| | | | KARABA? SORUNU: ZAMANDA VE MEKANDA ETK?LE??MProf.Dr. Aydın İBARAHİMOV*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿX , KARABA? SORUNU: ZAMANDA VE MEKANDA ETK?LE??M264so le="font-family: Verdana;">KARABA? SORUNU:ZAMANDA VE MEKANDA ETK?LE??M
Prof.Dr.Ayd?n ?BRAH?MOV*
Tarihsel bak?mdan Karaba? sorunu Avrupa’da ve Kafkasya’da en eski ihtilaf konulardan birisidir.Olay?n ba?lang?ç tarihi 1918 görününce önun sonu halen görünmemektedir.1920-1980 dönemini biz dondurulmu? zaman süreci gibi kaydedebiliriz.Olay yeniden 1988 y?l?nda ortaya ç?km??t?r ve bu güne kadar aktüalitesini korumaktad?r.Burada birtak?m de?i?im söz konusudur.1918-1920 y?llar? aras?nda konu ülkeler aras? bir seviyede idi.1920-1988 y?llar? aras?nda bir federal ülkenin içerisinde iki ünitenin aras?nda ç?kan tart??ma konusuydu.1988-1991 y?llar? aras?nda hem iki federal ünitenin aras?nda olan bir konu hem de bir cumhuriyetin onun egemenli?i alt?nda bulunan etnik bölge aras?nda ç?kan bir s?cak çat??ma konusuna gelmi?tir.1991 y?l?ndan sonra ise yeniden ülkeler aras? konumuna gelmi?tir.Karaba? konusu Sovyetler Birli?i’nin en kötü miraslar?ndan biridir ve genelde Avrupa’da so?uk sava??n sonunda ç?kan mikro milliyetçilik örneklerinin belki ilkidir.Bu olayda Potzdam'dan sonraki Avrupa’da biz ilk defa bir ayr?mc? hareketinin amac?na ula?mas?n? görmekteyiz.Burada ilk defa ba??ms?z ülkenin s?n?rlar? içinde kontrolden ç?km?? bir etnik alan?n? görmekteyiz.Burada ilk defa bir etnik ayr?mc?l???n sonucunda bir ba??ms?z ülkenin arazisinin %25’inin di?er ba??ms?z ülke taraf?ndan i?gal alt?nda bulundurulmas? da ilk defa görülmektedir.Di?er bir ilk —Avrupa’n?n siyasi haritas?nda hiçbir ayr?mc?l?k hareketini kendi idari ve etnik s?n?rlar?n? a?arak kom?u olan ve hemen etnik gurubun ayn? olan bir ülke ile birlikte ayr?mc?l?k hareketinin yer alan mevcut cumhuriyetinin topraklar?n? zapt etmesidir. Örne?in ne Abhazya’ da ne Kosova’da,ne Çeçenistan’da ne de Moldovya’n?n Nest?r bölgesinde ayr?mc?lar kendi idari yahut etnik s?n?rlar?n? a?mam??lard?r.Olay yaln?z Azerbaycan’da görülmektedir.Da?l?k Karaba? Avrupa’n?n ilk etnik temizli?ini yapm?? bölgedir.Burada ilk defa bir etnik gurup di?er etnik gurup ile hiçbir ?artla ya?am?n? sürdürmeyi istemedi?ini aç?kça beyan etmi?tir.Burada ilk defa bir ülke(Ermenistan)kom?u ülkede(Azerbaycan)ya?ayan soyda?lar? söz konusu ülkenin arazi bütünlü?ünü bozmak için te?vik etmi?tir.Örne?in Kosova olaylar?nda Arnavutluk büyük ölçüde olaya müdahale etmemi?tir ve ?imdi fiilen Ermenistan Da?l?k Karaba? ile birle?mi? ?ekilde ya?am?n? sürmektedir.Burada iki Ermenistan teorisi ortaya konulmaktad?r.Bu modelle olay? konservle?tirmek ve son ilk olarak ?kinci Dünya Sava??’ndan sonra Avrupa’da ilk defa ülkelerin s?n?r de?i?imini ortaya ç?kacakt?r.Olay?n tarihçesini kenara koyarak onun siyasi boyutlar?n? de?erlendirerek ?öyle bir sonuca varmak mümkündür.1988 y?l?nda Karaba? konusunun ortaya ç?kmas?n?n esas amac? ve hedefi SSCB gibi bir jeopolitik kavram?n kalkmas?yd?.Bu strateji oyunu Karaba? sonuna kadar oynam??t?r ve varolan amaca ula?m??t?r.O dönemde Ermenistan’?n ve Ermenilerin tezini savunmas? SSCB’de Demokrasinin peki?mesine e?it gelirdi.Azerbaycan demokrasi yakla??m? ise imperya yanl?lar?n?n güçlenmesiydi.Bu nedenle demokratik Ermenistan imaj? olu?urken muhafazakar Azerbaycan kavram? ortaya ç?km??t?r. Bu da tehlikeli sonuçlar? getirmi?tir.Bir ülke ve bir millete her alanda ye?il ???k ve manevi destek di?er ülkeye ise k?rm?z? ???k ve manevi yasak.
