| | | | | | ALBANLAR TAR?H? VE ERMEN? KÜLTÜR STRATEJ?S?Dr. Yaşar KALAFAT*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿZ + ALBANLAR TAR?H? VE ERMEN? KÜLTÜR STRATEJ?S?17) tyle="font-family: Verdana;">ALBANLAR TAR?H? VE ERMEN? KÜLTÜR STRATEJ?S?
Dr.Ya?ar KALAFAT*
Mahmut Niyazi SEZG?N**
G?R??
Bu yaz?n?n amac?;yakla??k bir yüzy?ld?r devam eden Türk-Ermeni mücadelesinin bugüne dek ihmal edilmi? olan“kültürel boyutu”nu gözler önüne sermektir.Ermeniler,din ve kültür ö?elerini bu mücadele devaml? birer silah olarak kullanm?? ve dünyan?n kamuoyunu yan?ltarak yaln?z Türklerden de?il,ba?ka toplumlardan da haks?z isteklerde bulunmaya devam etmi?lerdir.Ermeni siyasal dü?üncesi ve hareket tarz?n? anlayabilmek için ona altyap? olu?turan kültür stratejisini ve onun ö?elerini iyi tahlil edebilmek gerekir.Bu makalede Ermeniler’in kendilerini Kafkasya’da H?ristiyanl?k’?n varisleriymi? gibi göstermek ve etno-kültürel olarak Kafkasya’n?n as?l sahipleriymi? gibi takdim etmek suretiyle nas?l haks?z kazanç sa?lad?klar? ve bu konular? nas?l,yay?lmac? ve istilac? bir zihniyetin ürünü olan Haydat[1]ideolojisine birer altyap? malzemesi haline getirdikleri üzerinde durulacakt?r.
ERMEN?LER VE TAR?H?
Ermenistan ismi,s?n?rlar? belirsiz olmakla birlikte,Do?u Anadolu ve güneybat? Kafkasya’y? kapsayan ve iç bütünlü?ü bulunmayan bir co?rafya ad? olarak tarihte yayg?n biçimde kullan?lm??t?r.Asl?nda bugün Ermeni olarak adland?rd???m?z millet,kendisine Hayk ve“Yüksek Ülke”anlam?na gelen bölgeye de Hayastan demektedir.Ermenistan co?rafi bölgesinin belirsizli?i gibi,Hayk toplumunun da kimli?i ve bu bölgeye ne zaman geldi?i ayd?nlanm?? de?ildir.Bölgeye ait en eski kaynaklarda Hayk adl? bir topluma ait hiçbir kay?t yoktur.
Hayk kavminin kökenleri hakk?nda Ermeni tarihçileri de dahil olmak üzere tarihçiler aras?nda bir ittifak mevcut de?ildir. Hayklar’?n Urartular’dan,Hititler’den,Frigler’den,Trekler’den geldi?i yolunda ve daha ba?ka da pek çok iddia bulunmaktad?r. Ermeni mitolojisine göre Ermeniler,Büyük Tufan’dan sonra gemisi A?r? Da??’nda karaya oturan Nuh Peygamber’in torunu olan Hayk’tan türemi?lerdir.[2]Efsanelerle iç içe geçmi? bu savlar?n tarihi bak?mdan delil olabilme yeterlilikleri elbette ki yoktur.Ermeniler,kimi tarihçilere göre,tarihlerini bu denli efsanelerle dokuyan tek halkt?r.[3]
Ermenistan ad?yla an?lan bölgenin otoktan halklar?ndan olmad???n? belirtti?imiz Hayk kavmi bölgeye sonradan gelmi? ve tarihte bilinen ilk Ermeni siyasi yap?lanmas?,M.Ö.6.yüzy?lda Do?u Anadolu’da olu?mu? ve bir yüzy?l kadar ya?am??t?r.Daha sonra M.Ö. 2-1.yüzy?llarda kurulan Ermeni mahalli yönetimlerinin I.Arta?es ve II.Tigran dönemlerinde,Roma’daki iç kar???klardan faydalanarak,M.Ö.93-66 y?llar? aras?nda(27 y?l)s?n?rlar?n?n geni?ledi?i görülmektedir.[4]Ermeniler,i?te bu dönemki Ermeni s?n?rlar?na ait hayali Büyük Ermenistan haritalar?[5]çizmekte ve buna dayanarak kom?u ülkelerden toprak taleplerinde bulunmaktad?r.Ermeniler’in,çizdikleri haritalarda s?n?rlar?n? bir hayli abartt?klar? bu devlete Romal? general Pompey,Roma iç kar???klar?n? halleder etmez son vermi?tir.[6]
