Anahtar Kelimeler: Ermeni Kilisesi, Çeşitli Ermeni mezhepleri, dış devletlerin siyasi etkileri, Ermenilerin siyasi, kültürel ve dini faaliyetleri, Ermeni katliamları, Ermeni milliyetçiliği.

GİRİŞ

Bir toplumda siyasallaşma süreci, o toplumun bir bölümü veya tamamı adına hareket ettiği iddiasıyla öne çıkan bir kesimin siyasî alanda ileri sürdüğü uygulamaya dönük programlar, ideolojik şartlanma veya bağlanmayı amaçlayan doktriner söylemler, bir başka deyişle çağına uygun hale getirilmiş mitolojik tasavvurlarla belirginleşir. Bu süreç aynı zamanda, ortaya çıktığı siyasî yapı ve toplum hayatındaki değişme, gelişme ile gittikçe önem kazanmaya başlayan bir takım meseleler karşısındaki tepkiyi, dolayısıyla yeni arayışları ifade eder. Onun için siyasallaşma hareketlerini, bu arada XIX. yüzyılın sonlarına doğru iyice belirginleşen Osmanlı Ermeni toplumundaki siyasallaşma çabalarını da geliştiği sosyal, siyasi ve iktisadi zemin ile bu zemini ortaya çıkaran tarihî süreçten bağımsız düşünmek mümkün değildir.

Türkler, XI. yüzyılda Anadolu kapılarına dayandığında her yönden milletleşme sürecini tamamlamış üç önemli toplulukla karşılaştı. Bunlar Gürcüler, Ermeniler ve Rumlar idi. İstanbul’un fethine kadar geçen sürede Gürcüler kısmen, diğer ikisi tamamına yakın bir şekilde Türk hakimiyeti altına alındı ve bunların millî kimliklerini yitirmelerine sebep olacak herhangi bir girişimde bulunulmadı. Bizans tebası iken Türk hakimiyeti altına alınan muhtelif milletlerde “istiklâl ruhu”nun sönmediği ve bunların daima batıdan gelecek bir yardımla kurtulacaklarına inandıkları da bilinmekteydi.[1] Ona rağmen, özellikle Osmanlı devletinin hakimiyet dönemi başladıktan sonra, Ermeniler[2] dahil bu toplulukların özgün kimliklerini geliştirip muhafaza etmeleri ve adil, hoşgörülü bir idareyle her yönden geniş bir hürriyet ve huzur ortamında varlığını sürdürmeleri için gerekli düzenlemeler yapıldı.

Kuruluş döneminde diğer Türk devletlerinden intikal eden sancak, toprak, diğer halklar vs. gibi sıradan unsurlardan birisi olarak gördüğü Ermeni toplumunu tevarüs ettiği şekilde bırakmayan Osmanlı devleti, 1453, 1461 ve 1516–17 yıllarında iç veya bünye içi yani, Ermeni alt gruplarının kendi aralarındaki münasebetler sisteminin işleyişini hiyerarşileşme, bütünleşme ve bağımsızlaşma doğrultusunda yönlendirebilecek düzenlemeler yapmıştır.[3] Bu yolla Ermenilerin tamamına yakınının, münasebetleri aynı şekil ve kaidelere dayanan tek bir topluluk halinde birleşmesi ve camia-kilise bütünlüğü içeri-sinde millî bir hüviyet kazanması yönünde işleyen gelişmelerin temelini atarken[4] aynı zamanda, bu toplumun tarihinde bir taraftan camia bütünlüğüne bağımlı, diğer taraftan da zamanına göre liberal ve ferdiyetçi sayılabilecek bir devir açacaktır.[5] Bunun yanında Osmanlı yönetiminin, Ermenilerin dışarıyla, özellikle de Batı’nın Ortadoğu’daki uzantısı konumunda bulunan Venedik, Ceneviz, Maltalı, Floransalı ve diğer gayrımüslimlerle olan münasebetlerinde, serbest, düzenli ve çoğunlukla ferdî çıkar veya arzular doğrultusunda gelişen ilişkilere imkan tanıması, Ermenilerin gittikçe zenginleşmesini, kültür açısından çok yönlü ve Batıya açık olarak gelişip, değişmesini sağladığı gibi, Avrupalıların işbirlikçiliğine hazırlanmasına da zemin oluşturmuştur.[6]

Osmanlı devletinin, Ermeni toplumunda yaptığı düzenlemeler, bilhassa onların tamamına yakın bir kısmını hakimiyeti altına aldıktan sonra gerçekleştirdiği yenilikler bu toplumda siyasallaşma çabalarının ve moderniteye giden yolun başlangıcını teşkil eder.[7] Nitekim bir kısım Ermeni, daha XVI. yüzyılda Anadolu’da devlet aleyhine siyasi faaliyetler yürütmeye başlayacaktır.[8] Bunlardan Avrupa’da öğrenim görüp, 1541’de Eçmiyadzin Ermeni Katoligosu olan Salmaslı Stepanos, 1547’de patrikhanede gizli bir toplantı yaparak Ermeniler’in Osmanlı hakimiyetinden nasıl kurtarılabileceğini araştırır. Bunun için Avrupa’ya gönderilen heyet, Papa’yı ve bazı devletlerin yöneticilerini ziyaret ederek, girişilecek bir ayaklanmada onların ne gibi yardımlarda bulunabilecekleri hakkında fikir sahibi olmaya çalışır. Fakat, bu çalışmalardan bir sonuç çıkmamıştır.[9]

XVI. yüzyılda Avrupa, büyük dinî çatışmalara, katliamlara ve Fransa ile Habsburglar hanedanı arasında sürüp giden müthiş bir siyasî mücadeleye sahne olmaktaydı.[10] Ona rağmen Stepanos’un halefi olan Katoligos Mikail, 1562’de memleketi olan Sivas’ta, büyük çoğunluğunu papazların oluşturduğu bir toplantı düzenledi. Niyeti, Anadolu, Kafkasya ve İran’daki Ermenilerin birliğini sağlamak suretiyle büyük bir devlet kurmaktı. O sebeple Avrupa’ya yeni bir heyet göndermeye karar verildi. Aslen Tokat’lı olup, Venedik’te matbaacılık eğitimi görmüş olan ve Çukurova Ermeni kralları soyundan geldiğini iddia eden Abgar Tbir,[11] oğlu Sultanşah[12] ile Aleksandr adlı bir papaz bu işle görevlendirildi.

Mayıs 1562’de Avrupa’ya hareket eden bu heyet, Papa IV. Pius tarafından coşkuyla karşılanmış, ancak Roma Katolik kilisesinin hakimiyetinin kabul edilmesi noktasında ipler kopmuştur. Zira Papa, Abgar Tbir’i yeni Ermenistan’ın kralı olarak tanımasına karşılık, Ermenilerin de Katolik mezhebini kabul etmesi şartını ileri sürmekteydi.[13] Bunun üzerine Abgar da, bir sonuç alamadan dönmek zorunda kalacaktır.[14]

Avrupa’dan beklenilen destek alınamamış olmasına rağmen bir kısım Ermeni’nin, siyasî faaliyetlerini inatla sürdürdüğü görülmektedir. Nitekim, 1566’da Van’da, bin kadar Ermeni toplanarak üç gün boyunca nümayiş yapıp kargaşaya sebep olmuş, aynı yılın kış ayında da Van kalesinin burçlarına yağan karları temizlemekle görevli Ermenilerden bir kısmı vazifelerini yerine getirmemiştir. Siyasî mahiyeti haiz bu hareketlerin din adamlarıyla, bir başka deyişle Eçmiyadzin ile bir bağlantısının olup olmadığı bilinmemektedir.[15] Yalnız, bu olaylarda Ermenilerin, milli hislerden ziyade dinî sebeplerle Türk hakimiyetine karşı harekete geçtiği ve büyük ihtimalle de, Papa tarafından kışkırtıldıkları söylenebilir.[16] Nitekim, bu olaylardan kısa bir süre sonra Papa Sixte Quint (1585–1590), bazı Katolik devletlerin de teşvikiyle Osmanlı Ermenilerinin yoğun olduğu bölgelere heyetler gönderecek ve bu topluluğu kazanmaya çalışacaktır. [17]