Olay?n jeopolitik boyutlar? söz konusudur.Daima yanl??l?klar bir ülke(Ermenistan)Türk-?slam ku?atmas?nda ve ma?dur konumunda di?er ülke ise her konuda kom?ulardan destek almaktad?r,bölgede radikal güçleri temsil etmektedir ve mevcut alana gerginlik getirmektedir.Olay?n geli?imi tam tersini göstermektedir.?kinci yanl??l?k strateji partnerlik.Bir ülke(Ermenistan)Rusya’n?n taraf?ndan esas strateji partner kabul olunarak ve onu desteklemeyi amaçlayan hedef Kafkasya’da istikrar di?er ülke ise Azerbaycan stratejik dü?man kavram? içerisine al?narak ve onu zay?flatarak Kafkasya’ya istikrar getirmesi hedefi.Sonuçlar tam tersini göstermi?ti.Da?l?k Karaba? sorunu bölgede istikrar? bozan esas unsurlardan birisidir.Ülke arazisi bütünlü?ü prensibi ortaya koyulsa idi Kafkasya’da ?imdiki yap? olu?mazd?.Mevcut yapay ve dikey ihtilaflar ortaya ç?kmazd?.
Gördü?ümüz gibi Karaba? sorunu ülkeler aras? sorundan ç?karak uluslararas? soruna ula?m??t?r.Burada di?er mevcut sorunlarla (Kosova,Aphazya)bunun hem benzerlik hem de farkl?l?klar? söz konusudur.Karaba? meselesinin özünü Türk-Ermeni ve Ermeni-Azeri ihtilaf? olu?turmaktad?r.Bunlar çözülene kadar Karaba? meselesi çözülmeyecektir.Bu iki sistemde önce tarihsel kin ve nefret duygular? ortadan kalkmal?d?r.?kinci konu Karaba? sorunu ve üç Trans Kafkasya ülkeleri aras?nda olan ili?kiler Karaba? sorunu ard?ndan Gürcistan’da Aphazya,Güney Osetye ve Cavahit sorunu ortaya ç?kt?.Azerbaycan’da Rezgi ve tav?r sorunlar?,tek sorun ç?kmayan ülke Ermenistan’d?.Ermenistan’da olaylar daha çok sosyo-kültürel eksende geli?irdi.Tüm de?i?im ve geli?imlerde kazanan tek ülke Ermenistan’d?r.Herkes Ermenistan’?n d???nda nefse kaybetmektedir.Karaba? sorunu jeostratejik bak?m?ndan Rusya’y? da etkilemektedir.?ngu?-Oset ihtilaf?,Karaçay-Çerkez ihtilaf?,Çeçen ihtilaf?,Tataristan’?n yar? ba??ms?zl?k yürüyü?ü gibi olaylar?n arkas?nda Da?l?k Karaba? örne?i söz konusudur.Bu nokta gerginli?i ve huzursuzlu?u yaratmaktad?r.Olay bir ç?kmazl??a sürülmektedir ve yak?n zamanda bar??ç? yolla çözülmesi söz konusu de?ildir.Olay?n di?er etkileyici gücü üçüncü ülkeler aras?nda ili?kilerin bozulmas?d?r.