??da konunun siyasi veçhelerini inceleyece?iz.
Ermenistan Anayasas?ndaki“soyk?rm?n tan?nmas?”ilkesi
Ermenistan Cumhuriyeti soyk?r?m?n uluslararas? camia ve Türkiye taraf?ndan tan?nmas?n? bir devlet politikas? olarak izlemektedir.Ermeni Anayasas?n?n 12.maddesi“Ermenistan Cumhuriyeti,Osmanl? Türkiyesi taraf?ndan 1915’te Bat? Ermenistan’da i?lenen soyk?r?m suçunu uluslararas? alanda kabul edilmesi için sürdürülecek çabalar? destekleyecektir”ifadesini içermektedir.Burada kullan?lan Bat? Ermenistan terimi de co?rafi de?il,siyasald?r.Ermenilerin,kimliklerinin ayr?lmaz bir parças?,bir dogma haline getirdikleri soyk?r?m iddialar?ndan vazgeçmelerinin beklenemeyece?ini dü?ünüyorum.Bu konuda eski Ermenistan Devlet Ba?kan? Levon Ter Petrosyan görü?lerini ?öyle aç?klam??t?r:“Soyk?r?m konusu Ermenistan yönetiminin sorunu de?ildir.Bu konu tüm Ermeni halk?na mal olmu?tur.Bunu göz ard? etmek çok zordur.E?er yönetim bu konuda geri ad?m atarsa kar??s?nda tüm Ermenileri bulur.Bu konuyu insanlar?n beyinlerinden silemezsiniz.Bu nedenle hiç bir Ermeni’nin-ben soyk?r?m? unuturum-demesi beklenemez...Ermenistan yönetimi Türkiye ile iyi ili?kilerin kurulmas?nda soyk?r?m konusunun engel te?kil etmesini istemiyor...Ancak ?u a?amada soyk?r?m konusunda yaz?l? garanti vererek geri ad?m atmam?z? beklememek gerek”
?imdiki Ermeni Cumhurba?kan? Koçaryan da“soyk?r?m?n tan?nmas?n?n sadece Ermeni diyasporas?n?n sorunu olmad???n? ve Devlet olarak Ermenistan’?n bu amaçla çal??mas? gerekti?ini”söylemi? ve ?unlar? ilave etmi?tir:“Soyk?r?m bir gerçektir.Bu konuda ku?ku olamaz.Bu nedenle uluslararas? camian?n soyk?r?m?n varl???n? teyid etmesini de?il,bu tarihi gerçek konusunda bir de?erlendirme karar? vermesini bekilyoruz...”
Koçaryan,Ocak 2001‘de CNN Türk televizyonunun Man?et program?na verdi?i mülakatta bu konuda ?unlar? söylemi?tir:“Bizim —soyk?r?m konusunda-herhangi bir ku?kumuz olsayd?,bu tarihçilerin sorunu olabilirdi:Bu bizim için ve uluslararas? platformda ku?kuya yer vermeyecek bir gerçekliktir.Türkiye’nin bütün ar?ivleri ortaya ç?karmas? ve do?rudan özür dilemesi yeterildir. Siz bunu soyk?r?m olarak adland?rmayabilirsiniz,ama kabul etmek gerekir ki kitle halinde insanlar öldürülmü?tür,yerlerinden edilmi?lerdir ve bugünkü diyasporan?n varl??? 1915’in sonucudur.Yani böyle basit bir ad?mla sorunu kökünden halledebilir ve ili?kilerimizin gelece?ini de?i?tirebilirsiniz.Bu manevi bir sorundur,ama en önemlisi bir onur meselesidir...”
Benzer talepler,Ermeni temsilcileri taraf?ndan ba?ka yerlerde de dile getirilmi?tir:Wilton Park toplant?s?na kat?lan Em. Büyükelçi Gündüz Aktan’?n edindi?i izlenim,“Ermeni temsilcilerin görünü?te tek isteklerinin yapt?klar?m?z?n(soyk?r?m? kasdediyorlar)kabulü ve kendilerinden özür dilenmesi,buna kar??l?k her ?eyi unutmaya haz?r olduklar?n? ifade eylemeleridir... “[31]Bu dü?ünce tarz?,Amerika’da,Avrupa’da kurulmu? bulunan“Gerçek,Adalet ve Bar??ma Komitelerinin”yakla??m?na benzemektedir. Bu komiteler,Güney Afrika’da,Bosna’da,Ruanda’daki uzla?mazl?klardan sonra,tarihi gerçeklerin saptanmas?,sonuçlar?n?n kabulü, özür dilenmesi,geçmi?le ve kurbanlarla bar??ma yoluyla halklar aras?nda bar??? sa?lama?a gayret ediyorlar,suçu üstlenmenin ve özür dilemenin yaralar? tedavi edici gücüne inan?yorlar.Bu yöntem belki taze yaralar?n sar?lmas?nda ve tedavi edilmesinde bir ölçüde ba?ar?l? olabilir;ancak uzla?mazl?k çok eski ise,tarihi gerçeklerin ne oldu?unu saptama olas?l?klar? azalm??sa,o güne kadar yap?lan tarihi ara?t?rmalar uzla?mazl???n taraflar?na göre çok farkl? sonuçlara ula?m??sa,hastal?k bilinçalt?na yerle?mi? ve travma haline dönü?mü?se,tedavi ?ans? da çok azalm??t?r görü?ünü ileri sürmek çok hatal? bir öngörü olmayacakt?r.
Ermenistan’?n kom?ular?ndan toprak talepleri
Öte yandan,Türk bas?n?nda ç?kan baz? yaz?larda,Ermenistan Parlamentosunun 6 Aral?k 1989’da ald??? bir kararla Türkiye ile Sovyetler Birli?i aras?ndaki 16 Mart 1921 tarihli Moskova Anla?mas?n? feshetti?i,böylece Moskova Anla?mas?n?n hükümlerini teyid eden Türkiye ile Ermenistan’?n taraf olduklar? 13 Ekim 1921 tarihli Kars Anla?mas?n?n da ortadan kald?r?lm?? oldu?u, Ermenistan’?n feshetti?i bu anla?malar?n Türkiye ile Ermenistan aras?ndaki bugünkü s?n?r hatt?n? çizmekte ve Nahç?van’?n statüsünü saptamakta oldu?u belirtilmi?tir.Bu konuyu görü?tü?üm bir Ermeni diplomat,Moskova Anla?mas?na taraf olmad?klar?n?, bu nedenle taraf olmad?klar? bir anla?may? feshetmelerinin hukuken mümkün olamayaca??n?,buna benzer bir görü?ün bir Ermeni parlamenter taraf?ndan ortaya at?ld???n?,ancak orada kald???n? ifade etti.[32]Ancak,ABD’deki Ermeni örgütleri taraf?ndan “Bugünkü Ermeni Davas?”ba?l??? alt?nda yay?mlanan bir haritada,Trabzon,Erzurum,Kars,Van,Bitlis illerimiz Ermeni topraklar? içinde gösterilmektedir.
Ayn? haritada Nahcivan,Karaba? ve Gürcistan’?n baz? bölümleri Büyük Ermenistan haritas? alt?na al?nm??t?r.Benzer ?ekilde Ermenistan Cumhuriyetinin Ekim 1992’de Londra Büyükelçili?i taraf?ndan bas?na da??t?lan bir harita,Ermenistan’?n bugünkü s?n?rlar?n? de?il,yukar?da belirtilen Büyük Ermenistan geni?li?inde göstermekteydi.Bugünkü Ermenistan s?n?rlar? ise Sovyet Ermenistan’? olarak i?aret edilmi?ti.[33]Bu i?aretler,Ermenistan’?n kom?ular?ndan—bugün olmasa bile-günün birinde toprak talepleri olaca??n? kan?tlamaktad?r.Bu ve benzeri aç?klamalar nedeniyle Türkiye,Ermenistan’?n iki ülke aras?ndaki bugünkü s?n?r? tan?d???n? ve bu s?n?r?n de?i?mezli?ini aç?kça ilan etmesini beklemektedir.Bu konu Ermeni ve Türk devlet adamlar?, örne?in AG?K toplant?s?nda D??i?leri Bakan?m?z Hikmet Çetin ile Ermeni D??i?leri Bakan? Rafi Hovanissian,aras?nda görü?ülmü?tür.Ermeniler bu konuda kesin ifade kullanmaktan kaç?nmakta ve“AG?K çerçevesinde bütün ülkelerin birbirlerinin toprak bütünlü?üne sayg? duydu?u”gibi bir genel ifadenin arkas?na s???nmaktad?rlar.[34]Bununla birlikte,Ermeni Cumhurba?kan? Ter Petrosyan’?n Cumhuriyet gazetesinin sordu?u sorulara verdi?i yan?tta,“Erivan’?n Türkiye’den toprak talebi bulunmad???n?” söyledi?ini de belirtmeliyiz.
?imdiki Ermenistan Cumhurba?kan? Koçaryan ise Paris’i ziyaretinde,Le Monde gazetesinde yay?mlanan söyle?isinde“Ankara’n?n soyk?r?m?n? tan?mamas?n?n nedeninin,böyle bir tan?man?n toprak talepleri ile tazminat taleplerine yol açaca?? korkusu olup olmad???”sorusuna ?u cevab? vermi?tir:“Soyk?nm?n tan?nmas?n?n Ermenistan’a,Türkiye’ye yönelik toprak talebinde bulunma konusunda bir hukuki dayanak te?kil edece?ini sanm?yorum.Türkler 1915 olaylar?n? inkar etmiyorlar;ba?ka türlü yorumluyorlar. Türkler kurbanlar?n say?s?n? 300.000 olarak tahmin ediyorlar;Ermeniler ise 1,5 milyon Ankara’n?n varsayd??? 300.000 say?s?n?n kabul edilmesi,bunlar?n varislerinin Avrupa hukukuna veya uluslararas? hukuka istinad ederek tazminat talep etmelerini engelleyecek mi?Bir Ermeninin Osmanl? Bankas?nda hesab? var idiyse ve onun vaisleri bunu ispat ediyorlarsa,bu paray? geri alabilecekler mi?Bu bir insan hakk? sorunudur.Bak?n?z Yahudiler,Almanlardan tazminat talep ediyorlar,toprak de?il.”
Ermeni poiltikac?lar?n Türkiye le ili?ki konusunda çeil?kili ifadeleri
Ermenistan D??i?leri Bakan? Vartan Oskanyan Erivan Üniversitesinde yapt??? bir konu?mada“Tarihi dü?man Türkiye’ye kar?? güvenliklerini Ermenistan topraklar?ndaki Rus üslerinin garanti alt?na alm?? bulundu?unu”belirtmi?tir.Bunun yan?nda Ermenistan Türkiye’nin Do?u illerini Bat? Ermenistan olarak nitelendirmek suretiyle,uzun vadede Türkiye topraklar? üzerinde gözü oldu?unu aç?klam??t?r 4.02.1992 günü ?stanbul’da Karadeniz Ekonomik ??birli?i çerçevesinde Ermeni yetkililerle görü?en Türkler,Ermenistan Parlamentosunun 1990 A?ustos ay?nda kabul etti?i Egemenlik Bildirgesinde yer alan Bat? Ermenistan terimini an?msatarak Erivan’?n bu konudaki tutumunu netle?tirmesini istemi?lerdir.Ermenistan temsilcileri bu konuda kaçak davranm??lar ve söz konusu bildirgenin AG?K’ten önce kabul edildi?ini bildirmekle yetinmi?lerdir.Bu tutum Türkiye’nin Ermenistan ile diplomatik ili?ki kurmamas?n?n ba?l?ca nedenlerinden biridir.Ermenistan AG?K’e girmekle s?n?rlar?n de?i?mezli?ini kabul etmi? bulunmas?n? yeterli saymakta ve bunu a?an bir bildirimde bulunmamaktad?r.Oysa,Helsinki Sonuç Senedi’nde yer alan bu kural, uluslararas? hukuk ilkesi niteli?ini ta??maktan ba?ka,sadece s?n?rlar?n zor yoluyla de?i?tirilemeyece?ine ili?kindir.Kald? ki Ermenistan Azerbaycan topraklar?n? i?gal ederek AG?K belgelerinden do?an yükümlülüklerine sayg? göstermek niyetinde bulunmad???n? kan?tlam??t?r.[35]Ermenistan’?n Türk topraklar? üzerindeki emelleri gizli de de?ildir.May?s 1991‘de Ermenistan Cumhurba?kan? olan Petrosyan,Argümeti Facti adl? Sovyet dergisine yapt??? bir aç?klamada“Kars Ermeni topra??d?r”demi?ti. Ermenilerin nihai amac?,Nahcivan ve Karaba? ile birlikte,en az?ndan Kars’? da içine alan Büyük Ermenistan’d?r.(O dönemdeki) Ermenistan D??i?leri Bakan? Rafi Ovanisyan’?n güvenlik dan??man? Jerar Libaridyan 30 Ekim 1991’de Boston’da bas?na yapt??? aç?klamada“Ermenistan Hükümeti toprak talebinden vazgeçilmesi yolunda Türk Hükümetinin yapt??? ça?r?y? reddetmi?tir.”[36] demi?tir.
