| | | | | | EGEMENL?K HAKLARININ KULLANILMASI AÇISINDAN ERMEN? SORUNU Kazım ÇELİK*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | |
| | !áºÀ le="text-align: juğÿT 9 EGEMENL?K HAKLARININ KULLANILMASI AÇISINDAN ERMEN? SORUNU263ÕB ily: Verdana;">EGEMENL?K HAKLARININ KULLANILMASI AÇISINDAN ERMEN? SORUNU
Okutman Kaz?m ÇEL?K*
Egemenlik,Leon Duguit’e göre,bir iradedir.Ancak irade,potansiyel bir durumda enerji gibidir.Belli durumlarda eyleme geçebilir.Eylemin de do?al olarak hedefi ve s?n?r? vard?r.?radi eylemin de?erini belirleyen de onu belirlemi? olan hedeftir.[1]
Egemenli?in me?rulu?u,iki ?ekilde olabilir.Birincisi ve do?al olan? enerjinin(gücün)tan?nmas? ile ba?lar.?kincisi ise,yaz?l? toplumsal sözle?menin kabulü ile.Her iki durumda da me?ruluk,toplumun veya bireyin eylemlerine s?n?r koyma hakk?n?n,?u ya da bu nedenle egemenlere devredilmesidir.
Sözle?me öncesi egemenlerin gücü,tanr?sal kaynaklardan beslenerek,inanç kurgusu içinde,toplumda ve bireyde sürgit bir me?rulu?a dönü?ebilmi?tir.
Bu tutum,egemenlerin gücü ve iradenin enerjisi ile do?ru orant?l?d?r.Ancak egemenler de,toplumun kollektif bilinçalt?nda bulduklar? bu me?rulu?un s?n?r?n? a?amazlar.Bu s?n?r? zorlamalar?,me?ruluklar?n? tehlikeye atar.Böylece,yöneten ve yönetilenler aras?nda,kar??l?kl? etkile?imle kurulmu? bir denge,toplumsal bünyenin bütünlü?ünü korur ve devam?n? sa?layabilir.
Bu bütünlü?ün korunup geli?mesinde,toplumsal ihtiyaçlar?n kar??lanmas?na yönelik yönetim etkinli?inin pay? büyüktür. Gereksinimlerin kar??lanmas?nda etkinli?in azalmas?,sözle?me öncesi egemenlerin me?rulu?unu zorlayan en temel unsurdur.
Toplumsal sözle?meli(anayasal?)toplumlarda da asl?nda benzer bir süreç i?ler.Ancak anayasal? egemenlik;de?erler,ilkeler, dü?ünceler gibi farkl? kaynaklardan beslenen yaz?l? yasalar ile ba?tan s?n?rl?d?r.Yine de bu s?n?r ve yasalar,me?rulukla birebir örtü?meyebilir.Çünkü her yasal olan me?ru say?lmayabilir.
Osmanl? Devleti,her iki me?rutiyet dönemi göz ard? edilirse,toplumsal sözle?me öncesi egemenler statüsündedir.Egemenli?inin me?rulu?unu,dinsel kaynaklardan da alarak,milletler ve dinler üstü bir konuma yükselmi?tir.Osmanl? egemenli?inin s?n?r?, yönetti?i toplumlar üzerindeki gücü ve bu gücün sürmesini sa?layan,gereksinimleri kar??lamaya yönelik yetkin tutumu ile yayg?nla?m??t?r.
Endüstri ve Frans?z devrimlerinin ortak sonucu olarak Osmanl? otoritesi,egemen oldu?u topluluklar?n bilinçalt?ndaki me?rulu?unu kaybetmeye ba?lad?.Bu süreç,yeni egemenlik aray??lar?n?n ve ulus devlet ça??n?n getirdikleriyle h?zland?.Sonunda bir çok ulus,Osmanl? egemenli?ine ba? kald?rd? ve ayr?ld?.