Örne?in Rusya-Azerbaycan ili?kileri mevcut gerginlik Karaba? olaylar?na dayanmaktad?r.Örne?in Azerbaycan-?ran gerginli?i büyük ölçüde Karaba? olaylar?na dayanmaktad?r.Türkiye-Rusya anla?mazl??? Da?l?k Karaba?’a dayanmaktad?r.Ermenistan-Türkiye çeli?kili?i yine Da?l?k Karaba?’a dayanmaktad?r.Ku?kusuz Karaba? sorununun kökleri tarihe dayanmaktad?r.Biz bunu ?u s?ralarda de?erlendirmek istemiyoruz.Biz burada olay?n de?i?im sürecini öne alarak konuya yakla?mak istiyoruz.Karaba? ihtilaf? 1988 y?ldan bugüne kadar hem mekanda hem de zamanda büyük de?i?ime u?ram??t?r. ?lk merhalede bu ihtilaf bir sosyo-kültürel ve ekonomik amaçlar?n? ortaya ç?kartarak ilgileri kendisine çevirmi?tir.Sonra ise geli?erek bir uluslararas? konuya çevirmi?tir.Genelde ihtilaflara yakla??m bizim taraf?m?zdan ?u platformdan olu?maktad?r: Demokratikle?me sürecinin geli?imi ihtilaflar?n olu?umuyla gerçekle?ir,bunu kabul etmeliyiz.?htilaflar kendi içinde 2 gruba bölünür:1.grup dikey ihtilaflar 2.grup ise yatay ihtilaflard?r.Dikey ihtilaflar birkaç ?ekilde yer almaktad?r ve toplumu yukar?dan a?a??ya delmektedir.Birincisi siyasi ihtilaflar:Bunlar toplumun siyasi güçler ile iktidar ve siyasi kurumlar aras?nda mevcuttur.?kincisi sosyal ekonomik ihtilaflar:Çe?itli gruplar aras? ihtilaflard?r.Üçüncüsü ise etnik ihtilaflard?r. Etnik ihtilaflar hem etnik gruplar aras?nda hem de bir etnik grupla devlet aras?nda yer al?r.Yatay ihtilaf grubunda birkaç model ortaya ç?karabiliriz:Federal ülkelerde örne?in S.S.C.B. gibi ülkelerde federal birim ile merkez aras?nda olan model, iki tane federal birim aras?nda olan model,federal birimin içerisinden ç?kan ihtilaf modeli.Üniter devlete gelince bölgeleraras? ve bölge içi gibi ihtilaflar ortaya ç?kar.
Konumuza gelince ?unu söyleyebiliriz.Karaba? sorununda tüm bu ihtilaflar birbiriyle kesi?erek ortaya ç?kar.Burada hem siyasi hem etnik hem federal birim ile merkez aras?nda hem federal birim içi hem bölgeleraras? hem de bölge içi ihtilaflar söz konusudur.Zaman içerisinde ihtilaf bir iç sorunla dünya siyasetinin esas konular?ndan birisi olmu?tur.