Asl?nda tarih boyunca ba??ms?z bir Ermeni devletinden bahsetmek mümkün de?ildir.[7]Zira bu devlet önce Pers ?mparatorlu?u’na (Ahamenidler’e),sonra Büyük ?skender’e,sonra da Roma-Bizans’a ba?l? olmu?;hatta bunlar?n birer eyaleti konumunda bulunmu?tur.[8]Ermeniler tarih boyunca hiçbir zaman sorumluluk ta??yabilecek ve kendi kararlar?n? alabilecek bir devlet kuramam??lar,k?sacas? Ermeni devleti yaln?z nominal bir siyasi statüye sahip olmu?tur.[9]Ermenistan genelde bir ?ranl? yahut Gürcü prensin ?ahs?nda Persler veya Roma-Bizans taraf?ndan yönetilmi?,di?er bir deyi?le Ermeni krallar?n?n halefiyet hakk? da olmam??t?r.[10]
En son yar? ba??ms?z devlete 5.yüzy?lda sahip olan Ermeniler,bundan sonra bir daha tarihsel olarak hak iddia ettikleri topraklarda 1918’e kadar bir Ermeni devleti kurmaya muvaffak olamam??lard?r.[11]
Sonuç olarak;günümüzde Ermeniler olarak bilinen toplumun Urartu,Hitit ve Trek gibi birbirinden apayr? kavimlerden hareketle kökenlerinin izah edilmesi ve birbirleriyle co?rafi ba?lant?lar? bulunmayan bölgelerde tarih sahnesine ç?km?? olmalar?,bu ?rk?n,?rki men?ei ile Gregoryenlik realitesinin birbirine kar??t?r?lm?? olmas?ndan kaynaklanmaktad?r.Ya?ad???m?z gerçek,bir ?rk?n bir mezheple,yanl??l?kla,do?al bir tarihi ve sosyo-kültürel sürecin sonucu olarak özde?le?tirilmesi olay? de?ildir. Ermeniler,Gregoryen inanc? ta??yan her toplumu Ermenilik ad?na sahiplenme stratejisini gütmü?lerdir.Buradan hareketle de Gregoryen Kilisesi cemaatinin sahip oldu?u kültürel ve ekonomik potansiyel ve çok kere de yerel güvenlik güçlerini Ermeni milliyeti ad?na sahiplenmi?lerdir.Belli bir co?rafyada bir mezhep örgütlenmesi etraf?nda ve Ermeni ad? alt?nda olu?turulan kültürel,ekonomik ve siyasi de?erlerin Hayk kavmi taraf?ndan sahiplenilmesi olarak özetlenebilecek bu stratejinin ayr?nt?lar?na“Gregoryen Kilisesi,Haydat ve Mono Milliyetçilik”ba?l??? alt?nda de?inilecektir.
HIR?ST?YANLIK’IN KABULÜ
Ermeni tarihinin en önemli dönüm noktas? hiç ?üphe yok ki topluca H?r?stiyanl?k’? kabul ettikleri iddias?d?r.Bu olaydan sonra H?r?stiyanl?k ve ona tak?lan Gregoryen markas? Ermeni kimli?inin ba?at ö?esi olmu?tur.[12]Ancak;Ermeni yurdunun tarihi co?rafyas? ve Ermeni etnosunun kayna?? meseleleri gibi,Ermeniler’in H?ristiyanl?k tarihi de önemli tart??malara ve iddialara konu olmu?tur.
Ermeniler,H?r?stiyal?k’? 301 y?l?nda topluca kabul ettiklerini ifade etmektedir[13]ve buna ba?l? olarak da 2001 y?l?n?n Eylül ay?nda,Ermenistan’da H?r?stiyanl?k’?n ve Apostolik Ermeni Kilisesi’nin 1700.y?ldönümünü;yani ilk H?r?stiyan devlet efsanesini kutlam??lard?r.