Papa’nın girişiminin, 1571’de İnebahtı’da uğranılan mağlubiyetten hemen sonraya ve uzun, masraflı savaşların sürdüğü, Celâlî isyanlarının kargaşa ve kıtlıklara sebep olmaya başladığı,[18] dolayısıyla iktisadî hayatta ortaya çıkan sıkıntıların Osmanlı toplumunda yaratacağı derin karışıklık ve buhranların hemen öncesindeki bir döneme[19] rastlaması dikkat çekicidir. Zira, böylesi belirsizlik dönemlerinde, cemiyetteki çözülme hızlanmakta ve özellikle gayrımüslim topluluklardan bazıları devletten koparak, Osmanlı ülkesinde kendi politikaları doğrultusunda kullanabilecekleri gruplar arayan dış güçlerin dostluk ve yardımlarını aramaya yönelmekteydi. Bu arada, Ermenilerin, biraz da ortaya çıktıkları bölgenin jeopolitik konumundan olsa gerek, hasım güçler arasında sürekli çıkarına uygun gelen tarafla ortak hareket etme, sık sık taraf değiştirme hatta bilerek, isteyerek kullanılma yönünde büyük bir esneklik ile yetenek kazandığı[20] ve bunu geleceklerini belirleyen, varoluş sebeplerini oluşturan en önemli etkenlerden birisi hâline getirdiği[21] düşünüldüğünde dış güçlerin, bilhassa Papa’nın girişimleri daha da bir önem kazanmaktadır. Ama Ermeni toplumuna yönelik hesaplar, sonraları tamamen tavır değiştirecek olan Patrikliğin cemaat üzerindeki sıkı kontrolü sayesinde bu dönemde başarılı olamayacaktır.

Osmanlı devletinin tam manâsıyla dünya devleti rolünü üstlendiği bir dönemde Eçmiyadzin kilisesinin teşvik ettiği istiklal arayışlarının başarısızlıkla sonuçlanması tabii idi. Ama bu, Ermenilerin siyasallaşma çabalarından veya bilhassa Papalık’ın onları Katolik yapma isteğinden vazgeçmesi için yeterli olmamış[22] aksine, Avrupa modernitesiyle giderek yoğunlaşan ilişkiler bu yöndeki gayretleri daha da artırmıştır. Nihayet,1604’te Erivan ile birlikte Eçmiyadzin kilisesinin Safevî hakimiyetine girmesi[23] ve aynı yıllarda imzalanan Türk-Fransız anlaşmasıyla Katoliklere sağlanan imkânların çekiciliği[24] Ermeni camiasında bir çözülmeye sebep olacaktır. Bu arada, onların gittikçe güçlenen Katolik mezhebine geçme eğilimini durdurabilmek için Osmanlı devletinin aldığı tedbirler de,[25] devlete sadık kalanlar ile dış güçlere yönelenler arasındaki iktisadî ve kültürel farklılaşmanın büyümesi ve bunlar arasında karşılıklı ilginin artmasını önleyemeyecektir.[26]

XVII. yüzyılın ilk yarısında Ermeniler, Erzurum ve Doğu Anadolu bölgesindeki önemli merkezlerden İran’a yönelik ticareti yürüttükleri gibi bir yandan İran ile İstanbul arasındaki menzil noktalarına yayılıp yerleşmekte, diğer taraftan da Doğu Akdeniz ticaretinde giderek artan bir oranda yer almaktaydı.[27] Bu arada, İngilizlerin Akdeniz’e yönelmesini[28] ve 1580’de Osmanlı devletinde ticaret yapma imtiyazını almasını önleyemeyen Fransa da,[29] özellikle XIV.Louis devrinden (1643–1715) itibaren geleceğini daha çok Akdeniz çevresi ile bağlantılı görmeye başlamıştı. Onun için bölgedeki gelişmeleri kendi çıkarları doğrultusunda yönlendirme gayreti içerisine girdi ve Ermeni camiası içerisindeki çözülmenin Katolikleşme lehine gelişmesini teşvik etti.[30] Ayrıca, Osmanlı devletindeki Ermeni ve Rumları ayaklandırmak suretiyle aynı topraklarda bir Hırıstiyan devleti kurmak üzere harekete geçen Pere Ottoman lâkablı bir Osmanlı

şehzadesi, 1665 yılında Paris’e davet edilip, Ermeni asilzadelerinden Şazi Murad’la görüştürüldü. Ancak, bu şehzadenin Ermenistan’a (!) gitmek üzere yola çıktığı sırada hastalanarak, 28 Mart 1676’da otuzdört yaşında Malta’da ölmesi üzerine Şazi Murad’ın bağımsızlık plânları da suya düşecektir.[31]

XVII. yüzyılın sonlarına doğru, Osmanlı yönetiminde ilk defa etkilerini hissettirmeye başlayan ve gerek idare, gerekse yabancı tüccarlar nezdinde Yahudilerin sahip olduğu mevzilerin çoğunu birer birer işgal eden Ermenilerin[32] teşkil ettiği burjuvazi, kısa sürede hem camia içi gelişme ve değişmelerin, hem de Osmanlı toplumu ve devletindeki değişme sürecinin en önemli etkenlerinden birisi haline gelecektir. Burjuvazisinin yükselişi toplumdaki istiklâl arayışlarını da hızlandıracak ve daha plânlı ve örgütlü bir hareket haline gelmesini sağlayacaktır. [33] Nitekim, IV. Hagop Çuğayetsi (Tjughahetsi)’nin[34] Katolikosluğu sırasında l677’de, Eçmiyadzin’de gizlice toplanan konsey Ermeni toplumunun hayatında devrim niteliğinde bir dizi girişim başlatacaktır. Ne var ki, konseyin aldığı karar doğrultusunda Papa ve Avrupa devletlerinden bir kısmının yetkilileriyle görüşmek üzere yola çıkarılan heyet, İstanbul’a ulaştığı sırada Katolikos IV. Hagop ölür. Heyetteki dört papaz geri dönerken bunlardan birisinin oğlu olan ve o sırada yirmi yaşında bulunan İsrail Ori yoluna devam eder.