Önce ?unu vurgulamak gereklidir:Karaba? sorunu S.S.C.B’nin da??lmas? için esas alet gibi ortaya ç?kar?lm??t?r ve ?imdiki ?ekle ula?mal?yd?.Yani bu konunun hiçbir do?al sebebi yoktur.Bu nedenle ara?t?r?lmas? oldukça zordur.Burada bir mikro milliyetçilik püskürtmesinin global konuya dönü?tü?ünü görmekteyiz.Yani bir etnik grubun di?er etnik grubun egemenli?i alt?nda ya?amas?n?n uygunsuzlu?unun bir sonucudur.?kincisi burada birbirine kar?? olan iki prensibin sürtü?mesinin di?er sonucunun bir göstergesidir.Bir taraftan s?n?r de?i?meme prensibi di?er taraftan ise her ulusun kendi kaderini kendi tayin etmesidir.Birinci prensip evrensel bak??tan daha muhafazakard?r.?kinci prensip ise daha duygusald?r.Fakat burada bir çeli?ki söz konusudur.Her iki tarafta genelde s?n?r de?i?meme prensibini savunmaktad?r.Taraflardan birisi bunu ülke seviyesinde yapmaktad?r.(Azerbaycan)Taraflardan di?eri etnik s?n?rlar içerisinde savunur(Ermenistan).Fakat bu yakla??mda Azerbaycan’?n pozisyonu daha güçlüdür.Ça?da? dünya düzeyinde tek ulustan olu?an alanlar? bulmak oldukça zordur ve özellikle Kafkasya gibi bölgede uluslararas? hukuk bir ulus için yaz?lmaz.Bu nedenle ülke s?n?rlar?n? de?i?tirmemek prensibi kendi hakk?n? kendi tayin etmek prensibinden(self determination)daha mant?kl? görünmektedir.Burada biz etnik gruplar?n haklar?n? koruyan uluslararas? hukuk kurallar?ndan ve milli az?nl?klar?n devlet taraf?ndan söz konusu haklar?n?n korunmas? hakk?nda konu?abiliriz.Esasen ?una varmal?y?z:Ülke s?n?rlar? de?i?memek ?art?yla ülke içinde ya?ayan milli az?nl?klar?n haklar?n?n korunmas? gerçekle?tirilmelidir.Bu ise o kadar zor bir konu de?ildir.
Her iki toplum Kafkasya’da yer almaktad?r.Bu bölgenin halen Sovyetler döneminden kalan birkaç özellik vard?:Birincisi toplumlar?n sorumsuzlu?u ?kincisi yolsuzluklar?n yay?lmas? ve yoksullu?un yüksek boyutlar?.Bunlar?n üçünün de olu?umunda Sovyet ya?am tarz?n?n etkisi büyüktür.Ya?am tarz? deyince biz Sovyetler Birli?i’nin kapal? bir devlet olmas?n? nazara al?yoruz yani dünya geli?me eksenlerinden kopmas?d?r.O da Sovyet insan?n?n bu tip sorumlu?u ta??mayan Sovyet kültürü olu?turmu?tur.Yani ne esas ulus ülkede ya?ayan az?nl?klara kar?? bir sorumluluk ta??maktayd? ne de bu az?nl?klar ya?ayan devlet kar?? mesuliyet ta??maktayd?.Burada ?öyle bir özellik söz konusuydu:Sovyet siyasi kültürü bölgesel siyasi farkl?l?k göstermeye ba?lay?nca daha çok Kafkasya milliyetçili?i alt?na girmekteydi.Yani bir piramit gerçekle?mekteydi.Tabela ulusu ondan sonra ya?ayan az?nl?k daha sonra az?nl???n içinde ya?ayan ulus.Yani bir Bandustan modeli.Karaba? bunun aç?k örne?iydi. ?unu da vurgulamak gerekir Karaba? durumu tüm Sovyet alan?na mevcut idi.?ster Tataristan’da isterse Yakutistan’da isterse Kalmikiyada durumlar farkl? de?ildir.?imdi neden Karaba? neden o zaman neden bu ?ekilde?Bu üç soruya yan?t bulmal?y?z