19.yüzy?l?n sonunda,bu ayr?lma süreci içinde,ulus bilincinin h?zla artt??? Balkanlar,barut f?ç?s?na dönmü?tü.Balkan uluslar?n?n ulusal bilinçleri,endüstri ili?kilerinin kurgulamas?yla de?il,sömürgecilerin ulusçulu?u h?zland?rmalar?yla ba?lad???ndan,do?al olmayan bir tutkunluk içinde ve y?k?c?yd?lar.
19.yüzy?lda,etnik bütünle?me olas?l??? neredeyse kalmam??t?.Ancak,Osmanl? Devleti,devlet organizmas? içindeki ayr??malar kar??s?nda,erken devlet tutumlar?ndan olan,farkl?la?malara kar?? mücadeleyi öncelikli sayd?.Böyle bir önceli?in ortaya ç?kmas?nda,sömürgecilerin de pay? büyüktü.Osmanl?n?n kar?? kar??ya kald??? sorun,sadece bir etnik bütünle?me de?il,da??l?p gitme kayg?s? içinde bir varolu? mücadelesiydi.
Osmanl? Devleti’nin,Ermeniler kar??s?ndaki tutumu,böyle bir tarihsel manzara içindedir.Osmanl?lar,bir az?nl?k olarak ilan edilen Ermeniler kar??s?nda,II.Dünya Sava?? sonras? ortaya ç?kan uluslararas? hukuk ve kavramlarla söylersek,bir çe?it, devletlerin“derogasyon hakk?”kullanmak durumundad?r.Sözkonusu kavram ve haklar;?nsan Haklar? Avrupa Sözle?mesinin 19. Maddesine göre;“taraf devletlere uluslararas? hukuk belgeleri,uygun olarak gerekti?inde,Çerçeve Sözle?me’de öngörülen yükümlülüklerine ayk?r? önlemler alma(derogation)imkan? tan?maktad?r.[2]
Yine de belirtmek gerekir ki Osmanl?lar,sözkonusu kavramlar ve sözle?melerin ortaya ç?kt??? tarihten önce ya?ad?lar. Osmanl?lar? bu sözle?me ile sorgulaman?n da özünde bir anlam? olamaz.Çünkü hukukun temelinde,kurallar?n geriye do?ru i?letilemeyece?i fikri yatar.Böyle olsayd?,Amerikan yerlilerine ya da Afrikal?lara ya da ba?ka co?rafya ve zamanda yap?lanlar? da yarg?lamak gerekirdi.
Buna kar??n,yine de biz,egemenlik haklar? ve az?nl?klar aç?s?ndan konuya yakla?man?n,ayd?nlat?c? bir yan? oldu?unu dü?ünüyoruz.
O halde,devletlerin egemenlik haklar? ve az?nl?klar kavram?n? tart??ma ile konuyu ele alabiliriz:
Az?nl?klar,tarih süreci içinde üç ?ekilde olu?ur.A)??gal ile(en iyi örne?i Amerika’daki yerlilerdir.)b)Evrim sonucu:Eski üretim biçiminin kal?nt?lar?,(Katalan ve Bask gibi.)c)Göçler.?ki tür göç vard?r.Birincisi zorunlu göç:siyasal,dinsel nedenlerle bir toplulu?un kendi mekan?n? terk etmeye zorlanmas?d?r.Bunlar,yerle?ik hale gelene de?in,s???nmac? olarak ya?arlar.Örne?in Yahudiler.Bir ba?ka ?ekilde de göç ?öyle sürebilir:Bir mekan?n savunulmas? ya da i?letilmesi gibi nedenlerle sistematik olarak topluluklar?n yerle?tirilmesi ile.Örne?in Amerika’daki Siyahlar.