Avrupa’nın önde gelen liderlerine müracaatla onlardan yardım isteyen Ori, yirmi yıl kadar Avrupa’da kalıp, İngiliz ordusunda görev yapar. Bu arada Prens Johann-Wilhelm ile tanışır ve ona Ermenistan kırallığını teklif eder. Bu çabaları elle tutulur bir sonuç vermeyince Nisan1699’da Eçmiyadzin’e geri dönen Ori, Katolikos’dan beklediği itibarı göremediği için birkaç ay sonra tekrar Avrupa’ya hareket eder. Prens Johann-Wilhelm’in aracılığıyla İmparator I. Leopold tarafından kabul edilir. Papa’yla yeniden görüşür, sonuç alamayınca da Rusya’ya geçerek Çar Petro’ya(1689–1725) başvurur. Ondan yardım sözü alarak İran’a geçer ve 1707’de yakalanarak hapsedilir. 1711’de ölen İsrail Ori’nin faaliyetleri Ermeni toplumundaki siyasallaşma çabalarının en geniş mânâda ve ilk resmi ifadesidir.[35]

XVII. asrın sonlarında, Ermeni kapitalizminin yükseldiği yıllarda kurulan Royal African Company, East Indian Company ve Moscovit company gibi şirketlerin Ermenilerle işbirliğine önem vermeleri[36] Avrupa ile sürüp gitmekte olan yakınlaşmayı iyice artırmış ve Papalık, Fransa, Venedik ile Rusya gibi güçlerin yanında İngiltere, aynı zamanda bu toplumla siyasi yönden de ilgilenmek ihtiyacını hissetmiştir. Bütün bunlar, Ermeni camiasının yapısına ve devlet ile olan ilişkilerine değişik şekillerde yansımakta ve siyasallaşma yolunda geniş imkânlar yaratarak yeni gelişmelere yol açmaktaydı.[37] Katolikleştirme çabalarının daha da etkinleşmesi ve Ermenilerin

Fransa’nın himayesini istemeleri için teşvik edilmeleri,[38] Çar Petro’nun, 1715’de İrana gönderdiği elçi Ardevi Volenski vasıtasıyla İsrail Ori’nin anlattıklarını araştırıp bölgedeki Hırıstiyanlar hakkında bilgi toplatması ve bir sene sonra Katoligos Yessai’nin, Hırıstiyanları İslam idaresinden kurtarması için Rusya’ya başvurması gibi gelişmeler bu cümledendir. Ayrıca, ilk defa 1723 yılında Kafkaslar’ı aşan Rus ordularına bazı Gürcü ve Ermeni gruplar büyük destek sağlayacaktır.[39]

Ermeniler için XVII. yüzyıl, sadece demografik, ticarî ve siyasî alanda gösterilen parlak başarılarla sınırlı kalmamıştır. Aynı zamanda kültür alanında da büyük gelişmelerin yaşandığı bu dönemde önce tarih alanında, biri 1669’da Arakel Tavrijetsi, diğeri ise 1695’de Amesterdam’da Mouses Ghorenatsi (Khorenli) tarafından yazılmış iki kitap basılmıştır. Bunlar tesadüfi çalışmalar değildir. Tavrijetsi, Ermenistan’da ve dışarda, 1586’dan sonra gelişen yakın tarihli olayları aktaran en önemli ve en donanımlı tarihçi olduğu için, henüz hayatta iken kitabı basılmıştır. Ghoranatsi ise Ermenilerin kökenlerini araştıran ilk tarihçi olup, aynı zamanda “Ermeni tarihçiliğinin babası” olarak görülmektedir. O yüzden kitabının seçilmesi bilinçlidir ve Ermeni kimliğinin yeniden inşası için büyük bir önemi haizdir.[40]

Osmanlı Ermenileri, çocuklarına batılı bir eğitim aldırabilmek için önce Katoliklerin merkezi sayılan İtalya’ya yöneldi.[41] 1690 yılında, ilk öğrencinin buraya gönderilmesi sebepsiz değildi ve Gregoryan üst tabakasına karşı halk arasında süregelen hoşnutsuzluğun sonucunda pek çok Ermeni gencinin Cizvit misyonerlerin öğretisini kabul etmiş olmasıyla ilgiliydi. Nitekim, XVIII. yüzyılın başlarında Sivaslı genç bir Gregoryan Ermeni papazı olan Mekhitar,(1676–1749) Katolikliği kabul etmiş ve İtalya’ya yerleşmişti.[42] İleride Ermenilerin sosyal hayatında büyük rol oynayacak olan bu şahıs, Venedik yakınlarındaki St. Lazarus adasında Cizvit ve Fratres Unitores[43] öğretisinden esinlenerek tesis ettiği tarikatın manastırını da kurarak Osmanlı İmparatorluğu’ndaki dindaşlarını yeni mezhebine davet için faaliyetlerine başladı.[44]

Mekhitar, 1740 yılında, teşkilatlanmasını tamamladı ve ölümünden az önce, 1749’da Büyük Ermenice Lügatı yayınladı.[45] Talebelerinin başta St. Lazarus ve Viyana Ermeni Akademisi[46] matbaalarında bastırdığı dinî ve millî nitelikli araştırmalar Osmanlı tebaası Ermenilere dağıtıldı. Böylelikle başlatılan edebiyat, tarih ve din çalışmaları önce ilmî eserlerin tercümesi, sonra da telifi şeklinde bir yol izlemiş, sonuçta bu cemaat hem millî, hem de ilmî yayınları bir arada izleme imkânı bulmuştur.[47] Ermeni topluluğu kültür bakımından bir Rönesans dönemine girerken, yıllardır Mekhitar manastırında yaşatılmaya çalışılan klâsik Ermeni bilimi de canlandırılarak[48] laik ve her geçen gün anadile yaklaşan gelişmiş bir yazı diliyle kaleme alınan edebî eserler, Ermeni milliyetçiliğinin de yükselmesini sağlayacaktır.[49]

Mekhitar ve müridleri, XIV. yüzyılda Avrupa’yı etkilemeye başlayıp, yeni bir ruhun doğmasına sebep olan hümanizm gibi bir yeniliği Ermeni toplumuna mal etmeyi başarmıştır.[50] Esas olarak bu yenilik, Mekhitar ve Mekhitaristler’in ilk mitolojik eserlerden en yakın tarihli çağdaş eserlere kadar Avrupa edebiyatının tamamına açılmaları ile mümkün olmuştur. Mekhitarist kurumun bir manastır hüviyeti taşımasının getirdiği bazı sınırlandırmalara rağmen Ermeniler daha önce Batı kültürüyle hiç bu kadar yakın, geniş ölçekli ve kalıcı bir temas kurmamıştı. Dolayısıyla Mekhitarist ekolün en verimli çağında gerçekleşen bu temas sayesinde daha sonraki değişim ve dönüşümlere giden yol da açılmış oldu.[51]

Ermeni kültürünün değiştiği bu dönemde Ermeni sermayesi de hocaların elinden amira ve sarrafların eline geçmiştir.[52] Yani, sınırsız ticaret etrafında gelişerek dünyaya yayılmış olan Ermeni sermayesi, bu dönemde yeri ve rolünü bir ölçüde, özellikle İstanbul ve Hindistan’daki güçlü yerel kapitalizme bırakır. Daha sınırlı bir faaliyet alanında, yani belirli devletlerin sınırları içerisinde kalır. Dolayısıyla dünya çapındaki o ilişkiler ve iletişim ağı XVIII. yüzyılda artık söz konusu değildir. Ona rağmen, yüksek burjuvazi XIX. yüzyıl ortalarına kadar Ermeni toplumunun hayatı ve kurumlarında öncü bir rol oynayacak, kültürün en etkin, çoğu zaman da aydınlanmış destekçisi olacaktır.[53] Ama, bu dönemin en önemli özelliklerinden biri Ermeni dilinin geçirdiği dönüşüm ve bu dönüşümün hem eski, hem de modern Ermenicenin kaderi üzerindeki belirleyiciliği olacaktır.[54]