Bu geli?meler,Azerbaycan topraklar?n?n i?gali sona ermeden ve Ermenistan,s?n?rlar?n?n de?i?mezli?ini aç?kça ilan eylemeden, Türk topraklar?n? Bat? Ermenistan olarak nitelemekten vazgeçmeden,Türkiye’nin bu ülke ile diplomatik ili?ki kurmas?n?n son derecede güç oldu?unu göstermektedir.Bu ba?lamda Almanya’n?n birle?mesinden önce,Almanya’n?n Do?u s?n?rlar?n?n de?i?mezli?ini alenen ilan etmeden,Do?u Almanya ile birle?mesine onay verilmeyece?i yolundaki Frans?z ve ?ngiliz tutumunun Türkiye’ye Ermenistan ile diplomatik ili?ki kurmas? konusunda bask? icra etme?e kalkan Avrupa Parlamenterlerine hat?rlat?lmas?nda yarar vard?r.
Kültürel Miras?n korunmas? ile ilgili giri?imler
Ermeni taraf? ve onlar? destekleyenler,Ek’te ayr?nt?s? verilen Avrupa Parlamentosu karar?nda da görüldü?ü gibi,Türkiye’de bulunan Hristiyan ve bu arada Ermeni kültürel miras?n?n korunmas? konusunu da Türkiye’den taleplerde bulunmaktad?rlar.Bu konuyu uluslararas? alana ta??ma yolunda çe?itli giri?imler yap?lm??t?r.
Paris Belediye Ba?kan? oldu?u dönemde Jacques Chirac’?n giri?imi
Örne?in,UNESCO’da Büyükelçi Daimi Temsilci oldu?um dönemde,1994 y?l?nda Paris Belediye Ba?kan? Chirac’?n Kabinesinin Müdürü olan Didier Quentin’in Büyükelçili?imize yazd??? Paris Belediye Ba?kanl??? ba?l?kl? 6 Ocak 1994 tarihli bir mektup, yan?tlanmak üzere bana yollanm??t?r.Bu mektupta ?öyle denilmekteydi:“Bir kaç ay önce Jacques Chirac UNESCO Genel Müdürüne yazarak Ani’nin Dünya Miras Listesine al?nmas? konusunda baz? Frans?z bilim adamlar?n?n kendisine ba?vurduklar?n? belirtmi?ti.UNESCO Genel Müdürü Federico Mayor da cevab?nda,bir kültürel veya do?a alan?n?n Dünya Miras Listesine al?nmas? konusunda müracaat konusunda yetkili makam?n o sitin bulundu?u ülke oldu?unu belirtmi?ti.Fransa‘da Ani’nin korunmas? konusunda son zamanlarda bir komite olu?turulmu?tur.Bu Komitenin Ba?kanl???n? Frans?z Akademisinden Profesör Georges Duby yap?yor.Bu makam,Ani’nin kurtar?lmas?n?n ivedili?i konusunda tüm ilgililerin dikkatinin çekilmesini talep ediyor.Bu hususu sizin bilginize sunmak istedim.“
Ad? geçene 17 ?ubat 1994 tarihinde ?u yan?t? verdim:“Ülkemde bulunan arkeolojik sitlerin korunmas? Türk makamlar?n?n çok büyük önem verdikleri bir konudur.Bu nedenle Say?n Jacques Chirac’?n ülkemde bulunan bir tarihi sitin korunmas? konusuna verdi?i önem beni özel olarak sevindirdi.Ani konusunda Fransa‘da baz? ?ahsiyetler taraf?ndan bir Komite kurulmu? olmas? da -ard?nda ne gibi dü?ünceler olursa olsun-konuya verilen önemi vurgulamas? bak?m?ndan sevindiricidir.Öte yandan,bu Komiteyi olu?turan ki?ilerin en az?ndan bir bölümünün Türkiye’nin uzun y?llardan beri Ani’de bulunan tarihi yap?tlar? ve kiliseleri restore etmek için kaynaklar?n elverdi?i ölçüde gayret sarf etti?ini bilmeleri gerekti?ini dü?ünüyoruz.Bu çal??malar Ankara Üniversitesi Profesörlerinden Beyhan Karama?aral?’n?n ba?kanl???nda yap?lmaktad?r.Öte yandan,Ani’nin Aras ?rma??n?n öbür yakas?nda Türk topraklar? d???nda bulunan yap?tlar?n?n tamamen kaybolma tehlikesi ile kar?? kar??ya bulundu?unu ve oraya müdahale edilmesinin gerçekten çok ivedi ve elzem oldu?unu da ilgililerin bilmeleri gerekti?ini eklemek gerekir.Size Türkiye’de bulunan Dünya Miras Listesine kay?tl? yap?tlarla ilgili bir kitap gönderiyorum.Kitapta kay?tl? olanlar d???nda an?lan listeye ithal edilmek üzere adayl?klar UNESCO’ya sunulmu? bulunan Truva,Efes gibi sitler de s?ralar?n? beklemektedirler.Ba?ka ülkelerde oldu?u gibi Türkiye’de de arkeolojik,tarihi,kültürel ve sanatsal miras konular? bu konularda yetkili,üniversite mensuplar?ndan,konuma uzmanlar?ndan ve di?er ?ahsiyetlerden olu?an miras komiteleri taraf?ndan incelenir. Bir ulusal yap?t?n veya alan?n Dünya Miras Listesine al?n?p al?nmayaca?? bu özerk bilimsel kurumlar taraf?ndan tart???l?r.Bu durum muvacehesinde,ulusal sitlerin önceliklerinin de?i?tirilmesi veya bunlar?n onar?m? konusunda soruna toplu bak?? olanaklar? bulunmayan yabanc? uzmanlardan gelecek önerilerin,ulusal komitelerimizin üyelerince arzulanmayan müdahaleler olarak de?enlendirilebilece?i hususunu dü?ünmeme müsaade buyurun...Nihayet,karma??k içeri?ini her birimizin iyi bildi?i sorunun,—diyelim-bölgesel niteli?ine gelirsek,birden fazla kültürü ilgilendiren tarihi sitlerin konunmas?n?n ilgili ülkeler aras?nda dostluk ba?lant? noktalar? olabilece?ini ki?isel olarak dü?ünüyorum.Ancak,hepimiz bilmeliyiz ki bunun gerçekle?mesinin olmazsa-olmaz ko?ulu,i?birli?ini arzulayan ülkelerin Birle?mi? Milletler ve AG?T’in davran?? ve i?birli?i kurallar?na uygun davranmalar?d?r.Ümit ederim ki,bu mülahazalar?m,iyi niyetli insanlar?n vicdanlar?nda bir yank? bulur....”
Ani’nin Ermeni taraf?nda at?lan dinamitler
Ani’de restorasyon yapan ?irketin temsilcisi Ani’nin Ermenistan taraf?nda bulunan bir ta? oca??nda,Erivan’da yap?lacak bir kilise için ta? ç?karmak amac?yla at?lan dinamit patlamalar?n?n olu?turdu?u sars?nt?lar?n,Türk taraf?nda bulunan arkeolojik, dini ve tarihi sitlere de zarar verdi?ini UNESCO Milli Komisyonuna sundu?u bir dosya ile belirtti.Ani’yi gezen Amerikal? ve Ermeni turistlerin gezi s?ras?nda at?lan dinamit deh?etini bizzat ya?ad?klar? gazetelere intikal etti;bu haberler yurt d???ndaki gazetelerde de yer ald?.Bu konuda Türkiye UNESCO’ya ba?vurdu.An?lan ba?vuruya cevap veren Ermeni D??i?leri Bakan? zarar verme suçlamalar?n? kabul etmedi ve patlamalar?n durdurulaca??n? ilave etti.UNESCO’da sorunun Erivan’da yap?lacak a?a??da sözü edilen toplant?da ele al?nmas?n? önerdi.Ancak bu yaz??malar,taraflar?n hassasiyetlerini ve sinirliliklerini göstermeleri bak?m?ndan önemliydi.
Paris’te Ani Sergisi
1991 y?l?nda Paris’te aç?lan bu serginin afi?i büyük harfle“Ani Ermenistan’?n Ba?kenti”alt?nda küçük hanfle“Ortaça?da” ifadelerini ta??yordu.Sergi münasebetiyle yay?mlanan katalogda,Türkiye’nin Ani’nin restorasyonu için yapt??? çal??malara k?sa da olsa yer verilmi?ti.
Erivan’da UNESCO toplant?s?
Bölgesel i?birli?i çerçevesinde kültürel ve tarihi sitler konusunun UNESCO’ya ta??nmas? giri?imine bir ba?ka örnek,1999 y?l?nda toplanan Genel Konferansa Ermenistan’?n sundu?u ve bölgedeki ülkelerin i?birli?i yapmalar?n? öneren karar tasar?s?yd?.UNESCO’nun bu amaçla istenen mali katk?y? sunamayaca?? anla??ld???ndan karar?n kabul edilememe ihtimali do?unca Yunanistan delegesi bu amaçla Yerivan’da yap?lacak bir toplant?n?n giderlerini kar??layaca??n? söylemi? ve karar?n al?nmas?n? sa?lam??t?.Sözü edilen toplant? Eylül 2001‘de Ermenistan’?n ba?kentinde yap?ld?.Ermenistan UNESCO Milli Komisyonunun ba?kan? olan Ermeni D??i?leri Bakan? D??i?leri Bakan?m?za bir mektup yazarak Türkiye’yi de davet etti.Bu davet mektubu,gere?i için UNESCO Türkiye Milli Komisyonuna havale olundu.
UNESCO Milli Komisyonumuzun Yönetim Kurulu üyesi olarak bu toplant?ya kat?lmam kararla?t?r?ld?.Toplant?ya Türkiye’den ba?ka Rusya Federasyonu,Gürcistan,?ran,?talya,Yunanistan ve ev sahibi Ermenistan kat?ld?lar.Bölgeden olmayan Yunanistan ve ?talya gibi ülkelerin bu toplant?daki varl???,Yunanistan’?n bu toplant?n?n finansörü olmas?,?talya’n?n da Ermenistan’da arkeolojik çal??malar yapmas? ile izah edildi.Ermeni taraf? toplant?ya kat?lanlar? s?cak kar??lad?;bizlere ola?anüstü konukseverlik gösterildi.Soyk?r?m konusuna tek kelime ile bile olsun de?inilmedi.Beni rahats?z edebilecek hiç bir imada bulunulmad?. Ermenistan taraf?n?n amac? 2001 y?l?nda toplanacak olan UNESCO Genel Kurulundan yeni bir karar ç?kart?larak,kültürel sitlerin korunmas? konusunda bölgesel i?birli?i yap?lmas?n? sa?layacak yeni bir karar istihsaliydi.Ancak UNESCO’ya bu konuda-bütçeden yeni bir harcama gerektiren-karar tasla?? sunmak için zaman geçmi?ti.Erivan’daki Yunanistan sefirine ba?kanl?k yapt?r?lan toplant? içerikten çok,usul konular? ile ve gündemdeki müteferrik konularla geçti.Sonuçta Ermeni heyetinin UNESCO Genel Konferans?na bir karar tasla?? sunabilece?i üzerinde-malumu ilam biçiminde-bir uzla?maya var?ld?.
Bölgede,Azerbaycan topraklar?n?n Ermenistan taraf?ndan i?gali nedenine ba?l? olan Azeri-Ermeni gerginli?i olmasayd?; Ermenistan,Türkiye’nin bir kaç do?u ilini Bat? Ermenistan olarak nitelendirerek Türkiye’nin toprak bütünlü?üne göz koymasayd?;bugünkü Ermeni Devleti Türkiye Cumhuriyetini,1915’te vuku bulan müessif kar??l?kl? k?r?m?,Osmanl? devletindeki Ermenileri,Ermeni olduklar? gerekçesiyle katletme anlam?na gelen soyk?r?m olarak kabul etmeye zorlamasayd?,Türkiye ile Ermenistan aras?nda tarihi ve dini sitler alan?nda etkili i?birli?i de yap?labilirdi.Gene de her uzla?mazl???n-taraflar?n onurunun k?r?lmamas? ve temel ç?karlar?na zarar verilmemesi,ilgili ülkenin toprak bütünlü?üne göz dikilmemesi ko?uluyla- günün birinde,bir ?ekilde çözümlenebilece?ini dü?ünen,bar???n yüceli?ine inanan iyimserlerdenim.Sorunlar?n çözümlenmesi halinde ortak kültürel miras alan? i?birli?ine en uygun çerçevelerden biri olabilir.