Gönüllü göç;ticaret amac?yla,örne?in Yunanl?lar,Çinliler gibi ve çal??mak için;ülkeler aras?ndaki geli?mi?lik fark?ndan kaynaklan?r.Örne?in Amerikaya yap?lan göçler ya da Türklerin Almanya’ya göçü gibi.[3]
Yukar?da anlat?ld??? gibi,çe?itli nedenlerle olu?mu? olan az?nl?klar?n,ba?l? bulunduklar? devletle ili?kilerini iki dönem için ayr? tutmal?y?z.Anayasalar?n ortaya ç?kmas?ndan önceki ve Anayasal? dönem az?nl?k haklar?ndan söz edebiliriz.Osmanl? Devleti bu ikinci döneme denk dü?er.Bu dönemde az?nl?k kavram? Osmanl?ya yabanc?d?r.Osmanl? ülkesi,bir çok etnik kökenden olu?ma,karma bir toplumdu.Türklerin kurdu?u bir devlet olmas?na kar??n Osmanl?lar,bu etnik ve dini yap?lar?n üstünde bir konum seçmi?ti.Zaman zaman ümmetçili?in a??rl?kl? siyasa kazand??? 19.yüzy?l?n sonu ve 20.yüzy?l?n ba?? d??ar?da tutulursa; bu tutum,Osmanl? egemenlik anlay???n?n en çok vurgu yapt??? tutumu olu?turuyordu.
Buna kar??n,Osmanl? elbette teokratik bir devletti ve Müslüman olmayanlar ile Müslüman olanlar aras?nda baz? farklar bulunmaktayd?.Müslüman olmayanlar,?slam devleti taraf?ndan zimmet ad? verilen bir anla?maya dayanarak korunurlar.Zimmilere tahammül edilir;?slam’?n otoritesini kabul etmeleri ko?uluyla varl?klar?na ses ç?kar?lmaz.Zimminin kelime anlam?,himaye hakk?d?r;hak,ahd ve eman anlamlar?ndad?r.?slam devleti ile bu kimseler aras?nda yap?lan sözle?meye göre,zimmilerin can ve mal dokunulmazl?klar?,vicdan ve ibadet hürriyetleri ?slam devletinin teminat? alt?na al?n?r.Bu teminata kar??,zimmiler,Müslüman idareye kar?? ba?l?l?k ve sadakat göstermek ve cizye adl? fazladan bir vergi ödemek zorundad?rlar.[4]
Osmanl?larda modern tan?m?yla genel vatanda?l?k haklar? sadece Müslümanlara tan?nm??t?.Zaten,Osmanl? egemenli?inin hedefi, kurulu? döneminde,?slamiyeti yaymakt?.Dolay?s?yla,Osmanl? iradesinin eylemi,bu hedef do?rultusunda ?ekillendi.
Müslüman olmayanlar bu do?rultuda,özel hukuk alan?nda baz? haklardan yoksun kalm??lard?r.Örne?in,Müslüman kad?nla evlenemezler,Müslümanlara kar?? ?ahitli?i kabul edilmezdi.
Osmanl? Devleti’nin Müslüman olmayan topluluklar?n?n Müslümanlarla e?it say?lmalar? süreci 19.yüzy?lda ba?lad?.Bu yüzy?lda, Tanzimat ve Islahat Fermanlar?yla Müslüman olmayanlar,Müslümanlarla e?it oldu?u gibi,ayr?cal?klara da sahip oldular.Örne?in, iktisadi ayr?cal?klar ve askerlikten muaf olmalar?(sava? d???nda kalmalar? ve sava??n bütün yükünün Müslüman köylülerce yükümlenmi? olmas?)Osmanl? me?rulu?unu zorlamaya ba?lad?.Buna bir de dünya devletlerinin(sömürgecilerin)az?nl?klar? koruma alt?na almas? eklenince;Osmanl? egemenli?i,kendini tehdit alt?nda hissetti.
Bir yandan Osmanl? Devleti,bir yandan sosyal örüntüdeki Müslümanlar,kendi de?erliliklerindeki erozyon kar??s?nda,harekete geçen savunma mekanizmalar?n? kontrol etmekte zorlanmaya ba?lad?lar.Ancak Osmanl? Devleti ve Müslüman halk?n bu do?al refleksi,uluslararas? güçlerin yo?un denetimi alt?nda,eyleme dönü?me olana??n?n d???nda kald?.