Osmanlı Ermeni toplumunun görünüşte apolitik bir döneme girdiği ve İran Ermenilerinin de fazla etkili olamadıkları XVIII. Yüzyılın ikinci yarısında Hindistan’daki Ermeniler tarafından kendilerine özgü bir siyasî ifade biçimi geliştirilmeye başlandı. Avrupa modernitesiyle giderek yoğunlaşan ilişkilere dayanan ve özellikle İngiliz aydınlanmasıyla yakın temas halinde olan zümrelerce Madras’ta geliştirilen bu hareket, bağımsız olup olmamasına bakılmaksızın bir devlet kurmanın yolları, şartları, bunun getireceği sonuçlar ve muhtemel coğrafi ittifaklar üzerinde durmaktaydı. Hatta, bu devletin gelecekteki şekli ve anayasası dahi tartışılmıştır.[55] Tüccar, matbaacı, din adamı, yazar gibi çok çeşitli kesimlerden gelen Ermenileri etrafında toplayan ve farklı ideolojilere, izlenecek yol konusunda değişik eğilimlere sahip olan Hovsep Emin ile Moses Bağramyan bu siyasî hareketin iki öncü ismi olarak ortaya çıktı.[56]

Hovsep Emin, Gürcü krallığı ile bir şekilde ittifak yaparak Rusların koruması ve denetimi altında bir Ermeni krallığı kurmayı düşünüyordu. Yoğun seyahat ve diplomatik temaslardan oluşan faaliyetleri büyük ölçüde İsrail Ori’nin çizgisini hatırlatır. Ancak ondan farklı olarak Hovsep Emin, Ermenistan’ın coğrafi konumundan kaynaklanan meselelere özel bir önem atfetmiştir.[57]

Daha tutarlı bir entelektüel olan Moses Bağramyan ise, 1772 yılında neredeyse siyasi bir broşür niteliği taşıyan ve dönemin ileri gelenlerinden Şahamir Şahamiryan, oğlu Hagop, tüccar Krikor Hocacıyan gibi isimlerin de dahil olduğu Hindistan Madras merkezli önemli bir grubun düşüncelerini ifade eden Yeni Örgütler adındaki kitabı yayınlar. Yazar, Ermeni tarihi ve coğrafyasını kısaca ele aldıktan sonra eski monarşinin, despotik yönetim yapısının ve halk arasında birlik, çalışkanlık ve entelektüel arayışlar olmayışının Ermeni krallığının çöküşünün başlıca sebebini teşkil ettiği sonucuna ulaşır ve cumhuriyetçi bir anayasa ile yönetilecek yeni bir Ermeni devleti için çağrıda bulunur.[58]

Madras grubu, 1773’te İhtişamın Tuzağı başlıklı imzasız bir kitap daha yayınlar. Yazarı, büyük ihtimalle yine Bağramyan veya onun öncülüğündeki bir gruptur. Aydınlanma felsefesinin özellikle

Locke ve Montesquieu’nün yoğun etkisinin görüldüğü kitapta kurulması düşünülen Ermeni cumhuriyeti için ayrıntılı bir anayasa teklifi sunulur. Önsözde, George Washington’a ve Amerika’daki Britanyalı göçmenlerin özgürlük isteklerine gönderme yapılır. Yüz adet basılan bu kitap önde gelen Ermeniler ve önemli mevkilerdeki yabancılara yollanmıştır. Söz konusu siyasi görüşler, özellikle de Hovsep Emin’in düşünceleri ütopyacı bir nitelik taşısa da, Avrupadaki siyasi düşünce ve hareketlerin temel ögelerinin oldukça iyi bilindiğini ve özümsenmiş olduğunu gösterir. Bağramyan’ın henüz Amerikan, ya da Fransız cumhuriyet modellerinin bile oturmamış olduğu bir tarihte yaptığı bu cumhuriyetçi tekliflerin o dönem için şaşırtıcı derecede ilerici olduğunu teslim etmek gerekir.

Madras cemaatinin “Ermeni davası için siyasi propaganda amaçlı bir yayıncılık faaliyeti yürüten ilk ve en etkin grup olduğu” şüphesizdir. Ama, bu faaliyetlerin basit bir propaganda hareketinin çok ötesine geçtiğini, daha ilk adımdan itibaren bir siyasi kuramı olduğunu vurgulamak lazımdır. Ancak Madras modelini organik, güçlü ve sistemli bir gelişim takip etmemiştir. Dolayısıyla Ermeni siyasi düşüncesi, XIX.yüzyıl boyunca kendisini romanlarla, broşürlerle gazete, ya da edebiyat dergilerinde yayınlanan makaleler aracılığı ile ifade edecek, bazıları hayatî bir önem arz eden ve üzerlerinde çoğu zaman canlı bir tartışmanın yürütüldüğü toplumsal ve siyasî konulara ilişkin belirgin bir bakış geliştiremeyecektir.[59] Ama, bilhassa tüccarlar vasıtasıyla Anadolu’daki Ermeniler tarafından da ilgiyle takip edilecektir.[60]

Ermeni toplumunun siyasallaşmasında önemli bir yere sahip olan süreli yayınların doğduğu yer de Madras’tır. İlk süreli yayın Kahana Şimavonyan’ın 1793 yılında çıkardığı Aztarar’dır. Kullanılan dil sıradan Ermenilere hitap edecek düzeyde olup, eski Ermenice’dir (grabar) Üç sene yayınlanmıştır. Ancak bu yıllarda böyle bir dergi değil Ortadoğu, Avrupa için dahi erkendir. Bunu Mekhitaristlerden Gugas İnciciyan’nın çıkardığı Darekrutyunk takip edecektir. Bu dergi de, 1799 dan itibaren üç yıl çıkabilecektir. Yine İnciciyan’ın 1800–1820 yılları arasında çıkardığı popüler almanaklar da önemlidir. Bu arada, önce Venedik’te halk dilinde haftada iki kez yayınlanıp kısa sürede İstanbul ve diğer bölgelerdeki Ermenilere ulaştırılan Tidag Püzantyan diğerlerinden farklı bir siyasî aktüalite dergisi olarak ortaya çıkmıştır.[61] Bütün bu yayınlar yalnız süreli ve günlük yayıncılık açısından değil, aynı zamanda halkın konuştuğu Ermenicenin gelişimi bakımından da sağlam bir temel oluşturacaktır.

Kültür alanındaki önemli gelişmelere rağmen Ermeni toplumu, bu sahada yeniden bir doğuş için hâlâ din adamlarının müdahalesine ihtiyaç duyuyordu.[62] Nitekim kilise, Ermeni kapitalistlerden de istifade ederek en temel organik ya da kurumsal etmenlerden birisini, toplumun en güçsüz sınıflarına ulaşması için özel bir çaba gösterilen, yani halka dönük, modern ve verimli bir okullar zincirinin hızla gelişmesini sağlamıştır.[63] Halk eğitimi için yaygın araçlar meydana getirmeyi amaçlayan bu hareket, daha önce de belirtildiği gibi Ermeni toplumunda yaşanan dikkat çekici genel değişimin, özellikle de yeni halk kitlelerinin ortalama kültür açısından olağanüstü bir düzeye ulaşmasında rol oynayan başlıca etmenlerden biridir. Bu noktada, Ermeni ileri gelenleri ve zenginlerinin de gösterdiği duyarlılık üzerinde önemle durulmayı gerektirir. Okullar, kurumlar, hayır işleriyle uğraşan topluluklar ve diğer toplumsal çalışmalardan örülü güçlü bir ağın oluşması ancak böyle bir duyarlılık sayesinde mümkün olmuştur.[64]

Ermeni toplumunun hayatında bu gelişmeler yaşanırken yavaş yavaş hissedilmeye başlanılan Rus baskısı, Osmanlı devletini batıda yeni arayışlar içerisine itmekte, bir yerde onu batılı güçlerin kendi anlayış ve çıkarları doğrultusunda yönlendirmelerine açık hâle getirmekteydi. Bu arada sömürgecilikte İngiltere ile baş edemeyeceğini anladığından geleceğini daha çok Akdeniz havzasında arayan Fransa, 1730’lardan itibaren yaklaşık yüzyıl Osmanlı İmparatorluğundaki gelişmeleri kararlı bir şekilde takip eden ve kendi çıkarları doğrultusunda yönlendirmeye çalışan tek batılı güç olarak öne çıkacaktır.[65] 2 Ekim 1772 tarihli Saint Priest raporunda da görüldüğü gibi Fransa, bu politikalarını büyük ölçüde Ermenilere dayandırmaktaydı.[66]