Ne var ki tarihsel bir inceleme 301 y?l?n?n Ermeniler’in H?r?stiyanl?k’? kabul,yani Ermeni Kilisesi’nin kurulu? y?l? ve Ermeni Kilisesi’nin Apostolik Kilise olmad???n? gösterecektir.[14]Bu konuya ili?kin tarihi hakikatler ?unlard?r:
Ermeniler’in iddia etti?i gibi 301 y?l?nda H?ristiyanl?k Ermenistan’da resmi din olmam??,Aziz Gregor Gregoryen Kilisesi’ni 301 y?l?nda kurmam??t?r.[15]III.yüzy?l?n sonlar? ve IV.yüzy?l?n ba?lar?nda Roma’da ve buna ba?l? olarak Ermenistan’da, H?r?stiyanlar’a çe?itli bask?lar uygulanm??t?r.Nitekim dönemin uluslararas? konjonktürü de dikkate al?nd???nda siyasi ba??ms?zl??a sahip olmayan Ermeni prensli?inin resmi din kabulü gibi hayati bir konuda,vatsal? bulundu?u Roma ?mparatorlu?u’ndan ba??ms?z hareket edemeyece?i çok aç?kt?r.Bu dönemde Roma yönetimi taraf?ndan H?ristiyanl?k bir fesat unsuru olarak telakki edilmi? ve a??r surette ezilmi?tir.Bu konuda çe?itli tarihi H?ristiyan kaynaklar?,Ermeni Prensi(kral de?il)Tridat’?n,bir H?ristiyan katili olan Roma ?mparatoru’nun en sad?k yard?mc?s? oldu?unu belirtmektedir.Bu çerçevede,298 y?l?nda(yüksek ülke anlam?na gelen ve Hayk kavmi ile ilgisi olmayan)Ermenistan’a gelen Aziz Gregor’a totemlere kurban kesmedi?i ve H?ristiyanl?k’tan dönmedi?i için i?kence edilmi? ve kendisi hapse at?lm??t?r.[16]
298 y?l?nda hapse girdi?i ve 15 y?l hapiste kald??? bütün kaynaklarca müttefiken sabit olan Aziz Gregor’un—Ermeni iddialar?n?n aksine-301 y?l?nda hapisten ç?km?? olmas? mant?ken imkans?zd?r.Basit bir matematik hesab?yla Aziz Gregor,313 y?l?nda hapisten ç?km?? ve bu tarihten itibaren H?ristiyanl?k’? yaymaya ba?lam??t?r.Asl?nda Aziz Gregor’un serbest b?rak?lma tarihi hiç de tesadüfi de?ildir.Zira serbest b?rak?lmas? ve Ermenistan’da vaazlar?n?n ba?lamas?,Roma ?mparatoru Konstantin’in Milano Bildirgesi’ni ilan etti?i y?la rastlamaktad?r.[17]Bilindi?i gibi bu bildirgeyle Roma taraf?ndan H?ristiyanl?k resmen tan?nm??t?.Bütün bunlara göre H?ristiyanl?k’?n,Ermenistan’da kabulü en erken 314 y?l?nda gerçekle?mi?tir.Kitle halinde din de?i?tirmenin çok h?zl? geli?en bir süreç olmad??? da göz önünde bulundurulursa,bu tarihin IV.yüzy?l?n ortalar?na ve hatta sonlar?na sarkt??? da dü?ünülebilir.[18]
Bu noktada akla ?öyle bir soru gelebilir:1700 y?la yak?n bir süre devam eden bir olgu zaten yeterince güçlü ve köklü de?il midir;birkaç y?l eksik ya da fazla olmas? ona öneminden bir ?ey kaybettirir mi?
Elbette H?ristiyanl?k’?n Ermeniler aras?nda köklü bir tarihi ve gelene?i vard?r.Tart???lmak istenen husus,Ermenilerin H?ristiyan olu?lar? veya niçin H?ristiyan olduklar? konusu de?ildir.Böyle bir problematik,bu makalenin kapsam?n?n ve amac?n?n d???nda ve ötesindedir.Ancak Ermenilerin bu tarih üzerinde bu kadar ?srarla durmalar? sebepsiz de?ildir.Zira e?er bu bilgi do?rulanabilir ise Ermeniler,tarihin ilk H?ristiyan devletinin kurucular? sahipleri olmu? olurlar.Bu ilk H?ristiyan devletini sahiplenmekten baz? siyasi ve kültürel haklar do?ar ve kom?u ülkeler psikolojik ve diplomatik etki alt?na al?nabilir.Bu etki Kafkas Albanyas?’n?n ortadan kald?r?lmas?ndan 1915’teki olaylara ve sözde soyk?r?m ç???rtkanl???na kadar,oradan 1918’de Gürcistan’? fetih sava??na ve 1990’larda Azerbaycan’?n bat?s?n?n i?gal edilmesine ve tüm bölge halk?n?n mülteci durumuna dü?ürülmesine kadar uzan?r.Bütün bunlar sözde bir ?ehitlik efsanesinin ve ilk H?ristiyan devlet mitolojisinin sis perdesi arkas?nda yap?lmaktad?r.[19]Sonuçta;büyük ço?unlu?u son yüzy?lda siyasile?tirilen kilise taraf?ndan tasarlanm?? tarih ve toprak iddialar? vas?tas?yla,çevre ülkelerin i?galini öngören Haydat ideolojisi gerçekle?tirilmeye çal???lmaktad?r.