Birincisi:Neden Karaba??Ermenilerde milli ?uur unsuru di?er etnik gruplardan farkl? olarak(belki de Gürcüler hariç)daha erken ortaya ç?km??t? ve oldukça gergin bir ortamda ya?am?n? sürmü?tü.Toplum içinde daima kaybeden ulus duygular? çok derin izler b?rakm??t?r ve bu duygular?n solunumunu Karaba?’da ald?lar.Yani Ermeni milliyetçili?i(milliyetçilik her ulusta mevcuttur ,milliyetçilik her bir milletin kendi öz ba?l?d?r.Ermeni milliyetçili?i demekle negatif olarak kastetmiyoruz bu bir kavram) kendisini bir alanda göstermeliydi ve bu alanlardan birisi Karaba? oldu.Di?er bölgelerde olabilirdi örne?in Gürcistan?n Mesheti-Cevahet,Azerbaycan’?n Genca bölgesi v.b. Karaba?’da alt yap? vard?.Milli yönetim milli meclis milli kadrolar.Di?er bölgelerde bunlar yoktu.Olay?n di?er bir öz.D?? dinamiklerdir.Yani iki faktörün iki d?? etkisi söz konusudur.Ulus faktörü (Ermenistan)ve Diyaspora faktörü(Rusya,Bat? Avrupa,Kuzey Amerika)Ku?kusuz bunlar?n arkas?nda dünya kamu oyu durmaktayd?.Ulus faktörünün temelinde ya?am mekan?n geli?me prensibi durmaktayd?;Diaspora faktörünün içinde ise milli haysiyetinin çi?nenmesinin tahmin etmesinin üzerinde durmaktayd?.Dünya kamuoyu olu?umunda ise ezilmi? ulus kavram? oldukça büyük rol oynam??t?r.Zaman?nda Anadolu’da zulüm görmü? bir topluma bir ödünleme yap?lmal?yd?.Ödünle?menin ismiyse Da?l?k Karaba? ve belki de bunu pek çok konu?muyorlar.Kamuoyunun deste?inde bir dini esas durmaktayd? oda ?u:Dünyan?n siyasi haritas?nda Da?l?k Karaba? Müslümanlar?n hakimiyetinde yegane Hristiyan alan?yd?.Bu da ister istemez bat?l? dü?ünceye oldukça büyük etki göstermekteydi.Bir di?er özellik milletlerin yekparesi ve Ermeni milleti bunun ile özellikle parlamaktad?r.Tüm bunlar?n sonucunda gev?ek olan bir milliyetçilik sald?rgan bir ?ekle getirilmi?tir ve Karaba?’da olan oldu.
Azerilere gelince durum oldukça farkl? görülmektedir.Baz? faktörler hiç yer almamaktad?r.Ör.milli ?uurun olu?umu ezilmi? ulusun duygular? Diaspora’n?n aktiviteleri ve toprak iddialar? Ör.bir de ku?kusuz milletin yekpareli?i bu konuda Azeriler Ermenilere göre oldukça geri kalmaktad?rlar.
Neden o zaman:S.S.C.B 1980 y?l? sonunda bir de?i?im sürecine girmi?tir.Baz? tabular kalkm??t?r,de?i?im için konular ortaya at?lm??t?r.Onlardan birisi Federal reformlar ve o çerçevede sözde etnik sorunlar?n çözülmesi konular? topluma sorulmu?tur. Sözde etnik sorunlar?n çözülmesini tasdik etmek için birkaç konu ortaya koymak gerekmi?tir onlardan birisi Da?l?k Karaba? sorunu olmu?tur.Yani geli?imin dinamikli?i için bir taban olu?mal?yd?.Di?er taraftan ise tabular kalk?nca her ulusun kendi talebi ortaya ç?km??t?r.Fakat olaylar?n yöneticileri ve ideologlar? dinamizmi veren hücrelerin gücünü ya yanl??l?kla ya bilerek do?ru hesaplanmam?? ve hücrelerden gelen enerji kritik hacmini a?arak S.S.C.B’nin çökmesini olu?turmu?tur.Bize göre burada bir di?er sebep o idi ki Sovyetler Birli?i’ni olu?turan federal prensiplerden vazgeçilmi?tir.Yani o prensiplere uygun hareket edilseydi ve anayasay? nazara alsalard? Karaba? gibi“örneklere”maalesef Karaba? örne?i S.S.C.B.’nin de?i?imi için esas olarak kabul edilmi?tir ve onun olu?umu merkezden yönetilirdi.