Fransızlar’ın Ermeniler üzerindeki hesabı Osmanlı devlet adamlarının da dikkatinden kaçmamıştı. Nitekim Reisü’l-küttab Atıfzâde Ömer Vahid Efendi, 1778’de sunduğu bir takrirde Ermenilerin aslı, Osmanlı tebası haline gelişi, IV. Murat zamanına(1623–1640) kadar sadece Gregoryan mezhebine göre amel eden, kendi halinde temiz kalpli bir kavim olarak kalması, fakat bu devirden itibaren Türkiye üzerindeki emellerini kuvveden fiile çıkaracak sebepler arayan Avrupalıların Ermenilerin içerisine Katolikliği sokarak hem kendi mezheplerini yaydıkları, hem de Rusya’nın Rumları kullandığı gibi onları kendi politikalarına alet ettikleri, Osmanlının başarısını dileyen Gregoryanların aksine Katolikleşen Ermenilerin devlete düşman kesilip Avrupalıların galibiyetini dilediklerini ifade eder.[67]

Ancak, bu layihanın öngörüsü kararlı bir politikanın esasını oluşturamadan, ferdî ve değişik bir tavır olarak kaldı. Ama, misyonerlerin işbirlikçi haline getirdikleri şahıs veya kitleleri yönlendirmek

için Osmanlı düzeni ve Türklere karşı geliştirdikleri kin, başta bazı Ermeni grupları olmak üzere bu tuzağa düşmüş kişi veya grupları zamanla hami devletin bedava askerleri, uysal müttefikleri, yahut da basit siyasi veya ticarî ajanları haline getirecektir.[68]

XVIII. yüzyılın sonlarında gücünü korumak isteyen Gregoryan kilisesinin giriştiği milliyetçilik propagandası[69] ve Katolik misyonerlerin çalışmalarıyla[70] asgari seviyede sürdürülmeye çalışılan Ermeni toplumunda siyasallaşma çabaları XIX. yüzyılın başlarında Osmanlı yenilik hareketlerinin canlanması, Fransız inkılâbının yaydığı fikirlerin etkisi ve nihayet Protestan misyonerlerin faaliyete başlamasıyla birlikte hız kazanacaktır.[71] Bu gelişmede, önceleri çıkarlarını daha çok Batı Avrupa ve Amerika’da arayan, ancak buradaki kolonilerinin büyük bir kısmını kaybettikten sonra doğuya yönelen İngiltere öncü olmuştur.

Osmanlı Devleti’ne müdahalelerde bulunabilmek için Rusya ve Fransa’nın nüfuzunu dengede tutmak isteyen İngilizler,[72] planlı bir faaliyet izleyerek zaman içinde bir Protestan Ermeni kitlesi meydana getirdi.[73] Bilahare bu kilise aracılığıyla Amerikalılar, Lübnan, Anadolu ve İstanbul’da kolejler açarak Ermenilerin tarihleri, edebîyatları ve insan hakları ile milliyet prensipleri konularında bilgilenmelerini sağladı ve kolaylıkla yönlendirebileceği demokrasi, hürriyet ve batılı hayat şartlarını tanıyan, siyasallaşmaya hazır şuurlu bir nesil yetiştirmeye çalıştı.[74]

Protestanlığın Ermeni toplumu içerisinde yayılmaya başladığı sırada, 1834 yılında Padua’da açılan Muratyan Koleji’den mezun olan bir kısım Katolik Ermeni, bu toplumun aydınlanmasına, özellikle de eğitim ve çeviri alanlarında büyük katkılarda bulunacaktır.[75] Bir müddet sonra da Paris, öğrenim için Avrupa’ya giden Ermeni gençleri arasında en çok tercih edilen merkez olacaktır.[76] Burada Fransız inkılâbının etkisi altında ve Lamartine, Victor Hugo, Agusto Comte’un fikirleri ile dolu bir ortamda yaşayan öğrencilerden hemen hepsi hürriyet aşkıyla dolu, ateşli birer eylemci olarak İstanbul’a dönecek[77] ve Avrupa’da edindikleri fikirleri, bazı kurumları, bu arada milliyetçilik düşüncesini de kendi toplumları içerisinde yaymaya başlayacaktır.[78]

Avrupa’da okuyan Ermeni gençlerin ülkeye taşıdığı ve siyasallaşma çabalarında hatırı sayılır bir yer işgal eden önemli kurumlardan birisi tiyatrodur.[79] Padova’daki Murat ve Venedik’teki Raphael kolejlerinde okumakta iken 1834 ve 1836 yıllarında çeşitli oyunlarda rol almak suretiyle veya tiyatronun diğer alanlarında eğitim görerek belirli bir düzeye gelmiş olan Mıgırdıç Beşiktaşlıyan, Sırap Hekimyan, Sırap Tığlıyan[80] ve Sebuh Laz-Minasyan[81] gibi bazı öğrenciler sonraları İstanbul’da hem Ermenice, hem de Türkçe temsiller veren tiyatro grupları oluşturarak bu sanat dalını tanıtıp yaygınlaştırdı.[82]

Ermenice temsiller daha çok Ermeni tarihi, kültürü ve gelenekleriyle ilgiliydi. Örnek vermek gerekirse Güllü Agop’un[83] oyun yazarı olarak bu alana kazandırdığı Bedros Turyan’ın İranlıların Ermenileri yağması, ya da Bagradunilerin başkenti Ani’nin yakılıp Yıkılması adlı tarihi piyes, beş perde, üç tabloluk tragedya halinde ve müzikli olarak 13 Mart 1871 gecesi oynanmıştı.[84] Bu temsilde söz konusu olan İranlılardan maksat Selçuklulardı. Ama, Osmanlı Türk aydını bunu değerlendirmekten uzak bulunuyordu.

XIX. yüzyılda Avrupa’da ortaya çıkan siyâsî fikir akımlarının Osmanlı toplumunda etkili bir şekilde yayılmaya başlamasında belirgin bir dönüm noktası olan Tanzimattan sonra, devletle Müslüman kitleler arasındaki bağın kopma aşamasına geldiği bir devrede, Ermenilerin saltanata en yakın teba konumuna yükseldiği görülmektedir. [85] Bu arada, misyonerlerin desteğiyle basın ve eğitim alanın da modern tarihlerinin en büyük hamlesini kaydettiler.[86]

Böylelikle, gittikçe artan iktisadi güç ve sosyal alandaki itibarlarının yanında, bir de siyasi ağırlık ve bürokratik güce sahip olan Ermeniler, [87] artık ülkedeki gelişme ve değişmelere sadece talep

eden veya etkilenen taraf olarak değil, aynı zamanda teklif eden, uygulayan veya yönlendiren taraf olarak da katılmaya başlamıştı.[88] Yalnız bu dönemde Gregoryanlar devletteki ağırlıklarını Katolik Ermenilere kaptıracak[89] ve biraz da Yunan devletinin kuruluşu sırasında oynadığı rolün cazibesine kapıldıkları Rusya ile işbirliğine yönelecektir. [90] Bunun sonucunda, 1828 Osmanlı-Rus savaşında önemli sayıda Gregoryan Ermeni, Rus ordularında görev almış,[91] savaş sonrasında da İran ve Osmanlı devleti topraklarından, Rusların eline geçen bölgelere doğru büyük bir göç başlamıştır.[92] Böylece Ermenilerin hayâllerindeki cennet ülkeye giden yol da açılmış oluyordu.[93]