GREGORYAN K?L?SES?,HAYDAT VE MONO M?LL?YETÇ?L?K
Daha önce de belirtildi?i gibi bu Ermeni iddia ve faaliyetlerinin hemen hemen tamam? siyasile?tirilmi? Kilise taraf?ndan tasarlanm?? ve hayata geçirilmi?tir.Asl?nda bu noktada Ermeni milletinden,Ermeni devletinden ve Ermeni tarihinden de?il; Ermenilere mal edilen Gregoryen Kilisesi’nden ve Ermeni Kilise devletinden bahsetmek icap eder.[20]Ermeniler,kiliseleri için “Ermeni milletinin can verilen ruhunun yeniden dünyaya gelmek için ya?ad??? vücuttur”,demektedir.[21]Tarihi olarak;Ermeni Kilisesi mevcudiyetini koruyabilmek için bir kuvvete,bir siyasi-idari yap?ya ihtiyaç duymu? ve böylece Ermeni devleti fikrini Ermeni milleti de?il,Ermeni Kilisesi ortaya ç?karm??t?r.??te Kilise ve H?ristiyanl?k Ermeni çal??malar?nda bu yüzden önemlidir.
Peki,Ermeni milletiyle—daha do?rusu Hayk milletiyle-Gregoryen Kilisesi aras?ndaki tarihi ili?kinin mahiyeti nedir?Gerçekten Gregoryen Kilisesi Hayklar?n milli kilisesi midir?Gregoryen Kilisesi ve Hayk milletinin tarihi geli?imleri birbirine ne derecede ba?l?d?r?Ermeniler’in Gregoryen cemaatinden Hayk’?n torunlar?na do?ru olan evrimle?mesi nas?l gerçekle?mi?tir?
Öncelikle ?unu belirtmekte fayda var ki;tarihsel olarak ve bugün de,Ermenistan’da mono milliyetçi bir politika görülmektedir. Mono milliyetçilik;tek milliyetli toplumun hedeflenmesi,az?nl?k ve etnik unsurlara kimliklerini ya?ama ?ans? tan?mayarak etnik temizli?e gidilmek üzere s?n?r d??? edilmeleri,fiziki veya kültürel olarak yok edilmeleri dü?üncesi ve politikas?d?r.[22]
Ermeni tarihiyle ilgili bölümde de belirtildi?i gibi,Ermenistan denen co?rafi bölgede tarih boyunca bir tek etnik site de?il pek çok etnik gurubun bir arada bulundu?u ve bunlar?n her birine“Ermenistanl?”anlam?nda Ermeni dendi?i bilinmektedir.[23] Burada kullan?lan Ermeni kelimesiyle bugün Ermeni olarak adland?r?lan Hayk kavmi aras?nda hiçbir tarihi ili?ki yoktur.Bu hususu Gürün ?u ?ekilde ifade etmektedir:
"Ermenistan isminin Hayastan ile ve Ermeni kelimesinin Hayk ile ilgisi olmad??? kabul edilince,ismini nereden ve ne sebeple alm?? olursa olsun,Ermenistan’da eski tarihlerde ya?am?? bütün topluluklara Ermeni denmi? olmas? ne kadar normal ise,bu Ermeni dedi?imiz topluluklar?n,bugün bu kelimeden anlad???m?z manada yani Hayk manas?nda Ermeni olduklar?n? kabul etmenin o derece anormal olaca?? ortaya ç?kar.Bunun sonucu olarak da,yaz?l? vesikalarda Ermeni isminin ilk geçti?i günden beri bu bölgede,bugünkü anlad???m?z manada Ermenilerin ya?am?? olduklar? dü?üncesi derhal iflas edece?i gibi,bugün anlad???m?z manada Ermeni olan toplumun bu bölgeye geldi?i tarihte yerle?ti?i ve kaç as?r varsa topluca ya?ad??? bölge ile co?rafi terim olarak kullan?lan Ermenistan’?n hudutlar?n?n ayn? olmas? için herhangi bir sebep bulunmad??? da ortaya ç?kar.”[24]
Sonradan Ermeni ad?n? kendi tekeline alan Hayk kavmi bölgede ço?unlu?u da olu?turmamaktad?r.Ancak muhtemeldir ki Hayk kavmi Gregoryen cemaat içinde ço?unluktad?r.?u halde mensuplar?na Ermeni denen Gregoryen cemaatinin,Aziz Gregor’un H?ristiyanl?k yorumunun bir araya getirdi?i Grek,Türk,Hayk,Pers,Süryani gibi bölgedeki etnik gruplardan olu?mu? bir cemaat toplumu oldu?u sonucuna var?labilir.[25]