Osmanl? Devleti,egemenlik haklar?ndaki gerileme kar??s?nda dü?tü?ü konumdan kurtulmak için;günümüzde kavramla?an ve uluslararas? hukukta kendine yer bulan“derogasyon”hakk?n? kullanma yolunu seçti.Çünkü sözle?meyi bozan Osmanl?lar de?il az?nl?klard?.Özellikle de Ermeni az?nl???.Z?mmi sözle?mesine göre;Osmanl?lar,Ermenilerin can,mal ve ibadet hürriyetini sa?layacak,buna kar??l?k Ermeniler de Osmanl?lara ba?l?l?k gösterip vergisini verecekti.
I.Dünya Sava??’nda Ermeniler,ba?l?l?klar bir yana,sava? gibi ulusun varl???n? tehdit eden kamusal tehlike durumunda,sava? gücünü engelleyecek ?ekilde,cephe gerisinde Osmanl? Devleti’ni ve toplumu rahats?z ettiler.
?nsan haklar? uluslararas? normatif sistemlerinde,özellikle de ?nsan Haklar? Avrupa Sözle?mesi’nde,haklar?n s?n?rland?r?lmas?nda kullan?lan iki genel kay?ttan ilki,kamu düzeni genel kayd?,di?eri haklar? kötüye kullanma yasa??d?r. Ola?anüstü durumlarda ise,devletin tan?nan haklara ayk?r? önlemler(derogation)alabilmesi öngörülmektedir.
Bu de?erlendirme ba?lam?nda söylenebilir ki, Ermenilere uygulanan ve zorunlu göç, bir “derogasyon” dur .Üstelik Osmanl?lar bu tutumlar?n?, uluslararas? hukukun ortaya ç?kmas?ndan çok daha önce yapm??lard?r.
Bu durumda,Osmanl?lar?,zorunlu göç konusunda,sözde bir soyk?r?m ile suçlamak,iki nedenle yanl?? olacakt?r.Birincisi, “soyk?r?m”ya da uluslararas? ad?yla söylersek,“jenosid”;II.Dünya Sava?? sonras? literatüre giren bir kavramd?r ve uluslararas? hukukta bu dönemde yer bulabilmi?tir.Bu durumda,Osmanl? Devleti’ni soyk?r?mla suçlamak,hukuk felsefesine ve temel anlay???na ters dü?er.Çünkü hukukta,geriye yönelik uygulama yoktur.?kinci olarak,Osmanl?lar,z?mmi anla?ma gere?i müslüman olmayanlara yönelik görevlerini yerine getirirken,Ermeniler,söz konusu geleneksel anla?maya ters dü?mü?lerdi. Üstelik bunu,günümüzün uluslararas? hukukunda yer bulan,ulusun bütünlü?ünü tehdit eden kamusal tehlikeler olu?turacak ?ekilde eyleme dönü?türmü?lerdi.Osmanl? Devleti’nin,egemenlik haklar?n? kullanmas?,devletler hukuku aç?s?ndan do?al ve gerekliydi.
*Kocaeli Üniversitesi,Atatürk ilkeleri ve ?nk?lap Tarihi Bölümü.
[1]Cemal Bali Akal,Devlet Kuram?,Leon Duguit,Dost Yay?nlar? 2000 Ankara s.379.
[2]Naz Çavu?o?lu,Uluslararas? ?nsan Haklar? Hukukunda Az?nl?k Haklar? su Yay?nlar? 2001 ?stanbul,s.124
[3]Bask?n Oran,Küreselle?me ve Az?nl?klar,(Ankara:?maj Yay?nevi 2000),s.59
[4]Taner Akçam,?nsan Haklar? ve Ermeni Sorunu,(Ankara:?mge Yay?nlar? 2002),s.62
| | | | ----------------------
* Kocaeli Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Bölümü.Kocaeli -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