Rusya’nın Ermenilere sahip çıkma görüntüsü ve bu arada yeni girdiği Kafkaslarda yerleşerek Hindistan’ı tehdit eder bir konuma girmeye başlaması İngiltere’yi harekete geçirdi. Ermeni toplumu, kısa sürede Rus-İngiliz rekâbetinin önemli bir ögesi haline gelirken camianın ileri gelenlerinden Mıgırdıç Dadyan, Haziran 1867’de Revue des deux Mondes’da yayınlanan ve XIX. yüzyılın ilk yarısındaki Ermeni toplumunu anlatan yazısında Hırıstiyan toplumların hürriyet yasası olan Tanzimat Fermanı’nın ilanından sonra Ermenilerin gerçekleştirdiği ilerlemelerin bir tablosunu çizmekte ve Osmanlı devletine teşekkür etmekteydi.[94]

Yine bu yazıyla, Ermenilerin tam bir hürriyet içerisinde sosyal ve iktisadî kalkınmaları Türkler tarafından engellenmeden gerçekleştirdikleri ilerlemelerin alışılmadık bir şekilde Avrupa basının

gündemine girmesi söz konusu rekabetin bir sonucu da olsa, mevcut durumun tesbiti bakımından büyük bir önemi haizdir. Ama, Ermeni toplumunda siyasallaşma sürecinin tasvir edilen bu olumlu tablo içerisinde keskin bir milliyetçilik hareketine dönüştüğüne de işaret etmek gerekir.[95]

Devletin Ermeni politikasıyla, Ermenilerin devlet politikaları üzerindeki tesirlerinin iç içe girdiği Tanzimat döneminde, ülkenin iktisadî hayatının büyük ölçüde durumları gittikçe iyileşen Ermenilerin eline geçtiğine dair oldukça fazla örnek bulunmaktadır.[96]

1848’de boğazların güneyinden Mısır sınırlarına kadar Asya sahilinin gümrük gelirleri İstanbul’da Ermeni bir sarrafa satılmıştır. Çoğunluğu Bursa’da olmak üzere, ona bitişik paşalıkların öşürünü ise bir başka Ermeni banker toplamaktaydı. Ticaret ve para işlemleri yanında aynı aracı şirketler etkinliklerini tarım, tekstil, değirmen, madencilik, buharlı gemi işletmeciliği ve iletişim kesimlerine de yaymıştır. 1851 de çok zengin bir mülk borç sebebiyle İstanbul’daki zengin bir Ermeni sarrafın eline geçer. 1856’da büyük toprak sahibi ve fırsat düşkünü bir tüccar Bursa yakınlarında en büyük ipekçilik tesislerinden birisini kurar. Aynı yıl Gemlik ile İstanbul arasında çalışan tek düzenli deniz hattının bir Ermeni sarraflar şirketine ait olduğu bilinmektedir. Ayrıca bunlar, düzenli olarak hazineye borç vermekteydi.[97]

Ermeni sarraflar, yani banker ve tefeciler devlet üzerindeki etkinliklerini kendi zümrelerinin yararına kullanmaktaydı. Bunlar, hükümeti dolandırıp Ermenileri sıkıştırmada görevlerini kötüye kullanan Osmanlı bürokratlarıyla işbirliği etmekteydi. İster ruhanî, isterse sivil olsun Ermeni ayanlar taşrada halkı soyarken herhangi bir ayrım yapmamakta ve hiçbir ahlâkî değere itibar etmemekteydi. Hatta, Adana yakınındaki bir kasabanın Ermenileri kendi camialarına mensup görevlilerden daha çok zulüm görmüştü. Aynı zamanda Ermenileri de sömüren bu zümrelere duyulan tepki, olup bitenlerden devleti sorumlu tutan ve tamamına yakınını Gregoryan Ermenilerin teşkil ettiği diğer kesimlerin iyice siyasallaşmasına sebep olacak ve zamanla ihtilâlci Ermeni unsurlar tarafından istismar edilecektir.[98]

Avrupa’da, 1830 ve 1848 yıllarında baş gösteren isyanların İngiliz ve Ruslar tarafından önlenmesinden sonra doğan barış ortamı, başka bir ifadeyle büyük güçler arasındaki rekabet ve anlaşmaya dayanan barış, diğer pek çok ülkede olduğu gibi Türkiye’ye de iç çözülmenin hızlanışı şeklinde yansımakta idi.[99] Nitekim, Fransa’nın baskısıyla 6 Ocak 1830’da Katolik Ermeniler,[100] İngiliz Büyükelçisi Cannig’in tesiri[101] ile de 1850’de Protestanlar[102] ayrı birer millet olarak tanındı.[103]

Böylelikle, Ermeni toplumu üç gruba ayrılıp Gregoryanların cemaatin tümü üzerindeki kontrolü ortadan kalkarken,[104] Ermeni camiasındaki Rus- Ortodoks ve Fransız- Katolik tesirleriyle birlikte gelişmiş olan farklılaşmaya bir de Anglo-Protestan tesiri eklenmiş oluyordu.[105] Buna rağmen, Katolik ve Protestan Ermeniler tekrar dil ve tarih çalışmalarına yönelerek Osmanlı İmparatorluğu’nu uzun süre meşgul edecek yeni bir Ermeni milliyetçiliği duygusu yaratma gayreti içerisine girdi. Bu arada, Amerikan Protestan misyonerlerinden Elias Riggs, Ermenice bir İncil ile birlikte sadece Türkçe bilen Ermenilere kendi dillerini öğretecek bir de kitap hazırlamıştır.[106] Böylelikle, çağdaş siyasî fikirlerin yaygınlaşması ve millî şuurun canlandırılması için gerekli olan yazı dilinin ana dile yaklaşmasında önemli adımlar atılmış oluyordu.[107]

Protestan Misyonerler, Anadolu’ya Osmanlı halkının o zamana kadar hiç görmediği bir hayat biçimi ve düşünce tarzı getirmişti.[108] Özellikle Amerikan misyonerlerinin hayat biçimi etkili olmakta ve onların yaymaya çalıştıkları demokrasi, liberalizm, milliyetçilik gibi düşünce ve duygular da yerli halkın ilgisini çekmekteydi.[109] Mayèvsriy’nin deyimiyle bunlar, Ermeni profesörden daha çok, iyi komitacı, ihtilâlci ve propagandacı yetiştirecektir.[110] Amerikalı misyonerler ilk ve esaslı ilişkilerini hayat biçimi olarak Türklerden pek de farklı olmayan Osmanlı Ermenileriyle[111] kurdu. Kilise ve cemaat içerisindeki hiyerarşinin engellemeye çalıştığı bu ilişkiyi,[112] bir misyonerin hatıralarında kaydettiği “Ermeni insanının ruhuna girdik, hayatında bir ihtilâl yaptık” sözleri gayet güzel ifade etmektedir.[113] Sosyal yapıda meydana gelen değişiklikler ve dış müdahalelerin artması, özellikle de Batılı misyonerlerin sebep olduğu huzursuzluk, Yunan isyanından sonra gittikçe yükselen tüccar ve zenâatkâr zümresinin talepleri[114] Ermeni toplumunun oligarşik yapısını sarsmış[115] ve 1838’de başlayan sürtüşmeler, 1841’de sivil işlerin halktan seçilmiş bir meclisin denetimine verilmesi yönünde çıkartılan fermanla sonuçlanmıştır.[116] Ancak, bu yeterli olmadı ve halk baskısı 1847’de, ayan ve zenâatkârlardan oluşan yeni bir meclisin kurulmasını gerektirdi.[117]