Gregoryen cemaatinin olu?tu?u bu ilk dönemde bir Ermeni milliyetinden söz etmek mümkün de?ildir.Gregoryen mezhebine ba?l? çe?itli kavimlerin kültürlerinden olu?an bir cemaat kültürü vard?r ve öyle ki;özellikle bu ilk dönemde Hayk kavminin bu kültüre katk?s? da pek fazla de?ildir.Mesela Gregoryen mezhebinin kurucusu olan Aziz Gregor,Hayk kavmine mensup de?ildir, Partl?’d?r.[26]Bu konuda tarihçilerin büyük ço?unlu?u hemfikirdir.Bunun yan?s?ra Aziz Gregor’un Türk oldu?unu hatta Dede Korkut’la ayn? ki?i oldu?unu iddia edenler de vard?r.[27]Dahas? Hayklar’?n yaz? dilleri olmad???ndan,Aziz Gregor H?ristiyanl?k’? yaymak için Grekçe ve Süryanice’yi kullanm??t?r.[28]Ayr?ca yine bu dönemde Türkçe’nin Gregoryen dini e?itiminde oynad??? role de dikkat çekmek gerekir.[29]
K?saca toparlamak gerekirse;H?ristiyanl?k’?n Gregoryen mezhebi tarih sahnesine ç?kmadan önce,bu mezhebin ortaya ç?k?p yayg?nla?t??? co?rafyada(Ermenistan)çe?itli ?rklar bulunmaktayd?.Gregor isimli bir kimse H?ristiyanl?k’? yorumlay?nca,onun vaaz?n? benimseyip ona inananlara,bu ?ahs?n ad?na izafeten Gregoryen denmeye ba?land?.[30]19.yüzy?l?n ikinci yar?s?ndan itibaren ise Gregoryen cemaatinin içinde kendisine Hayk diyen bir topluluk Gregoryen Kilisesi’ni,mezhebini tek ba??na sahiplenmeye kalkm??t?r.19.yüzy?l?n ortalar?na kadar Ermeniler,Ermenistan olarak tarif edilen co?rafyada bir millet olarak de?il,Gregoryen cemaati olarak ya?am??lard?r.Bat?l? misyoner faaliyetleri bu H?ristiyan topluma Ermeni milliyeti fikrini enjekte edince,ilk Ermeni milli ?uurla?mas? bu cemaatten do?mu?tur.[31]Hayk toplumu,Gregoryen cemaat kültüründe pay? olan di?er etnik gruplar?,onlar?n din ve kültür miras?n? ve birikimini silmeye kalk???p bunda ba?ar?l? olunca yaln?z bu topluluk Ermeni olarak adland?r?lmaya ba?lanm??t?r.
Gregoryen Kilisesi’nin Ermenilerin milli kilisesi oldu?u tezi,mono milliyetçi Ermeni milli yap?lanmas?n? güçlendirmek için ortaya at?lm??t?r.[32]Bugün Gregoryen inançl? Ermeni milleti içinde Hayk kavmi d???ndaki Türk,Pers,Grek ve Süryani gibi di?er etnik gruplar? görmüyor isek bu,Ermenilerin mono milliyetçilik politikalar? sebebiyledir.Özetlemek gerekirse;Ermeniler, Albanlar’?n olu?turdu?u H?ristiyanl?k kültürüne sahip ç?kmakla kalmay?p Gregoryen cemaatinin üretti?i her türlü kültür de?erini de Ermenilik ad?na sahiplenmi? ve Hayk etnik kimli?i d???ndaki toplumlar? ya zorla asimile etmi? ya da sürmü?tür.Bu mono milliyetçi politikalar?n ça??m?z?n siyasal ve sosyal“Zeitgeist”? ile taban tabana z?t bir anakronizm abidesi oldu?u çok aç?kt?r.Bu hakikatin H?ristiyan kamuoyuna anlat?lamam?? olmas?,dini taassup içinde olan baz? Bat?l? H?ristiyan kesimlerin Ermenilere haks?z destek sa?lamalar?na yol açm??t?r.[33]
ALBANLAR
Bütün bu de?erlendirmelerle Ermeni din ve kültür stratejisinin ana hatlar? ortaya konmu? oldu.Öyleyse bu çerçeve içerisinde Albanlar’?n yeri nedir?Dahas? Albanlar kimdir,Albanya neresidir ve Albanlar’?n,Gregoryen mezhebinden ve H?ristiyanl?k’tan yay?lmac? Haydat ideolojisi için faydalanan Ermeni din ve kültür stratejisi bak?m?ndan önemi nedir?