Bar??ma Komisyonlar,Sivil Toplum Örgütleri aras?nda ili?kiler kurulmas?,kültürel de?i? toku? ve ticaretin artt?r?lmas?
Yukar?da anlat?lanlar,soyk?r?m sav? sürdü?ü ve bu sav Türkiye taraf?ndan kabul edilmedi?i sürece,ayr?ca,Ermenistan Bat? Ermenistan olarak adland?rd??? Türkiye topraklar? üzerindeki iddialar?ndan kesin olarak vazgeçti?ini aç?klamad?kça,-ülke armas?ndan A?r? da??n?n siluetinin kald?r?lmas?ndan söz etmedim-nihayet,Ermenistan,i?gal etti?i Azerbaycan topraklar?ndan çekilmedikçe bugünkü gerginliklerin k?sa zamanda a??lmas?n?n çok güç olaca??n? ortaya koymaktad?r.Bunun yan?nda,halklar aras?ndaki ili?kiler her ?eye ra?men yak?nla?man?n mümkün olabilece?ine i?aret etmektedir.Örne?in,di?er ülkeyi ziyaret eden sanatç?lar?n temsilleri be?enilmekte,Türkiye’deki Ermeni toplumu yak?nla?may? sa?layabilecek köprü görevini yapabilmektedir.
?ki ülke sivil toplum örgütleri temsilcileri aras?nda kar??l?kl? ziyaretler,gazetecilerin ziyaretleri de son derecede faydal?d?r ve devam ettirilmesinde büyük fayda vard?r.?ki ülke aras?ndaki ticareti artt?rabilecek önlemler,sonuçta siyasal ili?kilere de olumlu etki yapabilecektir.
Türk ve Ermeni hükümetlerinin kurulmas?na katk?da bulunmad?klar?,hatta varl???n? tan?mad?klar? Türk-Ermeni Bar??ma Komisyonu da sorunlar?n te?hisi ve çözüm olanaklar?n?n ara?t?r?lmas? bak?m?ndan yararl? bir giri?im olabilir.Türk bas?n? bu Komisyonun kurulmas?n? çok olumlu kar??lam??t?r.Bu Komisyona 2001 y?l? sonuna kadar Türk taraf?ndan Psikiatrist Dr.Vam?k Volkan,Prof. Dr.Üstün Ergüder,Emekli Korgeneral ?adi Ergüvenç,Emekli Büyükelçiler Gündüz Aktan,?lter Türkmen ve Özdem Sanberk;Ermeni taraf?ndan,Ermenistan ana muhalefet ba?kan? ve Ermenistan eski D??i?leri Bakan? Aleksandr Arzumanyan,Amerikan Ermeni Asamblesi Yönetim Kurulu Ba?kan? Van Z.Kerikoryan,Anderanik Migranyan ve Erivan Üniversitesi ö?retim görevlisi David Hoyhannisyan kat?lmaktayd?.Gazetelere s?zan haberlere göre,ABD D??i?leri Bakanl???n?n manevi ve maddi destek verdi?i Bar??ma Komisyonu,2001 y?l? sonunda,sorununun yarg? yerine bilim adamlar?ndan ya da uzmanlardan olu?an“Transitional Justice” Komisyonu denilen bir sivil toplum inisyatifine sunulmas? ve bu Komisyonun olaylar?n soyk?r?m olup olmad???n? tespit eylemesi isteminin Türk üyelerce kabul görmemesi nedeniyle Ermeni üyelerin çekilmesi sonucunda da??lm??t?r.Bir toplant?ya kat?lmak amac?yla Eylül 2001‘de gitti?im Erivan’da Hükümete yak?n ki?iler ile ve tan??t???m Ermenilerin ço?unlu?unun bu Komisyonun varl???ndan pek fazla ho?lanmad?klar?,Komisyonda Hükümetin görü?lerini yans?tan kimsenin bulunmad??? ve Komisyona kat?lan Ermenilerin toplumda sevilmedikleri bana ifade edildi.Ermeniler bu Komisyonun,soyk?r?m?n tan?nmas? çabalar?n? geciktirdi?ini, bu nedenle Türkiye’nin daha fazla i?ine yarad???n? dü?ünüyorlard?.Komisyon toplant?lar?na bir süre ara verdikten sonra, Ermeni üyelerin say?s? artt?r?lm?? ve baz? üyeler de?i?tirilmi? olarak çal??malar?na devam edece?i de gene medya yans?t?lm?? haberler aras?ndad?r.[37]Bu komisyonun varl???n?n,diyalog yoklu?undan ve çözüm aray???n?n bulunmamas?ndan daha yararl? oldu?unu dü?ünüyorum.Gene de sorun,Komisyonda ileri sürülen görü?lerin ve taraflar?n gerekçelerinin kamuoyuna yans?mamas?nda dü?ümlenmektedir.Taraflar gerekçelerini medya vas?tas?yla her iki taraf?n kamu oyuna duyurabildikleri takdirde,konuyla ilgilenenleri bu konularda dü?ünmeye ve hatta vicdan muhakemesine yöneltebileceklerdir.Kar?? taraf?n neden belirli bir kan?ya sahip oldu?unun,gerekçelerinin ve istinad etti?i verilerin bilinmesi ve bunlar?n o toplumun etik de?erleri süzgecinden geçirilmesi laz?md?r.Bunu,toplu bellek ve geçmi?teki ac?lar silinmese bile,birlikte ya?aman?n gerektirdi?i davran?? modelleri izleyecektir.Bu modeller,siyasal gerekçelerin öne ç?kard??? güçlüklerin çözümü beklenmeden,o sorunlarla birlikte ya?amaya paralel olarak-belki de onlar? da etkileyebilecek-önlemler olarak hayata geçirilmelidir.
EK
ÇE??TL? ÜLKELER?N PARLAMENTOLARI VE BA?KA KURUMLARI,ULUSLARARASI BÖLGESEL ÖRGÜTLER,S?V?L TOPLUM ÖRGÜTLER? VEYA G?R???MLER? TARAFINDAN ERMEN? SOYKIRIMI SAVINA ?L??K?N OLARAK ALINAN KARARLAR-B?LD?RGELER
ABD
11 May?s 1920 tarihinde“ABD Senatosu’nun D?? ?li?kiler Alt Komitesinde dinlenen tan?klar Ermeni halk?n?n maruz kald??? katliam?n ve ba?ka kötü muamelelerin varl???n? aç?kça ortaya koymu?tur”denilmektedir.(O tarihte soyk?r?m sözcü?ü sözlüklere girmemi?ti)
ABD Temsilciler Meclisi 9 Nisan 1975 tarihinde 24 Nisan 1975 tarihini,?nsan?n ?nsana Zulmetmesi ve 1915’te yap?lan soyk?r?mda hayatlar?n? kaybetmi? Ermeniler de dahil olmak üzere,tüm soyk?r?m kurbanlar?n? anma günü olarak kabul eden karar? alm??t?r.
ABD Temsilciler Meclisi 10 Eylül 1984 tarihinde de 24 Nisan 1985 gününü,?nsan?n ?nsana Zulmetmesi günü olarak kabul etmeyi, Amerikan halk?n? tüm soyk?r?m kurbanlar?n?,özellikle,1915-1923 y?llar? aras?nda Türkiye’de yap?lan soyk?r?ma maruz kalan bir-bir buçuk milyon Ermeni’yi anmay? öngören bir karar? oylam??,233 kabul,180 ret oyuna ra?men üçte iki ço?unluk sa?lanamad???ndan karar tekemmül etmemi?tir.(Ermeni kaynaklar? internet sitelerinde bu karann tekemmül etmedi?ini belirtmiyorlar ve karar kabul edilmi? gösteriyorlar)
1996 y?l?nda,ertesi y?l yap?lacak d?? yard?m tahsislerine ili?kin yasa görü?ülürken Türkiye’ye verilecek yard?m?n,Osmanl? Devletinin 1915-1923 y?llar? aras?nda Ermeni halk?na yap?lan ac?mas?z eylemleri kabulü ve Ermeni soyk?r?m? kurbanlar?n?n hat?ras?na sayg? göstermesi ko?uluna ba?lanmas?n? öngören önerge,268 evet,153 hay?r oyu alm??,ancak,daha sonra bu karar Senato’da görü?ülürken metinden ç?kar?lm??t?r.(Ermeni kaynaklar? internet sitelerinde bu önergenin metinden ç?karld???n? belirtmiyorlar)
Temsilciler Meclisi Uluslararas? Operasyonlar ve ?nsan Haklar? Alt Komitesi,21 Eylül 2000 tarihinde soyk?r?m?n tan?nmas? yönünde bir karar alm??,bu karar Temsilciler Meclisinin Uluslararas? ?li?kiler Komitesinden de geçmi?,ancak Ba?kan Clinton’un araya girmesi ile son anda geri çekilmi?tir.Ba?kan Clinton’un tasar?n?n geri çekilmesini sa?lamaya yönelik mektubunun gerekçesi Osmanl? döneminde Ermenilere soyk?r?m yap?lmad??? de?il,böyle bir karar al?nmas?n?n Amerikan ç?karlar?na ters dü?ece?i hususudur.
ABD Ba?kanlar? hemen her y?l 24 Nisan münasebetiyle ülkedeki Ermeni as?ll? Amerikal?lara ho? görünmek amac?yla bir Ba?kanl?k Bildirisi yay?mlamaktad?rlar.George W. Bush 24 Nisan 2001 tarihinde yay?mlad??? bildiride soyk?r?m sözcü?ünü kullanmadan, Osmanl? ?mparatorlu?u’nun son döneminde Ermenilerin zorunlu göçe tabi tutulduklar?n? ve 1,5 milyon Ermeni’nin yok edildi?ini, bu olaylar?n tarihin en büyük trajedilerinden biri oldu?unu söylemi?tir.Ba?kan?n soyk?r?m sözcü?ünü kullanmam?? olmas? ABD’de ve dünyan?n ba?ka yerlerinde ya?ayan Ermenileri rahats?z etmi?,protestolara yol açm??t?r.
Daha önceki y?llarda da Ba?kan Bill Clinton 2000,1999,1998,1996,1995,1994 y?llar?nda 24 Nisan?n an?lmas? amac?yla Ba?kanl?k Bildirileri yay?mlam??t?r.Bu bildirilerde Osmanl? ?mparatorlu?u’nun son y?llar?nda tehcir ve katliamdan,bu yüzy?l?n en ac?kl? olaylar?ndan biri olarak söz edilmektedir.Soyk?r?m sözcü?ü kullan?lmam??t?r.Bundan önce George Bush 1990 y?l?nda bir bildiri yay?mlam??,1915-1923 y?llar? aras?nda Osmanl? ?mparatorlu?unu yönetenlerin yapt?klar? korkunç katliama yollama yapm??t?r. Ba?kan Ronald Reagan ise Holocaust kurbanlar? için yay?mlad??? 22 Nisan 1981 tarihli bildiride Ermenilerin u?rad??? soyk?r?mdan söz etmi?tir.Daha önceki ba?kan Jimmy Carter 16 May?s 1978 tarihinde Amerikal? Ermenilere verdi?i davette,1916 y?l?ndan önce tüm Ermeni halk?n? ortadan kald?rma çabas?n?n,o güne kadar hiç bir grubun çekmedi?i kadar büyük bir trajedi oldu?unu ifade etmi?tir.
Amerikadaki Eyaletlerden Alaska,Arizona,Arkansas,Kaliforniya(15 kez),Colorado(4 kez),Connecticut(2 kez),Florida,Gerogia, ?llinois(6 kez),Maine(2 kez),Maryland(2 kez),Massachusetts(2 kez),Michigan(4 kez),Minnesota,Nevada,New Hampshire,New Jersey (3 kez),New Mexico,New York(8 kez),Oklohoma,Oregon,Pennsylvania(6 kez),Rhode Island(10 kez),South Carolina,Virginia(2 kez), Washington,Wisconsin(2 kez),Ermeni soyk?r?m?n? tan?yan veya 24 Nisan gününü anan,Ermeni soyk?r?m?n?n okullarda okunmas?n? isteyen kararlar alm??lard?r.
Arjantin
1985 y?l?nda Arjantin Senatosu ve Parlamentosu,Hükümeti Birle?mi? Milletler Örgütlerinde Ermeni savlar?n? desteklemeye davet eden bir karar alm??t?r.