Karaba? Sovyet Yönetimi ülkenin de?i?imi için gerekli idi.Fakat milliyetçili?in da??t?c? gücü yönetimin niyetlerinden farkl? oldu ve merkezkaç kuvvetlerin amaçlar? için çal??t?.
Bir di?er ters faktörün üzerinde durmak isterdik.O dönemde SSCB’de özellikle Moskova’da oldukça dinamik ve i?levci liberal bir toplumsal hareket yer alm??t?.Onlar ülkedeki siyasi sistemi de?i?me hedeflerini ortaya koymu?lard?.Burada ku?kusuz Karaba? hareketi onlar için oldukça büyük“hizmetlerde”bulunmu?lard?.Onlara göre Karaba? olay? sistemin kusuru idi.Federal yap?n?n eksikli?i de?ildi.Bu liberal kuvvetler daha ileriye giderek bize göre Karaba? için SSCB’nin anayasas?n? de?i?meyi üstlendiler.Örne?in;Andrey Saharov’un Anayasa Projesi hayata geçse idi ve SSCB sonra da??lsayd? ?imdi Rusya’n?n yahut Gürcistan’?n arazisinin ne ?ekilde olaca??n? söylemek oldukça zor.Yani Da?l?k Karaba? olay? o zaman ortaya ç?kmas? do?ald?.O dönemde böyle birkaç örnek söz konusu idi(Abhazya,G.Osetya,Dnestryani Bölge...vb)biz buna hastal??? tahrik etmek diyoruz. Yani eskiden unutulmu? kin ve nefreti özellikle Kafkasya gibi çeli?kili bölgede birileri taraf?ndan provoke edilmi?ti.Burada biz Imperyal güçlerin uluslara kar?? tavr?n? görüyoruz:Kafkas Uluslar? barut gibidir bir kibrit yeter.Yani partner yakla??m? olmay?p biyolojik bak?? söz konusudur.“Bunlar deney tav?anlar?d?r.”Gel bakal?m ne ç?kar.Genelle?tirerek ?unu vurgulamak gereklidir.Karaba? olay? mant?k d??? bir örnektir.Dünya globalle?erek ulus-devlet kavram?ndan ve milliyetçilikten uzakla?maktad?r.1970’lerden itibaren ulusal kalk?nmac?l???n dünya kapitalist geli?imine ters dü?mesi ile birlikte devletin kendini me?rula?mas? için milliyetçilik ideolojisi ters tepkilere yol açmaktad?r.Küresel ili?kilerin sonucu olarak Global Liberalizmin bundan böyle milliyetçilik ideolojisinin kar??s?nda durmaktad?r.Oysa SSCB’de 1980’li y?llar?n sonunda hatta ulusçuluktan uzak duran ve globalle?meyi savunan liberal hareket a??r? milliyetçi Karaba? ile birlikte hareket ederdi. Oldukça tuhaf bir birikimdir.
Neden bu ?ekilde??ekle Gelince;burada biz Avrupa’da ve Ortado?u’da görülmemi? bir örnekle kar??la?maktay?z.?htilaf var suçlu yok,i?gal edilmi? topraklar var i?galci yok,çözülmenin sonu görülmemektedir.10 y?ldan fazla olan kar?? durman?n dondurulmas? söz konusudur.Bu bir jeopolitik oyunudur.Bu bir bölge olay?d?r yaln?z iki devlet aras?nda bir anla?mazl?k de?ildir.