Kilisenin denetimini gevşeterek camia içi zorbalık ve çürümenin önünün alınabilmesi ve mezhep çatışmalarının az da olsa ortadan kaldırılması için tesis edilen meclis[118] beklenilen neticeyi sağlamaktan uzaktı. Zira, Ermeni toplumunun içerisine girdiği değişme süreci camia içi çatışmaları artıracak bir seyir takip etmekte, bu arada kültür alanında Ermeni biliminin yeniden canlandırılmasıyla ortaya çıkan laik ve anadille meydana getirilen edebiyat[119] millî şuurun gelişip yükselmesini sağlayarak siyasallaşmayı hızlandırmaktaydı. Onun için, yurt dışında, bilhassa Fransa’da eğitim gören bir kısım genç kavaryal (gerici/yobaz) dedikleri kesimler karşısında kendilerini lusavoryal (aydınlar) olarak nitelemeye başlamış ve Avrupa’daki çağdaş fikirlerden esinlenerek kaba taslak bir Ermeni anayasası hazırlamanın çabası içerisine girmişti.[120]

Camia içi gelişmelerin yanı sıra 1848’de Meclis-i Maarif’in oluşturulması, 1851’de Encümen-i Daniş’in kurulması, 1854’de Kırım Savaşı’nın çıkması[121] ve temsil ilkesi ile laik denetime dayanan Protestan örgütlenmesinin örnek konumu Ermeni toplumundaki siyasallaşma eğilimlerine ivme kazandırmıştır. Bir başka ifadeyle edebî değişim, Fransız siyâsî fikirlerinin[122] etkisi ve Protestan örneğiyle güçlenmiş olan öncü burjuvazi,[123] 1850 yılında Gregoryan Ermeniler için tesis edilecek bir temel düzenin esasları üzerinde ciddî biçimde çalışmaya başladı. Ama, on yılda son biçimini alabilen ve 1860’da kabul edilerek yürürlüğe giren Nizamname bir yıl sonra askıya alındı. Nihayet, hükümetin liberal, milliyetçi, laik aydınlardan teşkil ettiği yeni bir karma komisyonun[124] hazırladığı taslak, 29 Mart 1863 tarihinde onaylanarak Gregoryan Ermenilerin Osmanlı devletindeki konumunu daha da güçlendiren, kendilerini yönetmeleri konusunda adeta muhtariyet sağlayan Ermeni Milleti Nizamnamesi olarak yürürlüğe girdi.[125]

Ermeniler lehine pek çok yeni hüküm ihtiva eden Nizamname, yüzyıllardan beri devletin sadık tebaası olarak kabul edilen bu topluluğa gösterilen bir cemileydi. Ama, doğrudan doğruya Ermeni Patrik Meclisleri[126] tarafından hazırlanmış olan bu belgede Ermenilere “yönetim içinde yönetim” denilebilecek kadar ölçüsüz imtiyazlar tanınmakta ve bu topluma siyâsî bir nitelik kazandırmaktaydı.[127] Öyle ki, Ermeni toplumu sanki bağımsız bir milletmiş gibi, yüz kırk üyeden müteşekkil bir meclis kurma imkânına kavuşmuştu.[128]

Böylelikle Ermeniler, din işlerinin yanında eğitim, sağlık, evkaf, vergi ve kısmen adalet işlerinin de tamamen kendilerinden oluşan komisyonlarca yürütülmesini temin eden bir teşkilat kanununa sahip oluyordu.[129] Bu nizamnâmenin tenkit edilecek yönü, Ermeni asillerin, yani ruhban sınıfını oluşturan zümrenin cemaat içindeki tahakkümünü önlemeyi amaçlarken Patrikhaneye geniş yetkiler tanımış olmasıdır.[130] Ayrıca, seçmen olabilmenin millet vergisini ödeyenlerle sınırlı tutulmuş olması taşra Ermenilerinin temsil oranını düşürmüştür. Ona rağmen, bunların sesi mecliste daha gür çıkacaktır.[131]

Ermeni Milleti Nizamnamesi ile demokratik, laik bir metnin ortaya çıktığı söylenebilir. Ancak, bu metin çelişkili sosyal ideal ve simgeleri bir arada barındırmaktaydı. Meselâ, millî iradeden bahsedip, bunun için idarenin temsil ilkesine dayanması gerektiğini söylerken uygulamada temsil hakkını sadece milletin bir bölümüne tanıyordu. Hem meclislerle, ruhanilerin ve patriğin yetkilerini kısıtlıyor, [132] hem de patriği tüm meclis ve kurulların başkanı olarak kabul ediyordu.[133]

Buna rağmen Nizamname, Ermeni cemaatine kısa zamanda eğitim-öğretim işlerine ağırlık verip yeni okullar açma imkânı sağladı.[134] Bu yolla millî kültüre dönük faaliyetleri artırdı. Toplumda milli şuuru canlandırdı. Öyle ki, bu meclis zamanla cemaatin gerçek parlamentosu gibi davranarak, gitgide yıkıcı bir tavır içine girecek ve işi doğrudan Ermenilerin oturduğu eyaletlerin özerkliğini istemeye kadar götürecektir.[135]

Ermeni toplumundaki değişim ve gelişimin etkileri sadece eğitim, edebiyat, kültür veya siyasî temsil noktasındaki kurumlaşma, yani siyasallaşma çabalarında önemli bir dönüm noktası olan meclisin tesisi ile sınırlı kalmadı. Alışkanlıklar, gelenek ve görenekler, cemaat ilişkileri vs. gibi sosyal hayat ve davranış biçimlerinde kısa bir süre içerisinde baş gösteren genel bir değişim[136] daha derin etkiler bıraktı ve buna bağlı yeni değişme ve gelişmeler ortaya çıktı.

Feminist hareketlerin görülmesi ve masonluğun yayılmaya başlaması bu cümledendir. Aslında, Ermeni toplumu masonluğa yabancı değildi. Daha XVIII. yüzyılda, özellikle İngiliz localarında bazı Ermeni tüccarların adına rastlanmaktadır.[137] Ancak, ilk resmi Ermeni locası olan Dikran, 1864‘te İzmir’de kuruldu. Bunu, 1867’de İstanbul’da kurulan Ser locası takip etti. Dönemin tanınmış aydınlarından büyük bir bölümü bu mason localarının kurucuları, ya da ilk üyeleri arasında yer alıyordu.[138] Dolayısıyla, Osmanlı ülkesinde Ermeni hür masonluğunun, ya da Ermenice konuşulan locaların oluşturulması dönemin az bilinen ama, en anlamlı gelişmelerinden birisi olmuştur.

Ermeniler, masonluk hususunda da sürekli kendi çıkarlarını ön plânda tutan bir çizgi takip ederek yaşayan millî değerlere bağlı kalmıştır. Özellikle ilk dönemlerde İngiliz localarıyla bağlantılı olan Ermeni masonları din ve dinin toplumdaki yerinin ret edilmesi yönündeki ortak tavrı benimsememiştir. Bunun yanında Ermeni toplumunun ilerlemesi ve sorunlarının çözülmesi açısından Fransızlara bağlanmanın daha etkili olacağına inanan İstanbul Ser locası da, aynı konuda Fransız locasıyla ters düşmekten çekinmeyecektir. [139] Bu locaların Osmanlı idaresinde sahip olduğu nüfuzun derecesi, Sultan Abdulaziz ve Abdulhamid’in hal edilmelerinde ortaya çıkacaktır.