1993 y?l?nda Arjantin Senatosu,Türk Hükümetinin 1915 ve 1917 y?llar? aras?nda 1.500.000 ki?inin ölümü sonucunu veren bu insanl??a kar?? suçu kar??s?nda 20.yüzy?l?n ilk soyk?r?m?n kurban? olan Ermeni toplumu ile dayan??mas?n? belirten bir karar alm??t?r.
21 Eylül 1995 tarihinde Arjantin Kongresi taraf?ndan,24 Nisan tarihini insan?n insana kar?? ayr?mc?l??? ile mücadele ve k?nanmas? günü ilan eden bir kanun ç?kar?lm??t?r.Bu kanunda bulunan Ermenilerle ilgili hususlar Say?n Cumhurba?kan?m?z?n Arjantin Devlet Ba?kan? nezdindeki giri?imi sonucunda ç?kar?lm??,24 Nisan tarihi de ?nsan Haklar? Evrensel Bildirgesinin kabul edildi?i tarih olan 10 Aral?k olarak de?i?tirilmi?tir.
Bunlar d???nda 1996 y?l?nda Cordova kenti Belediye Meclisi,Ermenilerin ac?lar?n?n payla??lmas? yolunda bir karar alm??t?r; Buenos Aires Belediyesi 1996 y?l?nda Ermeni soyk?r?m?n?n yüzy?l?n ilk soyk?r?m? olarak okullarda okutulmas? yolunda bir karar alm??t?r.Benzer bir karar Buenos Aires Özerk Kent Hükümeti Parlamentosu taraf?ndan 22 Nisan 1999 tarihinde al?nm??t?r.Buenos Aires Belediyesi 22 Nisan 1998 tarihinde Ermeni soyk?r?m? ile ilgili bir aç?klama yapm??t?r.Bu aç?klamada“Osmanl? makamlar?nca yap?lan ve 1.500.000 ki?inin katledildi?i Ermeni soyk?r?m?n?n 83.y?ldönümünde Ermenilerle dayan??ma duygular? dile getirilmektedir”.
Arjantin Senatosu 22 Nisan 1998 tarihinde ald??? kararda“soyk?r?m?n her türlüsünü k?nam??,Ermeni soyk?r?m?n?n 83. y?ldönümünde Ermeni halk?na olan dayan??mas?n?”dile getirmi?tir.
Avustralya
Avustralya New South Wales Parlamentosu,17 Nisan 1997 tarihinde ald??? Ermeni Soyk?r?m?n?n An?lmas? ba?l?kl? kararda, 1915-1922 tarihleri aras?nda Osmanl? Hükümetinin Ermenilere uygulad??? ve 1,5 milyon erkek,kad?n ve çocu?un öldürüldü?ü soyk?r?m?n y?ldönümünde,Ermenilere yap?lan soyk?r?m? k?nam??t?r.
Belçika
Belçika Senatosu,26 Mart 1998 tarihinde,1915 y?l?nda Türkiye’de ya?ayan Ermenilere uygulanan soyk?r?m ba?l?kl? bir karar alm??t?r.Bu karar?n gerekçelerinde,20.yüzy?l ba??nda Türkiye’de ya?ayan Ermeniler hakk?nda pek çok inceleme yap?ld???;Paris Asliye Ceza Mahkemesinin 21 Haziran 1995’te ald??? karar ba?ta olmak üzere,Türkiye’de ya?ayan Ermenilere soyk?r?m yap?ld???n? belirten yarg? kararlar?n?n göz önünde tutuldu?u;Avrupa Parlamentosunun 18 Haziran 1987 tarihinde Ermeni Sorununa çözüm konusunda bir karar kabul etti?i ve bu karada o dönemin Osmanl? Hükümeti taraf?ndan Ermenilere soyk?r?m uyguland???n?n belirtildi?i;Ermenilerin sistemli bir biçimde katledildi?inin tarihsel kan?tlar? konusunda en ufak bir ?üphe bulunmad???; eski zamanlarda ika olunmu? cürümlerin kabul edilmesinin halklar aras?ndaki bar???n ?art? oldu?u ve Ermenistan’da olsun ba?ka yerde olsun adalet olmadan bar?? olamayaca??;Avrupa Parlamentosu’nun karar?n?n Türkiye Hükümetine soyk?r?m? kabul ettiremedi?i;Avrupa Birli?i Parlamentolar?n?n Ermeni ve Türk halklar? aras?ndaki diyalogu te?vik konusundaki giri?imleri desteklemeye davet edildi?i;Türk Hükümetinin,1915 y?l?nda Osmanl? ?mparatorlu?u’nun son Hükümeti taraf?ndan i?lenen soyk?r?m tarihi gerçe?inin kabule davet edildi?i belirtilmekte,Belçika Hükümetinin bu karar? Türk Hükümetine,Avrupa Parlamentosu Ba?kan?na,Avrupa Komisyonu Ba?kan?na,Ermeni Cumhuriyeti Ba?kan?na iletilmesi talep olunmaktad?r.
?ngiltere
?ngiltere Ermeni soyk?r?m? sav?n? resmen kabul etmeyen ülkelerden biridir;bunun nedenini soyk?r?m sözle?mesinin hukuki çerçevesinde aramal?y?z.Soyk?r?m Sözle?mesi yap?ld??? dönemde de ?ngiltere Adalet Bakan?,Sözle?menin hukuki bo?luklar?n? görerek,uygulanma olana??n?n bulunmad???n? belirtmi?ti.Hükümet d???nda ise,5 Haziran 1998 tarihinde Kilikya Katolikosu I. Aram,?ngiltere’de Canterbury Ba?piskoposu George Carey’e yapt??? ziyaret s?ras?nda Ermeni soyk?r?m? iddias?n?n tan?nmas?n? istemi?,Canterbury Ba?piskoposu,Ermeni soyk?r?m? kurbanlar?n?n an?s?n? sayg?yla and???n? ifade eylemi?tir.
Öte yandan,Büyük Britanya 24 May?s 1915 tarihinde Rusya ve Fransa ile birlikte bir Deklarasyon yay?mlad???n? ve(Osmanl?)Türk Hükümetine ortak Nota verdiklerini belirtmeliyiz.Bu Nota’da ?öyle denilmekteydi:“Yakla??k bir ayd?r Ermenistan’?n Türk ve Kürt halk?,Osmanl? makamlar?n?n göz yummas? ve hatta katk?s? ile Ermenileri katletmektedir...Bu katliam Erzurum,Dersim, Bitlis,Mu?,Sason,Zeytun ve tüm Kilikya’da yap?lmaktad?r.Van civar?nda yüz kadar köyün tüm sakinleri öldürülmü?tür.Van’da Ermeni mahallesi Kürtler taraf?ndan sar?lm??t?r.?ttifak Hükümetleri,Türkiye‘nin insanl??a ve uygarl??a kar?? i?ledi?i bu yeni suçlardan dolay?,Bab-? Aliye,Osmanl? Hükümetinin bütün üyelerini ve bu katliama kat?lan görevlileri ki?isel olarak sorumlu tutacaklarn? alenen aç?klarlar”.
Erivan’daki ?ngiltere Büyükelçisinin bir ifadesinin Ermeni bas?n?na hatal? bir ?ekilde yans?mas? nedeniyle,an?lan Büyükelçilik 20 temmuz 2001’de bir aç?klama yapm?? ve büyükelçinin hiçbir ?ekilde soyk?r?m sözcü?ünü kullanmad???n? vurgulam??t?r.Ankara’daki ?ngiliz Büyükelçili?i de 23 Temmuz 2001 tarihinde bir bas?n bildirisi yay?mlayarak“?ngiliz Hükümetinin 1915-1916 y??llar?nda meydana gelen olaylar hakk?ndaki tutumunda bir de?i?iklik olmad???,Ermenistan’daki ?ngiliz Büyükelçisi Timothy Jones’un“1915-1923 y?llar?nda Osmanl? ?mparatorlu?u’ndaki Ermeni toplumunun ba??na gelenler ülkemizde tan?nmaktad?r.Biz bunlar? tarihi korkunç olaylar olarak görüyoruz”dedi?ini vurgulam??t?r.Benzer ?ekilde,?ngiliz Bakan Baroness Scotland’?n bir soruya verdi?i yan?tta“Kan?t?lar?n,sözü edilen olaylar?n,1948 Birle?mi? Milletler Soyk?r?m Sözle?mesinde tarif edilen soyk?r?m olarak nitelendirilmesine ku?kuya mahal vermeyecek biçimde karar vermeye yetmedi?i Soyk?r?m Sözle?mesinin geriye i?lemedi?ini,1915-1916 olaylar?n?n tarihçiler aras?nda hala tart???lmakta oldu?unu belirtti?i” vurgulanm??t?r.[38]
Fransa
Fransa Millet Meclisi 29 May?s 1998 tarihinde kabul eylemekle birlikte Senato gündemine getirilmedi?i için yasala?amayan, daha sonra Fransa Senatosunda 8 Kas?m 2000 tarihinde“acil görü?me”yöntemi ile gündeme getirilen ve 164 lehte,40 aleyhte oyla geçen,18 Ocak 2001 tarihinde Millet Meclisinde oturuma kat?lan 50 milletvekilinin oyu ile kabul olunan yasa metni,“Fransa 1915 y?l?nda Ermenilere kar?? soyk?r?m yap?ld???n? alenen kabul eder”?eklindedir.Bu yasa 29 Ocak 2001 tarihinde Cumhurba?kan? taraf?ndan onaylanarak Resmi Gazetede yay?mlanm??t?r.
Fransa Cumhurba?kan? Mittterand,Fransa’n?n Vienne kentinde 1987 y?l?nda yapt??? bir konu?mada 1915 y?l?nda Ermenilere soyk?r?m yap?ld???n? söylemi?ti.
Fransa’n?n devlet güvenlik birimleri,Ermenilerin kar??t?klar? terör olaylar?n?n faillerini bildikleri ve izledikleri halde, bunlar?n faaliyetlerine göz yummu?lar ve yakalamak zorunda kald?klar? teröristleri Yunanistan,K?br?s ve Libya’ya göndermi?lerdir.Bu konuda Charles Villeneuve ve Jean-Pierre Peret taraf?ndan yaz?lm?? olan Histoire Secrete du Terrorisme (Terörün gizli tarihi)adl? kitapta Ermeni teröristlerinin Frans?z servisleri ile ili?kileri çok aç?k biçimde gözler önüne serilmektedir.Kitapta sözü edilen teröristler aras?nda bulunan(Roma’da Gökberk Ergenekon’u vurmak isteyen ve omzuna kur?un yiyerek kaçan ki?i olan)Monte Melkonian,Fransa’da Copernic soka?? suikast?na da kar??an ki?idir.Bu kimse kimli?i bilinmesine ra?men,48 saatlik gözalt? süresi sonunda ç?kar?ld??? Creteil mahkemesi taraf?ndan sal?verilmi?,Beyrut’a gitmesi istenmi?, ancak birisi bu haberi Le Figaro gazetesine s?zd?r?nca,Melkonian yeniden tutuklanm??,ancak k?sa bir süre sonra yeniden s?n?r d??? edilmi?tir.O s?rada ASALA,Fransa’da bombalama faaliyetlerine girerek Frans?z Hükümetine gözda?? vermi? ve teröristin serbest b?rak?lmas?n? sa?lam??t?r.Fransa güvenlik güçlerinin Asala’n?n terörist faaliyetlerine göz yummas?n?n bir ba?ka örne?i Hagopyan vakas?d?r.Bu ki?i Atina’dan Paris’e geldi?i anda te?his edilmi?,izlenmi?,telefonlar? dinlenmi?,temas etti?i Garbicyan da saptand??? halde Orly suikast? önlenmemi?tir.Sözünü etti?im kitapta ba?ka örnekler de verilmekte ve Fransa Hükümetinin teröristlere göz yumdu?u hiç bir ku?kuya meydan vermeyecek ?ekilde kan?tlanmaktad?r.Bu göz yumman?n,Türkiye Büyükelçisi ?smail Erez’in Paris’te teröristler taraf?ndan ?ehit edildikten sonra durmam?? olmas?,-diplomatik dille-dostane olmayan bir davran?? say?l?r.
Fransa yarg?s? da tarihçi Bernard Lewis’i,Le Monde gazetesinde yay?mlanan bir söyle?ide Ermeni tezininin geçerlili?ini sorgulad??? gerekçesiyle tazminata mahkum etmi?tir.Ayr? bir yaz? konusu yapt???m?z bu karar da bir hukuk skandal?d?r.