Albanya kuzeyde Derbent,güneyde Aras nehri,bat?da ?berya(Gürcistan)ve do?uda Hazar Denizi’yle s?n?rland?r?labilecek bir tarihi co?rafyad?r.[34]Asl?nda bu tan?m,pek çok okuyucuya tan?d?k gelecektir;zira bu s?n?rlar hemen hemen bugünkü Azerbaycan s?n?rlar?d?r.Öyle ki bugün Azerbaycan,kimi ?ngilizce kaynaklarda hala Albanya yahut Kafkas Albanyas? ?eklinde geçmektedir.[35]
Albanlar,bu co?rafyada ya?ayan,26 boydan olu?an bir etnik gruplar konfederasyonudur.[36]Bu gruplar?n içinde Türk olanlar?n da varl??? bilinmektedir.[37]
Albanlar’?n tarihinin incelenmesi,tarihin de?i?ik dönemlerindeki devlet,toplum ve kültür yap?lar?n?n aç??a ç?kar?lmas?;Güney Kafkasya’n?n genel etno-kültürel görünümü,buradaki uluslar?n tarihi ve kültürel Varl??? ile kimli?i ve bu bölgede uluslararas? kültürel etkile?imin s?n?rlar?n? belirlemek aç?s?ndan son derece önemlidir.[38]Zira Albanlar Güney Kafkasya’n?n büyük bir bölümünü(k?sa dönemli kesintiler hariç olmak üzere),M.Ö.III.yüzy?ldan M.S.VIII.yüzy?la kadar yakla??k 1000 y?l hakimiyetlerinde bulundurmu?lard?r.[39]
Ermeni iddialar?na göre Azerbaycan(Alban)topraklar? ilk ça?larda ve orta ça??n ba?lar?nda Kür Nehri’nin kuzeyinde yer almaktayd?.[40]Yani Kür’ün sol taraf? ile Aras aras?nda kalan bölge(tabii ki Karaba? ba?ta olmak üzere)Ermeni topra?? idi. Bölge daha sonra Albanya’ya dahil olduysa da etno-kültürel olarak hayali“Büyük Ermenistan”?n do?u bölgesi say?lmaya devam etmi?tir.[41]
Yukar?da ifade edilen iddialar,Ermeni Kilisesi taraf?ndan Haydat ideolojini gerçekle?tirmek için kom?u ülke topraklar? üzerinde yoktan var edilen—tabiri caizse-fantastik hak iddiaiar?d?r.[42]A?a??da görülece?i gibi,bu iddialar da H?ristiyanl?k’?n Kabulü ba?l??? alt?nda inceienen iddialar gibi tarihi mesnetten yoksundur.
Ermeni kaynaklar? da dahil olmak üzere o dönemden kalan hiçbir tarihi kaynakta Kür’ün ne sa??nda ne de solunda hiçbir Ermeni Varl???ndan SÖZ edilmemektedir.[43]Bir kere M.Ö.III.yüzy?ldan Güney Kafkasya’n?n Arap hakimiyetine girdi?i VIII.Yüzy?la kadar,yani istisnalar olmakla birlikte 1000 y?l kadar,Albanya’n?n ayn? s?n?rlar içinde kald??? bilinmektedir.