Mekana bak?nca ?u manzara ortaya ç?kmaktad?r.Karaba? olay? iki iri bölgeyi devre d??? b?rakm??t?r.(Kafkasya ve Hazeryan?) Ülkelere bak?nca burada durum daha karma??kt?r.Rusya ?ran Türkiye Azerbaycan Ermenistan,Gürcistan bir taraftan olayda ikinci derecede etkilenen devletler Ukrayna Kazakistan ve Türkmenistan.?htilaf?n ekonomi ve strateji boyutlar? aç?kça görülmektedir. Azerbaycan bir entegre ula??m kav?a?? fonksiyonu ortadan kalkm??t?r.?ran ile Rusya aras?nda demiryolu ba?lant?lar? kesilmi?ti.Bu durum Türkiye için de geçerlidir.Ermenistan’? dünyaya kap?lar? yaln?z Gürcistan vas?tas? ile aç?lmaktad?r.Orta Asya ülkeleri için Avrupa’ya bir koridor olan Hazar denizi kullan?mdan ç?km??t?.Bu yaln?z gözden bir tesadüftü.Daha derine gidip olay?n maddi taraflar?n? hesaplarsak durum daha ba?ka olacak bu aç?dan aç?kça ?u manzara görülmektedir.Azerbaycan Kafkasya’n?n anahtar ülke statüsünden dü?mektedir ve bölge ülkeleri için eskisi gibi de?er ta??mamaktad?r.Özellikle ula??m ve enerji kaynaklar? konusunda
Stratejik bak?mdan Karaba? olay?n?n gerginli?i yaratan ve onu nakleden bir mekan gibi de?erlendinebiliriz.Yukar?da bunun aç?klamas? yap?lm??t?r.Paralelini biz Kosova’da görmekteyiz.Oldukça benzer bir ?ekil.Fakat burada bölücü Arnavutlar kendi idari ve etnik s?n?rlar?n? geçmemekteler.Di?er farkl?l?k,bu kar?? durma yaln?z Kosova ile S?rbistan ve Makedonya aras?ndad?r. Kosova Arnavutlar? Arnavutluk’tan büyük ölçüde k??k?rt?lmamaktad?r.Olay?n uluslararas? boyutlar?na gelince olay oldukça kar???k.Rusya’n?n Ermenistan taraf?nda yer almas? bu ülkenin Azerbaycan ile olan ili?kilerini oldukça zedelemi?tir; Ermenistan’a destek veren ?ran ile Azerbaycan ?li?kileri oldukça gergindir;Ermenistan’?n arkas?nda Rusya’n?n durmas? nedeniyle ve bu deste?e dayanarak Türkiye’ye kar?? tav?rlar?n? sert bir ?ekilde ortaya koymas? nedeniyle Türk-Rus ili?kileri büyük darbe görmü?tür.Di?er bir örnek Fransa oldukça iyi olan Türk-Frans?z ili?kileri Ermenistan nedeniyle dondurulmu? bir ?ekildedir.Bize göre burada esas sebep Azerbaycan’d?r.Örn.Rusya iki kötülükten daha asgari olan? seçmektedir:Ermenistan onlara Azerbaycan’dan daha fazla ba? a?r?s? getirebilirdi.Bir dünya faktörü Ermeni lobisi onun etkisi medeni dünyada Az. Lobisinden daha güçlüdür ve belki de hiç k?yaslamaya girmez.Di?er faktör Azerbaycan’da.iç durum:oldukça belirleyici bir ortam.Her ?ey ?u veya bu iktidara ba?l?.?ktidar de?i?ince ortaya ne ç?kacak belli de?il.Azerbaycan hala siyasi alt yap? olu?mam??t?r ve her bir de?i?imle dengeler alt üst olabilir.Toplum iki üç ideoloji aras?nda kalmaktad?r ve siyasi güçler serbest hareket edemiyorlar ve en esas? Karaba? olay?n?n geli?mesi ile Azerbaycan toplumunda yaln?zl?k kompleksinin olu?mas? aras?nda bir ba?lant? olu?maktad?r:Tüm dünya bize kar??.Bu dü?ünce gittikçe yükselmektedir.Bu ise çok menfi sonuçlar getirebilir.