?sveç
?sveç Parlamentosu,29 Mart 2000 tarihinde ald??? kararda,Ermeni soyk?r?m?n?n kabul edilmesinin önemli ve gerekli oldu?u belirmekte,1985 y?l?nda Birle?mi? Milletlerin ve Avrupa Parlamentosu’nun Osmanl? ?mparatorlu?u’nun 20.yüzy?l?n ba??nda Ermeni halk?na soyk?r?m yap?ld???n? saptad???n? eklemekte,Ermeni halk?na uygulanan soyk?r?m konusunda önyarg?s?z,ba??ms?z uluslararas? ara?t?rma yap?lmas?n?n önemine de?inerek 1915 olaylar?n?n tarihi yönünün aç?kl?kla anla??lmas? istemektedir.
?sveç Parlamentosu 20 Mart 2002 tarihinde ele ald??? ?nsan Haklar? raporunda,Ermeni soyk?r?m? sav? hakk?nda ?u görü?leri onaylam??t?r:“Bugünkü Türkiye’nin Ermeni soyk?r?m?n? kabul etmesi için giri?imlerde bulunulmas?n?n talep edildi?i önergeler ele al?nm??t?r.Önergelerde yer alan olaylar?n,bugünkü Türkiye Devletinin kurulmas?ndan önce meydana geldi?ini vurgulayan D??i?leri Komisyonunun mü?ahedesine göre,Osmanl? ?mparatorlu?u döneminde meydana gelen olaylar?n bir soyk?r?m oldu?unu ifade eden resmi bir ?sveç görü?ü formüle edilmi? de?ildir.Ça?da? uluslararas? hukuk,bir devletin ilgili Sözle?melere taraf olmas?na veya olmamas?na bakmaks?z?n,soyk?r?m? sorumluluk getiren bir suç olarak görmektedir.Soyk?r?m özellikle 1948 tarihli Soyk?r?m Sözle?mesinde tarif edilmektedir.Bu konuda di?er hukuki belgeler,Ruanda Sava? Suçlar? Mahkemesi ve Uluslararas? Ceza Davalar? Mahkemesine ili?kin Roma ?art?d?r.Bu hukuki belgeleri ihlal eden bir suçun i?lenmi? oldu?una karar verecek olan yarg? makamlar?d?r.D??i?leri Komisyonunun görü?üne göre,Osmanl? ?mparatorlu?u döneminde 1948 tarihli BM Soyk?r?m Sözle?mesi yürürlükte olsayd?,Ermenilerin,Süryani/Asuri ve Keldanilerin ba??na gelenler muhtemelen bir soyk?r?m olarak görülecekti... Bir suçun i?lendi?ine karar verecek olan yarg? makamlar?d?r.??veç Parlamentosu bir yarg? organ? olmad???ndan,bir soyk?r?mla ilgili olarak hukuki anlamda bir karar alma yetkisine sahip bulunmamaktad?r.D??i?leri Komisyonu 1999/2000:U 651 tarih ve say?l? önergeyi ele almas? s?ras?nda,bu yüzy?l?n ba??nda,Osmanl? ?mparatorlu?u’nun Ermeni halk?na soyk?r?m yapt???na ili?kin 1985 tarihli BM kararna at?fta bulunmu?tu.Daha sonra,ne 1985 y?l?nda ve ne de di?er bir tarihte Ermenilerin durumunu ele alan herhangi bir BM karar? bulunmad??? anla??lm??t?r...Bu nedenle D??i?leri Komisyonunun kulland??? Ermeni soyk?r?m?yla
ilgili ifadelerin hiç bir zaman bu ?ekl?lde formüle edilmemesi gerekmekteydi.”Bu ifadeler,?sveç Parlamentosunun daha önce yan?ld???n? kabul etmesi ve soyk?r?m?n hukuki çerçevesini çizmesi bak?m?ndan çok önemlidir.
?sviçre
Cenevre Kantonu 25 Temmuz 1998 tarihinde ald??? kararda“Türkiye’nin ?çi?leri Bakan? Talat Pa?a’n?n Türkiye’de bulunan tüm Ermenilerin yok edilmesi karar?n? ald???n?;1915-1917 y?llar?n aras?nda kad?n,erkek,çocuk ve ya?l? 1.500.000 Ermeninin Türk ordusu taraf?ndan katledildi?ini”belirten bir karar alm??t?r.
Cenevre Kantonu,ayr?ca,10 Aral?k 2001 tarihinde“Cenevre,1915 y?l?nda Ermeni soyk?r?m?n? tan?yarak,soyk?r?m konusundaki uluslararas? metinlere uygun olarak,pek çok ülkenin,Birle?mi? Milletlerin ve Avrupa Parlamentosunun bu cürmü tan?ma konusundaki yakla??mlar çizgisinde yerini almaktad?r”?eklinde bir karar alm??t?r.
?talya
?talya Parlamentosu 17 Kas?m 2000 tarihinde ald??? bir kararda ?u hususlara de?inmi?tir:“?talya Parlamentosu 15 Kas?m 2000 tarihinde Avrupa Parlamentosunun kabul etti?i,Türkiye‘nin AB’ne kat?lmas? konusundaki ?lerleme Raporundaki üç paragraf?n Ermeni konusunu ilgilendirdi?ini,bunlardan 10.Paragrafta Türkiye Cumhuriyeti kurulmadan önce Ermeni az?nl??a uygulanan soyk?r?m?n tan?nmas?n?n istendi?i;20.Paragrafta Türkiye’nin Kafkas kom?ular?yla ili?kilerini düzeltmesinin istendi?i;21. paragrafta AB-Türkiye Karma Parlamento Komisyonu Avrupa kanad? e? ba?kan? Daniel Cohn Bendit’in Türkiye Cumhuriyetinin Ermeni Cumhuriyeti ile diplomatik ba? kurmaya ve ticari ili?kileri geli?tirme?e davet etti?i,mevcut ambargoyu kald?rmas?n? istedi?i mü?ahede edilmektedir.?talya Parlamentosu ?talyan Hükümetini,Kafkasya bölgesinde halklar ve az?nl?klar aras?nda gerginli?in azalt?lmas?,iki Devletin toprak bütünlü?üne sayg? gösterilerek,bar?? içinde birlikte ya?ama ve insan haklar?na sayg? gösterilmesinin Türkiye’nin AB ile entegrasyonunu h?zland?raca?? dü?üncesiyle enerjik biçimde izleme?e davet eder”.
1990’l? y?llar?n sonlar?nda,20 kadar ?talyan kenti Belediye Meclisi,çe?itli tarihlerde Osmanl? Devleti döneminde Ermenilere soyk?r?m yap?ld???n? belirten kararlar alm??lard?r.Bu kararlar?n iki ülke aras?nda ya?anan Öcalan krizi dönemine rastlad???n? belirtmeliyiz.
Kanada
Kanada Parlamentosu 23 Nisan 1996 tarihinde ald??? kararda:“24 Nisan 1915 tarihinde 1,5 milyon insan?n hayat?na mal olan Ermeni trajedisinin 81.y?ldönümünü münasebetiyle insanl??a kar?? i?lenen di?er cürümleri de tan?yarak-her y?l?n 20-27 Nisan haftas?n? bir halk?n di?erine uygulad??? insanl?k d??? davran??? anma haftas? olarak kabul eder”denilmektedir.
K?br?s Rum Yönetimi
K?br?s Rum Yönetimi Parlamentosu,29 Nisan 1982 tarihinde ald??? kararda,“O zaman?n Türk rejimi taraf?ndan 1915 y?l?nda Ermenilere yap?lan soyk?r?m?n y?ldönümü münasebetiyle,Ermeni milletine kar?? yap?lan ve soyk?r?m boyutlar?na varan ve Ermenilerin geleneksel yurtlar?ndan kovulmas? sonucunu veren cürümü ko?ulsuz olarak takbih etti?ini belirtmekte,Ermeni halk?n?n zaman a??m?na u?rayamayacak olan haklar?n?n tümünün geri verilmesini desteklemekte ve 1974 y?l?nda Türkiye’nin K?br?s? i?gali suçunu da bu vesile ile takbih etmektedir”denilmi?tir.
Lübnan
Lübnan Parlamentosu,3 Nisan 1997 tarihinde,“Lübnanl? Ermeni halk?n?n 1915-1923 y?llar aras?nda çekti?i ac?lar hissetti?ini, bu s?k?nt?lar?n Lübnan halk?n?n ve bölge halk?n?n yüzy?l?n ba??nda halk?n müstemlekecinin elinden çektiklerine benzedi?ini; 24 Nisan tarihinin Ermeni halk?n?n u?rad??? katliam?n simgeledi?i felaketi anmak için bir vesile te?kil etti?ini”belirten bir karar alm??t?r.(Kararda soyk?r?m sözcü?ü kullan?lmamaktad?r.Yüzy?l ba??na yap?lan yollama Osmanl? devletinin Lübnan’da uygulad??? ileri sürülen bask?y? hat?rlatmak amac?n? gütmektedir.)
Lübnan Parlamentosu 11 May?s 2000 tarihinde ayn? konuda bir karar daha alm??t?r.Bu kararda“Osmanl? makamlar?n?n 1915 y?l?nda Ermeni halk?na uygulad?klan soyk?r?m?n tan?nd??? ve k?nand??? belirtilmekte,bu gibi suçlar?n tekrarlanmamas? için bu soyk?r?m?n uluslararas? alanda tan?nmas? gerekti?i”vurgulanmaktad?r.(Bu karar Ermeni taraf?n?n soyk?r?m?n tan?nmas? sözcüklerinin kullan?lmas?na verdi?i önemi kan?tlamaktad?r.Eski kararda 1915-1923 döneminden söz edilmi? iken bu kez sadece 1915 y?l?ndan söz edilmesi ve Osmanl? makamlar?ndan bahsedilmesinin nedeni muhtemelen sorumlulu?un Türkiye Cumhuriyetine de?il,Osmanl? devletine ait oldu?unun alt?n?n çizilmek istenmesidir.)
Rusya Federasyonu
Rusya Federasyonu Devlet Duma’s? 14 Nisan 1995 tarihinde bir bildiri metnini kabul eylemi? 24 Nisan tarihini soyk?r?m kurbanlar?n? anma günü olarak ilan etmi?tir.Bu bildiride 9.12.1948 tarihli Soyk?r?m Sözle?mesine istinad edildi?i,Bat? Ermenistan topraklar?nda Ermenilerin yok edilmesinin reddedilemeyecek tarihi verilerle ispatlanm?? oldu?u;Rusya’n?n 1915’lerde de Türk ?mparatorlu?unun Ermenilere kar?? eylemlerini insanl??a kar?? suç olarak niteledi?i,Ermenilerin tarihi anayurtlar?nda bilfiil ortadan kald?r?lmalar?n?n Rusya’n?n yok edilmesi anlam?na geldi?i,1915-1922 y?llar? aras?nda Ermenilerin yok edilmesinin k?nand??? vurgulanmaktad?r.
Uruguay
Uruguay Senatosu ve Temsilciler Meclisi 20 Nisan 1965 y?l?nda kabul etti?i bir kanunla,“24 Nisan tarihinin,1915 y?l?nda öldürülen Ermeni ?ehitlerini anma günü olmas?n?,o tarihte Ermeni kökenli memurlar?n tatil yapmalar?n?,radyoda an?lan ulus için yay?n yap?lmas?n?”kararla?t?rm??t?r.
Uruguay Senatosunun 18 Ekim 2000 tarihinde kabul etti?i 24 Nisan tarihini Ermeni ?ehitlerini anma günü ilan eden tasla??n yasala?mas? için Temsilciler Meclisi’nden de geçmesi gerekmektedir.
Vatikan
Ermeni Katolikosu Ba?piskopos II.Karekin’in Vatikan’? ziyareti münasebetiyle yay?mlanan ortak bildiride,“Yüzy?l?n ba??ndaki Ermeni soyk?r?m?n?n,daha sonra vuku bulan korkunç olaylarn öncüsü oldu?u”ifade edilmi?tir.
2001 Eylül’ünde Ermenistan’? ziyaret eden Papa,1915 kurbanlar?na de?indi?i konu?mas?nda Ermenice soyk?r?m anlam?na gelen sözü kullanm??t?r.
Yunanistan
Yunanistan Parlamentosu 25.4.1996 tarihinde kabul etti?i kanunla 24 Nisan tarihini Türkiye’nin Ermenilere uygulad??? soyk?r?m? anma günü olarak kabul etmi?tir
Uluslararas? ya da Bölgesel Örgütler
AVRUPA KONSEY?-Parlamenter Asamblesi
Asambleye mensup baz? parlamenterler 24 Nisan 1995 tarihinde,sadece imza edenleri ba?lad??? metinde belirtilen bir yaz?l? deklarasyon yay?mlam??lard?r.Bu deklarasyonda,“24 Nisan 1915’in Osmanl? ?mparatorlu?unda ya?ayan Ermenileri yok etme plan?n?n uygulamaya koyuldu?u tarih oldu?u;20.yüzy?l?n ilk soyk?r?m? olarak bilinen Ermeni soyk?r?m?n?n y?ldönümünün an?ld??? ve insanl??a kar?? bu suçun kurbanlar? olan Ermenilerin hat?ralar?n?n selamland???”bildirilmektedir.