Albanlar’?n konumuz aç?s?ndan önemi,Kafkaslar bölgesinin ilk H?r?stiyanlar? olmalar?d?r.Albanya’da H?r?stiyanl?k’?n tarihi havariler dönemine kadar gitmektedir.Buradaki ilk H?r?stiyan vaiz Elisey’dir.[44]Elisey,bugünkü ?eki ?ehri civar?ndaki Ki? bölgesinde Kafkasya’n?n ilk kilisesini in?a etmi?tir.[45]Onun ba?latt??? H?ristiyanla?ma sürecini Alban Kral? Urnair peki?tirmi?tir.[46]Albanya’da H?ristiyanl?k Milan Bildirgesi’nin yaratt??? uygun uluslararas? ortamda devlet dini ilan edilmi?tir.[47]
Buna göre hem Ermenistan’da hem de Albanya’da H?ristiyanl?k,313’teki Milan Bildirgesi’nden sonra olu?an uluslararas? ortamda devlet dini olmu?tur.Bu yüzden Ermenistan’? H?ristiyanl?k’? benimseyen ilk devlet olarak kabul etmek için hiçbir sebep yoktur.Buna kar??l?k Albanya’da H?ristiyanl?k,havariler dönemi kadar eskiye dayanmaktad?r.H?ristiyanl?k’?n daha Ermenistan’da bilinmedi?i dönemlerde bile Albanya’da bu konuda bilinçli bir kamuoyunun varl??? bilinmektedir.Ermenistan’da—Roma’n?n siyasetine uygun olarak-H?r?stiyanlar’a eziyet edilirken;siyasi ba??ms?zl???n? kaybetmemi? olan Albanya’da kiliseler in?a edilmi?,?ncil Albanca’ya çevrilmi? ve H?ristiyanl?k’la ilgili önemli eser ve yaz?tlar meydana getirilmi?tir.[48]
ARAP FET?HLER? VE SONRASI
V-VI.yüzy?llarda Albanya’da H?ristiyanl?k’?n,H?ristiyanl?k aleminin Hz.?sa’n?n tabiat?yla ilgili olarak ya?ad??? genel tart??man?n içine çekildi?i ve Alban Kilisesi’ni-Gregoryen Kilisesi’nin aksine-Hz.?sa’da biri tanr?sal,biri be?eri olmak üzere iki tabiat oldu?unu savunan Diyofizit görü?ü Bizans’la birlikte benimsedi?i görülmektedir.[49]
640’l? y?llardan itibaren Arap ordular? Kafkasya’ya girmeye ba?lam??lar,hem Albanya hem de bütün Güney Kafkasya Müslüman Araplar’a kar?? ba??ms?zl???n? koruyamam??t?r.705 y?l? itibariyle Albanya ve Güney Kafkasya’n?n Arap ordular? taraf?ndan i?galinin büyük ölçüde tamamlanmas?yla Alban Kilisesi,tarihindeki ilk bask? dönemine girmi?tir.Zira Müslüman Arap yönetimi, Diyofizit inanca ba?l? olmas? dolay?s?yla Alban Kilisesi ve Bizans aras?ndaki ideolojik yak?nl??a,Gregoryen Kilisesi’nin de araya girmesiyle,müsamaha göstermemi?tir.[50]
Gregoryen Kilisesi ile Alban Kilisesi aras?ndaki bu mezhep mücadelesinde,Müslüman Araplar’? Alban Kilisesi’ne kar?? k??k?rtan Ermeni Katolikosu Yelia’n?n rolü gerçekten dikkate de?erdir.Ermeni Katolikosu,Arap hükümdar? Halife Abdülmelik’ten,birtak?m Alban din merkezlerinin kendi otoritesine ba?lanmas?n? talep etmi?tir.Yelia,Halife Abdülmelik’e yazd??? mektupta ülkesinin Halife’ye olan ba?l?l???n? bildirdikten sonra,kendisiyle ayn? dine mensup oldu?unu belirtti?i Alban Katolikosu’nun Bizans ?mparatoru ile gizli bir anla?ma yapt???n?,Albanya’da dini ayinlerde Bizans ?mparatoru’na dua edildi?ini ve Katolikos’un herkesi ?mparator’la birlik olmaya ça??rd???n? ifade etmektedir.Katolikos’un bu faaliyetlerine hanedan üyeleri aras?nda da taraftar buldu?unu iddia eden Yelia,Halife’den bu kimseleri cezaland?rmas?n? istemi?tir.[51]Cevaben yazd??? mesajda Halife, otoritesine kar?? ayaklanan Albanlar’? Gregoryen Kilisesi’ne ba?lamak için çok kalabal?k bir ordu gönderdi?ini ve asileri Katolikos Yelia’n?n gözleri önünde cezaland?raca??n? belirtmi?tir.[52]