Ermenilerin, birey ve topluma ait değerlerin tasarlanışı açısından yaşadığı değişimlerden birisi olan feminist hareketler, bilhassa XIX. yüzyılın sonlarında etkili olacaktır. Her ne kadar, bu konuda öncü isim olarak İstanbul’un ileri gelen Fransızlarından Dussape’nin eşi, yazar Sırpuhi Vahanyan’ın yürüttüğü mücadele bütün yönleriyle başarılı olmuş değilse de, zorla evlenmeyi önleme gibi bir takım müşahhas sonuçlar doğurduğu da inkâr edilemez. Nitekim, genç bir kadın olan Ağavni Vartanyan bir gösteri esnasında yaptığı konuşmayla halkı galeyana getirmeyi başarmış ve Ermeni toplumunun siyasallaşma sürecinde kadının da etkin bir şekilde yer alabileceğini göstermiştir.[140]

XIX. yüzyılın en büyük özelliklerinden birisi dinî mitlerin yerini modern mitlere, yani ideolojilere bırakmış olması ve buna bağlı olarak toplum hayatında meydana gelen değişmelerdir. Ermeni toplumu, böyle bir değişimi en geniş şekliyle yaşamış ve o döneme kadar büyük ölçüde din adamlarının tekelinde bulunan fikir ve kültür alanında bir bölümü batıda eğitim görmüş, batılı değerleri benimsemiş aydınlar da söz sahibi olmuştu. Ona rağmen, bu aydınların siyasî alanda çoğu zaman bağlı bulundukları kiliselerin sözcüleri olarak ortaya çıktığı görülmektedir. Nitekim, Rusların tahrikiyle Rumeli’nde kopan gürültüyü[141] görüşmek üzere 23 Aralık 1876’da İstanbul’da toplanan uluslararası konferansta, Rus çarının emri altında bulunan Eçmiyadzin yanlılarının baskısıyla Ermeni Gregoryan camiasının temsilcilerinden bir kısmı Osmanlı tarihinde

ilk defa Ermenilerin yaşadıkları bölgeler için kısmî bağımsızlık istemekte ve bu yolla da modern manada “Ermeni meselesi” Balkan meselesinin esprisi içerisinde suni bir şekilde açılmaktaydı.

Ermeniler adına hareket ettiklerini ileri süren bir kısım zevatın Osmanlı hükümeti ve İstanbul konferansına katılan dış güçlere sundukları layihalarda, Balkanlardaki Hırıstiyanlara verilecek hakların Ermenilere de verilmesi istenirken, Ermeni patriği gerekirse bunun için bir ayaklanma başlatabileceklerini ima etmekteydi.[142] Neticede, 1877–78 Osmanlı-Rus savaşına kadar Ermeniler, siyasallaşma çabalarının bir sonucu olarak dinî ve kültürel alanda teşkilâtlanma, kurumlaşma ve milli toparlanma safhasını belirli seviyeye getirmiş bulunuyordu. Şimdi sıra, niyeti açığa vurmaya ve bunu dünya kamuoyuna duyurmaya gelmişti.[143] Bir başka deyişle siyasallaşma çabalarının sonucunda gelişen Ermeni milliyetçiliğini kuvveden fiile çıkarıp, hedefe ulaşmayı sağlayacak hareketi başlatmaktı. 1877–78 Osmanlı-Rus savaşından sonra ortaya çıkan siyasî partilerle bu fırsatı da yakalayacaklardır.[144]

Osmanlı Ermeni toplumunun siyasallaşma çabalarına bir bütün olarak bakıldığında bu hareketlerin, uzun bir sürece rağmen gerek düşünce, gerekse uygulama bakımından belirli bir siyasi geleneğe dayandırılamadığı sonucuna varılmaktadır. Ayrıca bu hareketlerin öncüleri olarak görülen, genellikle de Ermeni ileri gelenleri ile çatışma içinde olan genç aydınların özellikle batılı “Hırıstiyan” güçlere neredeyse mesihvari bir umutla bağlanarak saf bir güven duygusuna kapıldıkları görülmektedir.[145]

Bunun da sebebini, Osmanlı Ermeni toplumunun XV. Yüzyılın sonlarından itibaren içine girdiği iç ve dış münasebetler ile karşılıklı münasebetler sisteminin ulaştığı belli nokta veya evrelerde aramak gerekir.[146] Nitekim, daha Kanunî döneminde (1520–1560) başlayan bozulmanın tedricen artan etkisi belirli toplum kesimlerini, bu arada bazı Ermeni grupları da siyasallaşma eğilimine soktuğu bilinmektedir. Bir türlü önü alınamayan bu tür eğilimler zamanla süreklilik kazanacak ve bir kısır döngü halinde XIX. Yüzyıla ulaştığında,[147] Fransız inkılâbının yaydığı fikirlerin de etkisiyle her yönden uygun, gelişebileceği bir zemin bulacaktır.

XIX. yüzyılın ortalarından itibaren alabildiğine değişen Ermeni toplumu modern okullar şebekesinin gelişimi, gençlerin Avrupa’ya gönderilmesi, Ermenice basılan kitap ve gazetelerin çoğalmasıyla kültür alanında belirgin bir uyanış dönemine girecek ve burjuvazi yükselirken sürekli gelişmekte olan Ermeni milliyetçiliğini de harekete geçirecektir. Aslında, okulların gelişmesi, edebiyattaki yenileşme, millî hareketlenme gibi Ermeni milliyetçiliğinin temel teşkil eden ögeler, bu türden hareketlerin tümü için geçerli birer çıkış noktasıdır. Ama, Ermeni milliyetçiliğinin ortaya çıkmasını sağlayan siyasallaşma sürecinin kendisine özgü kimi farklılıklara da sahip olduğu bir gerçektir. Her şeyden önce Ermeniler, yaşadıkları bölgelerin tamamında Müslüman nüfus ile iç içedir. En fazla bulundukları illerde bile çoğunluğu sağlayacak orana sahip değildirler.

Osmanlı Ermeni toplumunun siyasallaşma sürecinde dikkati çeken bir başka husus, bu toplumun

gayrımüslim unsurlar arasında devletin idarî ve siyasî yapısıyla en çok bütünleşmiş azınlığı oluşturmasıdır. Bunun sağladığı imkânlar millî kimlik şuurunu keskinleştirirken Ermeniler, bu dönemde her geçen gün artan bir oranda devlet hayatında yer almak gibi bir çelişkiyi de yaşayacaktır. Bir diğer husus ise, Ermeni nüfusun dışarıyla kurduğu ilişkilerin türüdür. Bu ilişkiler bir yandan Mekhitaristlerden bu yana çok gelişmiş bir şekilde Avrupa’yla devam ederken, öte yandan Kafkasya ile sıkı ilişkiler kesintisiz sürdürülmüştür. Son olarak misyoner takımı, özellikle Amerikan misyonerleri Ermeni cemaatine alabildiğince sızmıştır.[148] Bunların bölgedeki Türk ahaliyi dikkate aldığı söylenemez.[149]

Bu arada ileri gelenlerinin dış dünyaya açılmasıyla Ermeni toplumu, özellikle de Doğu Anadolu’da yaşayanlar kendilerini çevreleyen İslâm ahaliden git gide farklılaşmaya başlamış ve eski konum ve hüviyetinden çıkan kesimler hızla yeni ufuklara açılma gayreti içerisine girmiştir. Bütün bunların Osmanlı devletinde sözde hakim millet olan Türkler ile bir çatışmayı da beraberinde getirmesi kaçınılmazdı.