Asambleye mensup baz? parlamenterler,24 Nisan 1998 tarihinde de,sadece imza sahiplerini ba?lad??? metinde belirtilen yukar?da kay?tl? metin ayn? olan bir yaz?l? Deklarasyon daha yay?mlam??lard?r.
AVRUPA B?RL???-Avrupa Parlamentosu
Türkiye’nin tam üye olmak istedi?i Avrupa Birli?inin yasama organ? olan Avrupa Parlamentosunun Ermeni soyk?r?m? iddialar? konusunda ald??? karar gerek al?n???ndaki usulsüzlükler,gerek karar?n Türkiye’nin Avrupa Birli?ine tam üyeli?ini engellemek isteyenlerin ya da üyelik ba?vurusunu Ermeni soyk?r?m? sav?n? Türkiye’ye kabul ettirmek için kullanmak isteyenler aç?s?ndan belirli bir önemi haizdir.An?lan karar?n olu?turulmas? yakla??k iki buçuk y?l sürmü?tür.Karar?n geni? özeti a?a??da sunulmaktad?r:
“Ermeni meselesine siyasal çözüm”Doc.A2-33/87.18 Haziran 1987"
AVRUPA PARLAMENTOSU,
A.(Bu paragrafta ayn? konuda verilmi? bulunan önergeler ile Siyasi Komisyon raporuna yollama yap?lm??t?r)
B.Türkiye’deki Ermeni halk?n?n etnik,kültürel,dinsel ve dinsel bir az?nl?k olarak kimlik hakk?n?n tan?nmas? onun tarihinin tan?nmas?na ba?l? oldu?una inanarak;
C.Ermenilerin bu olaylar? 1948 Birle?mi? Milletler Sözle?mesi ba?lam?nda bir soyk?r?m olarak kabul etti?ini;
D.Türk Devletinin bu sav? dayanaks?z oldu?u gerekçesiyle reddetti?ini,
E.Türk Hükümetinin,bugüne kadar,1915 soyk?r?m?n? reddederek Ermeni halk?n? tarihine sahip ç?kma hakk?ndan mahrum b?rakt???n?;
F.Tarihi aç?dan kan?tlanm?? olan Ermeni soyk?r?m bugüne kadar siyasal bak?mdan k?nanmad??? gibi,zarar görenlere tazminat ödenmedi?ini;
G.Ermeni soyk?r?m?n?n Türkiye taraf?ndan tan?nmas?n?n,Ermenilere kar?? insani ve ahlaki aç?lardan yeniden sayg?nl??a kavu?turma eylemi olabilece?ini;bunun da Türk Hükümetine ancak sayg?nl?k kazand?raca??n? nazar? itibara alarak;
H.1973-1986 y?llar? aras?nda Ermeni gruplar? taraf?ndan yap?lan,pek çok insan?n ölümüne veya yaralanmas?na neden olan ve Ermenilerin büyük ço?unlu?unca tasvip edilmeyen ak?ls?zca yap?lm?? çok say?da terör sald?rs?n? derin üzüntüyle kar??lay?p k?nayarak
I.Türk Hükümetinin Ermeni sorununa kapal? olmas?n?n gerginli?in azalmas?na hiç de yard?m etmedi?ini de göz önünde tutarak;
1.Ermeni meselesi ile Türkiye’deki az?nl?klar sorununun Türkiye ile Topluluk aras?ndaki ili?kiler çerçevesinde yeniden ele al?nmas? gerekti?ine inan?r;bir ülke etnik ve kültürel çe?itlili?i içinde tarihini tan?mad?kça ve zenginle?tirmedikçe orada demokrasinin sa?lam biçimde yerle?emeyece?ine i?aret eder;
2.1915-1917 y?llar? aras?ndaki trajik hadiselerin Birle?mi? Milletler Genel Kurulu taraf?ndan 9 Aral?k 1948 tarihinde kabul edilmi? olan Soyk?r?m? Önleme ve Cezaland?rma Sözle?mesi anlam?nda Osmanl? ?mparatorlu?u’nun topraklar?nda ya?ayan Ermenilere uygulad??? soyk?r?m oldu?una inan?r;bununla birlikte bugünkü Türkiye’nin Osmanl? ?mparatorlu?unda Ermenilerin maruz kald?klar trajediden sorumlu olmad???n? kabul eder ve bu tarihi olay?n soyk?r?m olarak tan?nmas?n?n bugünkü Türkiye aç?s?ndan ne siyasal ne hukuki veya maddi tazminat sonucu do?uramayaca??n? vurgular;
3.Konseyin,bugünkü Türk Hükümetinin 1915-1917 y?llar?nda Ermenilere yap?lan Soyk?r?m? tan?maya ve Ermenilerin temsilcileri ile Türkiye aras?nda siyasal bir diyalog ba?latmaya davet eder;
4.Türk Hükümetinin,Jön Türk Hükümetince Ermeni halk?na kar?? uygulanan Soyk?r?m? kabul etmemesinin,Yunanistan ile aras?ndaki görü? ayr?l?klar?nda uluslararas? hukukun ilkelerini uygulamada gecikmesini,K?br?s’ta Türk i?galinin devam?n?n ve Kürt sorununun varl???n? inkar?n?n,ayr?ca,gerçek parlamenter demokrasinin yoklu?unun ve bu ülkede bireysel ve kollektif özgürlüklere sayg? göstermekteki noksan?n?n,Türkiye’nin Toplulu?a kat?lmas?n?n mütalaa edilmesinin önündeki a??lmas? olanaks?z engeller oldu?una inan?r;
5.Geçmi?teki felaketlerin bilincinde olarak,(Ermeni toplumunun)özgün kimli?ini geli?tirmesi,az?nl?k haklar?n?n güven alt?na al?nmas? ve Avrupa ?nsan Haklar Sözle?mesi ile bunun be? ek protokolünde tan?mlanm?? olan insan haklar? ile medeni haklarn? k?s?tlanmadan kullanmas? iste?ini destekler;
6.Türkiye’deki Ermeni az?nl??a kimli?i,dili,dini ve kültürü ile okul sistemi konular?nda dürüst muamele yap?lmas?n? talep eder;Türkiye’deki Ermeni an?tlar?n?n ve dinsel mimari miras?n?n bak?m?n?n iyile?tirilmesi ile bunlar?n onar?m? ve muhafazas?n? talep eder ve Toplulu?u bu konuda yap?labilecek uygun katk?y? incelemeye davet eyler;
7.Bu münasebetle Türkiye’ye—Toplulu?un üyelerinin ço?u taraf?ndan da imzalanm?? olan-1923 Lozan Anla?mas?n?n gayr? müslim az?nl?klarla ilgili 37 ila 45.maddelerine sad?k bir ?ekilde uyma ça?r?s? yapar;
8.Türkiye’deki Ermeni dini mimari miras?n?n bak?m ve korunmas?n?n,özellikle Osmanl? döneminin bir parças?n? olu?turan Hristiyan az?nl?klar aç?s?ndan Türk topraklar?nda yüzy?llar boyu geli?tirilmi? bulunan tüm uygarl?klar?n miras?n?n korunmas? politikas?na uygun olarak mütalaa edilmesi gerekti?ini dü?ünür;
9.Bu nedenle,Toplulu?u Türkiye ile aras?ndaki Ortakl?k Anla?mas?n? kültürel alana da geni?letmesini,böylece Hristiyan veya kadim Klasik,Hitit,Osmanl? v.b. uygarl?klardan kalanlar?n korunmas?n?n ve eri?ilebilir olmalar?n?n sa?lanmas?n? talep eder;
10.?ran’daki Ermeni toplumunun,özellikle Ermeni dili ve kendi dinlerinin kurallar?na uygun olarak görmeleri gereken e?itim konusunda çekti?i güçlükle ilgili olarak endi?elerini dile getirir;
11.Sovyetler Birli?inde Ermeni halk?n?n ki?isel özgürlüklerinin çi?nenmesini k?nar;
12.Ermeni toplumunu temsil etmeyen tecrit edilmi? gruplar?n yapt?klar? her türlü terör eylemini ?iddetle k?nar ve Ermeniler ile Türkleri bar??maya davet eder;
13.Topluluk üyesi devletleri,20.yüzy?lda soyk?r?m ve insanl??a kar?? i?lenen suçlarlla ilgili olarak bir anma günü kabul etmeye davet eder;
14.Ermeni ve Türk halklar? aras?ndaki müzakereleri te?vik etmeye yönelik giri?imlere hat?r? say?l?r katk?larda bulunmaya kararl? oldu?unu belirtir;
15.Parlamento Ba?kan?na i?bu karan Komisyon Ba?kan?na,Avrupa Konseyine,siyasal i?birli?i çerçevesinde bir araya gelen D??i?leri Bakanlar?na,AT/Türkiye Ortakl?k Konseyine ve Türkiye,?ran,Sovyet Hükümetleri ile BM genel Sekreterine gönderme talimat?n? verir”
Rapor ve karar Avrupa Parlamenterleri aras?nda bulunan fanatik Türkiye aleyhtarlar?n?n vard?klar? noktay? yans?tmas? bak?m?ndan önemlidir.Soyk?r?m savlar? bir yana,Türkiye’nin Avrupa Birli?i’ne kat?lmas? konusunda karar?n 4.maddesinde s?ralanan K?br?s,Kürt sorunlar?n?n karara sokulmas?,5,6,7 ve 8.maddelerde Türk vatanda?? Ermenilere ve Lozan Anla?mas?n?n 37-45.maddelerinin uygulanmas?na yap?lan yollamalar AP’na egemen olan tutumu yans?tmaktad?r ve bunun hafife al?nmas?, geçi?tirilmesi do?ru de?ildir.
?imdi de Belçika Parlamentosu gibi baz? Meclisler,ald?klar? kararlara gerekçe olarak AP karar?n? gösteriyorlar.Türkiye’yi Avrupa Birli?i’nde görmek istemeyen baz? siyasiler,kararda belirtilen Ermeni soyk?r?m? Türkiye taraf?ndan tan?nmad?kça Türkiye’nin Birli?e üye olamayaca??n? vurguluyorlar;Ermeni diasporas?na mensup baz? ki?iler ile Erivan Hükümetine yak?n çevreler de Türkiye’nin Avrupa Birli?i’ne kat?lma zaman? gelince,yap?lacak son dakika müzakerelerde soyk?r?m?n kabulü ko?ulunun öne sürülece?i yolunda Avrupal?lar?n kendilerine söz verdi?ini belirtiyor ve soyk?r?m sav?n?n Türkiye’ye o vesile ile kabul ettirilece?i ümidini ta??yarak bunu aç?klamaktan çekinmiyorlar.
Ermeni konusu Avrupa Parlamentosu’ndaki güncel durumunu bir süre yitirdikten sonra,Türkiye’nin tam üyelik adayl???na kabulünden sonra yeniden gündeme getirilmeye ba?lanm??t?r.AP,Türkiye’nin ilerleme raporunun görü?ülmesi s?ras?nda,raportörün itiraz?na ra?men Ermeni soyk?r?m? sav? ile ilgili paragraflar? yeniden bu raporla ilgili karar alm??t?r.Konuyla ilgili maddeler ?unlard?r:
“Avrupa Parlamentosu...
Para.10:Türk toplumunun önemli bir kesimini olu?turan Ermeni az?nl???na yeni bir destek vermesi ve özellikle modern Türk devletinin kurulmas?ndan önce bu az?nl???n ac?s?n? çekti?i soyk?r?m?n aç?kça tan?nmas? için Türk Hükümetine ve Türkiye Büyük Millet Mecisi’ne ça?rda bulunur...
Para.2:Bu ba?lamda özellikle iki ülke aras?nda(Türkiye ile Ermenistan kasdediliyor)diplomatik ve ticari ili?kilerin tekrar kurulmas? ve mevcut ambargonun kald?r?lmas?na yönelik olmak üzere Ermenistan ile diyalog ba?latmas? için Türk Hükümetine ça?r?da bulunur.”[39]
Görüldü?ü gibi,bu metinde soyk?r?m?n tan?nmas? Türkiye’nin tam üyeli?i için bir ko?ul olarak gösterilmemektedir;1987 karar?na atfta bulunulmam??t?r.Bu eksiklik Ermeni lobisini ve bunlar?n AP içindeki yanda?lar?n? rahats?z etmi? olacak ki,bu kez 2002 y?l?nda Kafkasya konusunda AP’de görü?ülen ve ?sveçli AP parlamenteri Per Garthon taraf?ndan haz?rlanan raporun kabulü ile ilgili karar tasar?s?nda yeniden 1987 karar?na at?f yap?lm??t?r.Bu karar?n metni ?öyledir:
“Avrupa Parlamentosu...