Bir di?er faktör Hazar Denizi ve onun tabi kaynaklar?.Azerbaycan kendisini Hazar denizi ülkesi saymas? nedeniyle burada oldukça serbest davranmaktad?r ve ondan Hazar Denizi’ni“almak”gerekliydi onu alamay?nca Karaba?’? ald?lar.Ku?kusuz Karaba?’da durumun bu ?ekilde geli?mesi Azerbaycan ?ç siyasetinde büyük etkisi olur.Fakat burada ?u ?ekilde bir durum olur;oyun oyuncular?n gücüne göre yap?lmaktad?r.Kar?? taraf her seviyede gerekli tepkiye haz?rd? ve halen Azerbaycan Ermenistan taraf?ndan olu?mu? oyun kurallar? içerisinde hareket etmektedir.?ran faktörü:Burada azer.Olu?mu?“tek azer.”Hareketine misilleme olarak Erm.Destek ort.Koyulmu?tur.Bu nedenle azer.Baz? kuvvetlerin taraf?ndan“Tebrizi aya?a kald?r?r?z”slogan? tam tersine etki görmü?tür.Azer.?ran’?n siyasi geleneklerini nazara almam??t?rlar ve dinin etniklikten daha güçlü olmas?n? hesaplamam??lard?r.Olu?mu? Ermeni milliyetçili?ine kar?? bir Azerbaycan milliyetçili?i olu?umu söz konusu olabilir ve bunun sonucunda bölge hangi kritik durumlara sokulabilir hepimiz dü?ünmeliyiz.Genelle?tirerek ?unu söylemek gereklidir.Karaba? olay? örnek d??? bir göstergedir.Burada bir ülkenin(Ermenistan)di?er bir ülkeyi(Azerbaycan)gasp ederek kendi ya?am mekan?n? geni?letmesi söz konusudur.Bir etnik grubun mücadelesi olsayd? olay di?er bölgelerde oldu?u gibi“isyanc? grubun”etnik yada siyasi s?n?rlar içinde tamamlan?rd?.Burada ise tam farkl? bir ?ekil olu?tu.Sonuçta biz Karaba? olay?n?n bir geli?me sürecini görmekteyiz.Sovyetler Birli?i döneminde ortaya ç?km?? bir ihtilaf küçük bir olaydan uluslararas? boyutlara ula?t? ve Avrupa’da bunun örne?i bulunmayan bir siyasi konuma geldi ve y?llar geçtikçe olay?n bar??ç? yollarla çözülmesi olanaks?z görülmektedir.Bu da onu göstermektedir.ilk günden beri Karaba? olay? üzerine do?ru de?erlendirme yap?lmam??t?r ve olay?n boyutlar? global seviyeye ula?m??t?r.Olay genelde bölgede dengesizli?i olu?turmaktad?r belirsizli?i yükseltmektedir ve uluslararas? ili?kilerinde oldukça menfi rol oynamaktad?r.Bunun çözümleyici modeli oldukça çok fakat hiçbirisi bu sava?ta ne kazanan ne kaybeden taraf olmamas? dü?üncesine uyum sa?lam?yor.Her bir senaryoda kazanan taraf Erme olmaktad?r.Bu ise Yalta sonras? Avrupa’ya z?t olan bir yakla??md?r.Örnek olarak Avrupal? ara?t?rmac?lar taraf?ndan haz?rlanm?? Kafkasya’da ?stikrar Pakt?n? de?erlendirmek isterdik.Bu ara?t?rma Karaba? d???nda güney Kafkasya’da dört ihtilaf alan? de?erlendirmektedir: Abhazya,Güney Osetya,Cavahet Bölgesi ve Azerbaycan’da Lezgilenin ya?ad??? bölge.Müellifler Kafkasya toplulu?u alt?nda bir kurum olu?turmaktad?rlar.Modeli ise ?sviçre Konfederasyonu.Fakat bir ?eyi unutmaktad?rlar.Güney Kafkasya uluslar? kendi ya?am standartlar? ve kültür geli?imine göre ?sviçre’de ya?ayan uluslardan oldukça farkl? durumdad?rlar ve ?sviçre modeli belki de burada i?levci olamaz.
*Ç.O.M.Ö,Fen-Edebiyat Fakültesi,co?rafya Bölümü. | | | | ----------------------
* -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
Anasayfa
İletişim