Güney Kafkas Bölgesindeki bar??ç? geli?melere yap?c? bir ?ekilde katk?da bulunmalar? için Rusya,?ran ve Türkiye‘ye ça?r?da bulunurlar...Türkiye‘ye Avrupa Birli?i’ne kat?lma konusundaki emeli do?rultusunda,özellikle Ermenistan’a uygulad??? ambargoya son vermesi yolunda ça?r?da bulunur ve bu ba?lamda 18 Haziran 1987 tarihli karar?nda belirtilen,1915’te Ermenilere yap?lan soyk?r?m?n tan?nmas? ile ilgili tutumunu tekrarlar ve Türkiye’den bar??man?n temelini olu?turmas?n? talep eder.”
Bu karar metninde bulunan 1987 karar?na at?f kald?r?lmak istenmi? ve örne?in soyk?r?m yerine 1915’te Ermenistan’daki tarihi olaylar gibi sözcükler kullan?lmas? yolundaki giri?imler,1987 karar?na oranla geri ad?m te?kil edecekleri dü?üncesiyle reddedilmi?tir.
Öte yandan,Avrupa Parlamentosuna sunulan raporda bu konudaki dipnotta ise ?u hususlar yer almaktayd?:“Ermeni politikac?lar soyk?r?m?n tan?nmas?n? çok kez talep etmi?lerdir.Hem Yerevan’daki Soyk?r?m? Anma An?t?n?n müdürü hem de Ermeni Parlamentosunun Hukuk Komisyonu Ba?kan?,raportörün yapt??? ziyarette,Kemal Atatürk’ün 10 Nisan 1921 tarihinde Büyük Millet Meclisinde yapt??? konu?mada-Jön Türk rejiminin Ermeni halk?na Birinci Dünya Sava?? s?ras?nda soyk?r?m suçu i?ledi?ini- söyledi?ini belirttiler.Ermenistan Ba?kan? Koçaryan,raportöre,Türkiye‘nin soyk?r?m? kabul etmesini ?srarla istedi?ini ancak, bunun Ermenistan için iki ülke aras?ndaki ili?kilerin normale dönmesi için olmazsa-olmaz bir ko?ul olmad???n? söylemi?tir.”
Atatürk’e atfedilen sözler konusunda Soyk?r?m Bilim Adamlar? Derne?i üyesi Vahakn Dadrian taraf?ndan haz?rlanan ve 1997 y?l?nda UNESCO Genel Kurulunda Osmanl? devletinin 700.y?l kutlamalar? önerimizle ilgili olarak da??t?lan“The Ottoman Empire; A Troubled Legacy.Views,Comments and Judgments by Noted Experts Worldwide”ba?l?kl? teksirle ço?alt?lm?? belgenin içinde ?u kay?tlar yer almaktayd?:
“6 May?s 1920 tarihinde Mustafa Kemal Kaz?m Karabekir’e gönderdi?i bir mesajda yeni kurulmu? olan Ermeni Cumhuriyetine sald?rmamas?n? ?u sözlerle istemi?tir:Hristiyan dünyas?,özellikle Amerika,böyle bir sald?r?y? yeni bir Ermeni k?y?m? olarak mütalaa edip,bize kar?? vaziyet alacakt?r”(Kaz?m Karabekir,?stiklal Harbimiz,?stanbul Türkiye Yay?nevi 1969,Sh 663)”
“24 Nisan 1920 tarihinde Türkiye Cumhuriyetinin yeni Parlamentosunun aç?l???nda Mustafa Kemal ?unlar söylemi?tir;Birinci Dünya Sava??nda Ermenilere kar?? katliam bir fazahatt?(Osmanl?ca-Türkçe lugatta Fazahat=Ay?p,Rezalet),(Dadnian’?n verdi?i kaynak:Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri 1918-1938,?stanbul Türk Devrimi Ara?t?rma Enstitüsü,1945)Cilt I,Sh...49)
Sivil Toplum Örgütlerinin Giri?imleri
?nsan Haklar? Ligi
Ligin 8-9-10 May?s 1998 tarihinde toplanan 78.Kongresinde,Ermeni Soyk?r?m? konusu ba?l??? alt?nda al?nan kararda,kurulu?unun 100.y?l? münasebetiyle ?nsan Haklar? Ligi’nin Osmanl? ?mparatorlu?u taraf?ndan 1915-1917 y?llar? aras?nda Ermeni halk?na kar?? uygulad??? katliam?n gerçek bir soyk?r?m oldu?u,tüm Parlamenterlerin Ermeni Soyk?r?m?n? tan?maya davet edildi?i bildirilmektedir.
Soyk?r?m Bilim Adamlar? Derne?i
Montreal’de 11-13 Haziran 1997 tarihinde yap?lan konferansta bir araya gelen Soyk?r?m Bilim Adamlar? Derne?i,“1915 y?l?nda Türkiye’de Ermenilere uygulanan toplu öldürmelerin,Birle?mi? Milletler Soyk?rm? Önleme ve Cezaland?rma Sözle?mesinin öngördü?ü soyk?r?m oldu?unu teyid ederler.Ermeni soyk?r?m?n?n Türk Hükümeti ve onun resmi ya da gayri resmi ajanlar? ve destekleyicileri taraf?ndan inkar?n? k?narlar”yolunda bir karar alm??t?r.
7 Mart 2000 tarihinde,The Jerusalem Post,The New York Times,Roll Call,The Hill gibi yay?n organlar?nda bir bildiri yay?mlayan pek ço?u Musevi 126 Yahudi Soyk?r?m?(Holocaust)uzman?,bilim adam?,Holocaust ?nceleme ve Ara?t?rma Merkezi Müdürü ve Profesör 3-7 Mart 2000 tarihinde ABD’de Philadelphia’da bir araya gelerek,Bat? Demokrasilerinin Türk Parlamentosundan ve Türk Hükümetinden,Osmanl?-Türk tarihinin gerçeklerini kabul etmesini ve Ermeni soyk?r?m?n? tan?mas?n? talep etmi?ler,bu tan?man?n Türkiye’nin demokratikle?me sürecine katk?da bulunaca??n? eklemi?lerdir.Boston Üniversitesi profesörü Elie Wiesel’in bu konuda öncü rolünü üstlendi?i bilinmektedir.
Amerikal? Yahudiler Cemaati Birli?i
Birlik 7 Kas?m 1989 tarihinde“Bir Milyondan Fazla Ermeniye Uygulanan Soyk?r?m”ba?l?kl? bir karar alm??t?r.Bu kararda Elie Wiesel’in Hitler’e atfedilen“Ermenileri kim hat?rlar?”sözlerine de?inilmekte,Yahudi Soyk?r?m? Hat?ras? Müzesinde Ermenilere ve ba?kalar?na uygulanan soyk?r?mlar?na yollama yap?lmas? tavsiye olunmaktad?r.
Dünya Kiliseler Birli?i
Ermeni soyk?r?m? konusu Birli?in Kanada’n?n Vancouver kentinde 24 Temmuz-10 A?ustos 1983 tarihleri aras?nda toplanan Kongresinde görü?ülmü? ve gündeminin 5.11 maddesi alt?nda al?nan kararda ?u hususlara yer verilmi?tir:“...halen baz? insanlar soyk?r?m tehdidi alt?nda bulunmaktad?rlar.Ço?u kez bu konularda susulmaktad?r.Bu ba?lamda,bu yüzy?l?n ba??nda Türkiye‘de bir buçuk milyon Ermeninin trajik bir biçimde katledildi?i,yar?m milyonunun da tarihi yurtlar?ndan at?ld??? hat?rlat?lm??t?r. Dünya kamuoyunun suskunlu?u ve tarihi gerçekleri bile bilinçli olarak inkar edilmesi,Ermeni halk?n?,Ermeni kilisesini ve ba?kalar?n? artan biçimde yeise sevk etmektedir.Bu rahats?zl?k Kiliseler Uluslararas? Komisyonu taraf?ndan Birle?mi? Milletler ?nsan Haklar? Komisyonunun dikkatine getirilmi?tir...”
Baz? Bilim Adamlar? ve Yazarlar?n Dilekçe Niteli?indeki Bildirisi
?çlerinde çok say?da Ermeninin bulundu?u,bir bölümü de Musevi olan Amerikal? tan?nm?? 80 yazar ve bilim adam? 24 Nisan 1998 tarihinde bir bildiri yay?mlayarak 1915 soyk?r?m?n? and?klar?n? ve bu insanl??a kar?? suçu inkar eden Türk Hükümetini k?nad?klar?n? belirtmi?lerdir.Bu bildiride Osmanl? ?mparatorlu?u’nun Jön Türk Hükümetinin Türk egemenli?i alt?nda ya?ayan silahs?z Hristiyan bir az?nl?k olan Ermeni halk?na önceden tasarlanm??,sistematik bir soyk?r?m uygulamaya ba?lad?klar? ve 2500 y?ll?k bir uygarl???n ana yurdundan silindi?i belirtilmekte;Ermeni soyk?r?m hakk?nda pek çok belge bulundu?u ileri sürülmekte;Türk Hükümetinin Ermenilere soyk?r?m yap?ld???n? inkar etmeyi sürdürdü?ü,soyk?r?m kitaplar?n?n Türkiye’de yasakland???,Ermeni ve Grek sözcüklerinin kadim veya Hristiyan uygarl?klara ait eserlerden silindi?i;Türkiye’nin Amerika üniversitelerinde kendine ba??ml? kürsüler kurarak tarihi“temizlemeyi”denedi?i;Elie Wiesel’in soyk?r?m?n inkar?n? iki kez öldürmek olarak nitelendirdi?i gibi hususlar belirtilmektedir.
[1]ABD’li tarihçi Justin McCARTHY’nin ?nk?lap yay?nlar? taraf?ndan ne?redilmi? olan Ölüm ve Sürgün kitab?n?n 267 ve
268.sayfalar?nda yollama yap?lan,I.Dünya Sava??’ndan sonra Do?u Anadolu’daki durumu ara?t?rmak üzere oraya gönderilmi? olan iki Amerikal? Niles ve Sutherland taraf?ndan yaz?lan raporun vard??? sonuç son derecede ilgi çekicidir:“Kan?m?zca,Türklerin Ermenilere kar?? i?lenmi? hangi suçlardan dolay? sorumlulu?u varsa,Ermeniler’in de Türklere kar?? i?lenmi? ayn? türde suçlardan dolay? sorumlu bulunduklar? tart??ma götürmez.”.Bu konuda ayr?ca bak?n?z:?brahim CANBOLAT,“Tarihle Bitmeyen Kavga” 7.6.2000,Yeni Biny?l gazetesi.
[2]?lter TÜRKMEN,“Ermeni sorununun çe?itli boyutlar?”,Hürriyet 5/5/2001 tarihli makalesinde ?öyle diyor:“....1915 olaylar?n?n hukuken jenosid olarak nitelendirmek imkan?n?n bulunmay??? meseleyi çözümlemiyor.Hukuk ba?ka,siyaset ba?ka.Parlamento kararlar?na bu yoldan engel olunamaz...Di?er taraftan,soyk?r?m? sözcü?ünün kullan?lmamas? ile her i?in bitti?i gibi bir dü?ünceye de saplanmamal?y?z.Ba?ka sözcüklerle de Türkiye’ye a??r ithamlar yöneltilebilir.”
[3]Gündüz AKTAN,“Yine Ermeni Tasar?s?”,16.09.2000,Radikal:ABD Senatosunda Ermeni tasar?s? konusunda bir konu?ma yapan Say?n Aktan ?öyle yaz?yor“Soyk?r?m? suçu zaman a??m?na tabi de?il,Sözle?menin 9.maddesi anla?mazl?k halinde taraflar?n Lahey Uluslararas? Adalet Divan?’na ba?vurup yorum isteyebilmelerini öngörüyor.Ben,bu konuda,Ermenistan’?n tezlerine güveniyorsa, ABD kongresini b?rak?p Lahey Divan?na gitmelerini önerdim.Ortaya ç?kan kar???kl??? görmek laz?md?.Ermeniler ve destekleyicileri hukuktan yoksun tezlerinin Divan’da kazanamayaca??n? biliyorlar.Keybedelerse hastal?kl? kimliklerini de kaybedeceklerinden,sonra maazallah normalle?ivermekten korkuyorlar”
[4]Ümit KOCASAKAL,“Soyk?r?m? ve Yasalar”,9.02.2001,Radikal“Fransa’n?n 1915 olaylar?n? soyk?r?m olarak tan?mas?n?n ard?ndan tarihi ve siyasi argümanlar ön plana ç?kt?.Halbuki tart??may? hukuki çerçevede ele almak daha sa?l?kl? sonuçlara yol açar.”
[5]Gündüz AKTAN,Radikal gazetesinde bu konuda ?öyle yaz?yor:“...Ancak,bizde hukuka kar?? bir ku?ku,uluslararas? yarg? mercilerine kar?? ise bir korku oldu?u görülüyor.Uluslararas? Adalet Divan?’na gidersek,özellikle Bat?’da bize kar?? olan önyarg?lar?n aleyhimize karar almas?na yol açabilece?inden endi?eliyiz.Oysa,Türkiye iki kez UAD’na gitti ve ikisinde de kazand?”
[6]Gündüz AKTAN,“Holokost Ulusal Günü”,30.01.2002,Radikal.Say?n Aktan bu yaz?s?nda,?ngiltere’de kat?ld??? bir toplant?da Ermenilerin görü?lerini temsil eden Dadrian’a,Ermeni olaylar?n?n bir trajedi oldu?unu kabul etti?imizi,ama soyk?r?m konusunda anla?mam?za imkan olmad???n?,sorunu birlikte üçüncü taraf hukuki çözüm mekanizmalar?na götürebilece?imizi söylemi?tir.Ald??? cevap hukuka de?il,tarafs?z bilim adamlar?ndan kurulu bir heyete ba?vurulabilece?i yolundad?r.Aktan bu konuda ?unlar? ilave ediyor:“Zürih’te uluslararas? hukuk çal??mas? yapm?? bu en büyük Ermeni soyk?r?m uzman?,hukuk yoluna ba?vurulmas? halinde kaybetme ihtimalinin büyük oldu?unu biliyor.Ama bir yandan da Türkiye’nin toprak de?ilse bile tazminat vermesi gerekti?ini savunuyor.Mahkeme karar? olmadan tazminat?n hukuken mümkün olmad???n?,Lozan Antla?mas?n?n zaten tazminat imkan?n? bertaraf etti?ini dü?ünmek istemiyor.”
[7]?lter TÜRKMEN,“Yine Soyk?r?m ?ddialar?”21 Eylül 2000,Hürriyet.
[8]Taner AKÇAM,?nsan Haklar? ve Ermeni Sorunu ?mge Kitapevi,Mart 1999;Türk Ulusal Kimli?i ve Ermeni Sorunu,?leti?im Yay?nlar?,1992;Ermeni Tabusu Aralan?rken Diyalogtan Ba?ka Bir Çözüm var m??Su Yay?nlar?,A?ustos 2000 ba?l?kl? kitaplar?nda zaman zaman soyk?r?m sözcü?ünden vazgeçerek,k?r?m sözcü?ünü ayn? anlamda kullanmaktad?r.
[9]T.B.M.M. Dönem 21,Yasama y?l? 3,S.Say?s? 665;Ad?yaman milletvekili Mahmut Göksu ve 41 arkada??n?n Fransa’n?n Cezayir’de yapt??? soyk?r?m hakk?nda yasa teklifi;?stanbul milletvekili Bülent Akarcal?’n?n Fransa’n?n gerçekle?tirdi?i mezalimler ve soyk?r?mlar?n tan?nmas? hakk?nda kanun teklifi;Eski?ehir Milletvekili Nail Büyükerman’?n Fransa’n?n Cezayir’de yapt??? soyk?r?m hakk?nda kanun teklifi.D??i?leri Komisyonunun bu konuda kabul etti?i metinde yukar?daki hataya dü?ülmemi?tir. Tasar?n?n 6 ve 7.maddeleri Türkiye’nin bu konudaki tutumunu aç?klamas? bak?m?ndan önemlidir:“6.Bütün insanl??? ilgilendiren tarih,siyasi kararlarla de?i?tirilemez,yaz?lamaz,sapt?r?lamaz,Hüküm tarihindir.Hükümet yukar?da maddelerde belirtilen gerçeklerin dünya kamuoyunda tart???lmas? için gerekli tedbirleri al?r.”
[10]Gündüz AKTAN,“Yaz?k”12.05.2001,Radikal.
[11]Pulat TACAR,“Ermenilere Soyk?r?m? Yap?ld??? Sav?n?n Hukuksal ve Ahlaki Aç?lardan ?ncelenmesi”;Ermeni Ara?t?rmalar? Dergisi Say? 2,2001.
[12]Gündüz AKTAN,“Cepheler y?k?l?r,cepheler kurulur”Radikal,3.02.2001.
[13]Turgut TARHANLI,“Soyk?r?m Tasar?s? ve Hukuk”17.10.2000,Radikal.
[14]Gündüz AKTAN,Radikal,30.01.2002 tarihli makalesinde Londra’daki SOAS toplant?s?nda konu?an aç?l?? paneli ba?kan? Dr.Mark Levene’in yapt??? konu?mada 2.Dünya Sava?? sonras?nda tam tam?na 50 soyk?r?m oldu?unu söyledi.
[15]2002 ilkbahar?nda ?srail’in Filistin halk?na kar?? eylemlerine soyk?r?m diyen politikac?lar?n say?s? az de?ildir.
[16]Pulat TACAR,Terör ve Demokrasi,Bilgi Yay?nevi,Kas?m 1999,Sh.137-163.
[17]Hürriyet,16 Haziran 1998,Fransa D??i?leri Bakan? Vedrine’in Hürriyet muhabiri Gila Benmayor ile yapt??? söyle?i:“Geçmi?i tarihçiler yarg?layacak”
[18]Prof.Dr.Justin McCarthy,“B?rak?n Tarihçiler Karar Versin”Ermeni Ara?t?rmalar? Dergisi No.2,Haziran-A?ustos 2000,Sh.113-130.
[19]Halil BERKTAY ile Ne?e Düzel’in yapt??? söyle?i,Radikal,9 Ekim 2000.
[20]Haluk ?AH?N,Radikal’de“?nkar de?il,ikna”ba?l??? ile yay?mlanan makalesinde ?öyle diyor:“Söylediklerine kat?lmamakla birlikte,Halil Berktay ve Taner Akçam’a kar?? yap?lan entelektüel terör kampanyas?n? yanl?? buluyorum.Onlar?n vatan haini ilan edilmemeleriyle,çal??t?klar? Üniversiteden at?lmalar?yla.herhangi bir ?ey kazan?laca??n? sanm?yorum.Tam tersine Türkiye henüz geçmi?ini tart??acak kadar olgun de?il diyenlere bir koz verilmi? olur”.Emin ÇÖLA?AN,30 Kas?m 2000 tarihinde Hürriyet’te ?unlar? yaz?yor:“Bay Tarihçi”,“Profesör Berktay’?n Fransa’da yay?mlanan 9 Kas?m 2000 tarihli l’Express dergisine söyledi?i sözlerden bir kaç al?nt?:Türk kamu oyunu uyutmak için y?llardan beri ayn? yalanlar söyleniyor...Oysa ki üzücü gerçe?i kan?tlayan tonlarca belge var...Burada 600.000 ki?inin ölümünden söz ediyoruz.E?er ?rkç? de?ilsek bu vah?eti derinden hissetmemiz gerekir.Elbette—k?r?m-görevi ?ttihat ve Terakkiye ba?l? gizli bir örgüte verilmi?ti.Bunun yaz?l? belgesi olmaz ki.Ama böyle bir emrin varl???na ili?kin ipuçlar? var...Türkiye kadar içinden vurulan,ihanete u?rayan ikinci bir ülke dünyada yok...Bu ?ah?slar ve benzerleri neyin pe?indeler ve kime hizmet veriyorlar.”
[21]Radikal-Gazete Pazar,Sh.7,14.06,1998;“Tarih siyasi kararlarla yaz?lmaz”Profesör Dr.Mete Tunçay ile söyle?i.
[22]Radikal-Gazete Pazar,Sh.7,14.06.1998“Her ulus kendi öyküsünü anlat?yor”.Koç Üniversitesine ziyaretçi profesör olarak gelen Ermeni as?ll? Amerikal? Profesör Suny ile söyle?iden.
[23]Prof.Halil ?NALCIK,“Osmanl? ar?ivleri dünyaya aç?lmal?”Milliyet 11.02.2001:“Sadece Türkiye de?il,dünya tarihini
ayd?nlatacak zenginlikteki Osmanl? ar?ivinin kullan?m?na 1989’da gereksiz kayg?lar yüzünden,anlams?z k?s?tlamalar getirildi”. Ayn? konuya Radikal(Kas?m 2001)gazetesinde de?inen Turgut TARHANLI,“konuyu tarihçilere b?rakma tercihinin en az?ndan kendi ülkesi bak?m?ndan daha etkili uygulanmas? gerekmez m??”diyor ve ?dari Usul ve Bilgilenme Hakk? Hakk?nda Kanun Tasar?s?n?n Osmanl? ar?ivi konusunda devlet s?rr? k?s?tlamas?n? getirdi?ini belirtiyor ve ele?tiriyor;bu tasla??n 1994 y?l?nda kabul edilen D??i?leri Te?kilat kanunu ile çeli?ti?ini vurguluyor.
[24]Bu konuda Stephane Yerasimos’un yazd??? Questions d’Orient adl? kitaptan ald???m baz? referanslar ?öyle:G.PASTIRMACIYAN, Why Armenia Should be Free?Armenian Role in the Present War,Boston 1918;Richard HOVANESYAN,Armenia on the Road to Independence,1918,Los Angeles,1969;H.C.ARAMSTRONG,The Unending Battle,London,1934;Gr.ÇALKU?YAN,Le livre Rouge,Paris,1919; W.E.D.ALLEN, Paul MÜRATOFF,Caucasian Battlefield,a History of the Wars of the Turco-Caucasian Border,1828-1921,Cambridge 1934.;G.KORGANOFF,La participation des Armeniens a la Guerre mondiale sur le front du Caucase(1914-1918)Paris,1927;Clarence D.USSHER,Grace H.KNAPP,An American Physician in Turkey,Boston 1917
[25]Stephane YERASIMOS,Questions d’Orient-Front?eres et minorites des Balkans au Caucase,La Decouverte,Sh.201-203,“Osmanl? Ermenilerinden olu?turulan 2,3,4,ve 5 say?l? birliklerin,özel kuvvet haline getirilerek Van’a sald?rd?klar?n?”ayr?nt?l? biçimde anlatmaktad?r.
[26]Radikal gazetesi yazar? Ne?e Düzel ile bir söyle?i yapan Türk-Ermeni ?? Geli?tirme Konseyi Ba?kan? Kaan Soyak bu konuda ?unlar? söylüyor:“Ermeniler yolda yürürken öldüler say? Ermenileri rencide ediyor”.
[27]Bernard LEWIS,Fransa’daki Le Monde gazetesine gönderdi?i 16 Kas?m 1993 tarihli mektubun 5.maddesinde bu örne?i veriyor.
[28]Levon MARA?LIYAN,Ermeni Sorunu ve Türk-Amerikan ?li?kileri 1919-1923,(?stanbul:Belge Yay?nlar?,Kas?m 2000).
[29]?lter TÜRKMEN,Hürriyet,5 May?s 2001 Ermeni sorununun çe?itli boyutlar? makalesinde bu konuda ?unlar? yaz?yor:“Tarihin sapt?r?lmas?na Türk ve Ermeni tarihçiler aras?nda diyalog yolu ile engel olunmas? da kolay gözükmüyor.Kald? ki tarihin ayd?nlanmas? psikolojik sorunu da tek ba??na halledemez.Türk ve Ermeni ailelerin belleklerinde ya?ayan mukatele dram?n?n tarihi irdelemelerle silinmesi beklenmemelidir.”
[30]Le Monde,21 ?ubat 2001,Fransa’y? ziyaret eden Koçaryan ile Claude Lorieux’nün yapt??? söyle?iden.
[31]Gündüz AKTAN,Radikal,2001,“Unutulanlar”.
[32]?ükrü ELEKDA?,“Türkiye-Ermenistan ?li?kileri II”,Milliyet,16 Mart 1992.
[33]Edip Emil Öymen,“Ermenistan’?n Hayali Sevr Haritas?”,Cumhuriyet,14 Ekim 1992 imzal? harital? haber.
[34]Nur BATUR,“Büyük Ermenistan Hayali”,Milliyet,11 Nisan 1992.
[35]A.Co?kun KIRCA,“Ermenistan Kar??s?nda Gaflete Son”,Cumhuriyet,06.03.1992.
[36]Taha AKYOL,“Ermenistan ve Türkler”,Miliyet,13.5.1992.
[37]Radio Free Europe,15.04.2002.
[38]Ermeni Ara?t?rmalar? Dergisi No.2,Sh 26 ve 268-269
[39]Ermeni Ara?t?rmalar? Dergisi No.3,Sh.26
| |
Anasayfa
İletişim