Arap ordusunun deste?inde Barda’ya giren Yelia,ba??ms?zl?k taraftarlar?n? çok ac?mas?zca katletmekle kalmay?p ar?ivlerde saklanan Albanca dini literatürü de yok etmi?tir.Bunlarla yetinmeyen Yelia,Alban ruhbanlar?ndan sonsuza kadar Gregoryen Monofizit Katoliloslu?u’na ba?l? kalacaklar?na dair yaz?l? birer senet alm??t?r.Yine Yelia’n?n emriyle son Alban Katolikosu Nerses Bakur(686-705)idam edilmi?tir.[53]
Ermeni Katolikosu’nun sahneledi?i bu entrikalar sebebiyle Araplar,Albanlar’?n egemenli?ine son vermi? ve Alban katolikoslu?u’nu Gregoryen Katolikoslu?u’na tabi k?lm??t?r.Bu tarihi geli?me,Albanlar’?n etnik kimli?inin yok olmas?n?n (deethnization)ve bir k?s?m Albanlar’?n tedricen Ermenile?mesinin ba?lang?c? olmu?tur.Özellikle dini törenlerin Ermenice yap?lmaya ba?lanmas? ve dini metinlerin Ermenice yaz?lmas? sonucu zamanla Ermenice’nin günlük hayatta da Albanca’n?n yerini almaya ba?lamas?,bu süreci körüklemi?tir.[54]
Öte yandan Arap hakimiyetiyle birlikte bölgede ?slam da h?zla yay?lmaya ba?lam??t?r.Fakir halk,cizye vermemek için;toprak Sahipleri de zenginliklerini kaybetmemek için ?slam’? kabul etmi?tir.Ancak yine de özellikle Karaba?’da,büyük ölçüde Gregoryen Kilisesi’nin etkisi alt?nda da olsa,H?ristiyanl?k varl???n? sürdürmü?tür.Bunlar?n d???nda ne Gregoryen H?ristiyan ne de Müslüman olmak isteyen bir k?s?m Albanlar da,k?smen Karaba?’da olmak üzere,da?l?k bölgelerde hayatlar?n? sürdürmü?lerdir.[55]
IX.yüzy?lda ç?kan bir dizi isyan neticesinde bölgedeki Arap hakimiyeti zay?flam?? ve böylece Karaba?’da Alban uyan??? diyebilece?imiz bir döneme girilmi?tir.[56]XIII.yüzy?l?n ortalar?na kadar uzanan bu dönemde Alban Kilisesi de Ermeni tesirinden kurtulmay? ba?arabilmi?tir.Ancak XIII.yüzy?l?n ikinci yar?s?ndan itibaren bu uyan???n etkisini yitirmesi,Albanlar için adeta sonun ba?lang?c? olmu?tur.
RUSYA’NIN KAFKASYA’DA BEL?RMES? VE RUS POL?T?KASI ETK?S?
Yukar?da özetlenen süreç içinde 18.yüzy?la kadar ya?ayan Albanlar,bu yüzy?l?n sonlar?ndan itibaren Rusya’n?n Kafkasya’ya do?ru yay?lmas?yla bir Varl?k tehlikesiyle kar?? kar??ya kalm??lard?r.Bu dönemde Ermeni din adamlar?,Ermenilerin Türk ve ?ran etki alanlar?ndan ç?kart?lmas? gerekti?ini savunarak Rusya’ya ba?vurmu? ve onu k??k?rtm??lard?r.[57]Bu durum,Rusya’n?n da, Kafkasya’daki yay?lmac? siyaseti bak?m?ndan,i?ine gelmi?tir.
Rus ç?karlar?,Kafkasya'daki Ermeni nüfusunu artt?rmay? ve Türkiye ve ?ran ile s?n?r olan bölgelerde Rusya yanl?s? bir H?ristiyan toplumun varl???n? gerekli k?lmaktayd?.Bunu yaparak Rusya,Türkiye’deki Ermenilerin de deste?ini kazanmay? ve Anadolu’da güçlü bir be?inci kola sahip olmay? da istemekteydi.Bu yüzden Türkmen çay ve Edirne anla?malar?na Kafkasya’ya Ermeni yerle?imlerini içeren özel maddeler kondu.Bu dönem Ermenilerin,özellikle ?ran’dan,Karaba? ve Zangezur’a ilk geli?leri oldu.[58]
Rusya,bütün bölge Ermenilerini kontrol edebilmek için hepsini dinsel olarak tek bir merkeze ba?lamas? gerekti?ini biliyordu. Bunun için Erivan’daki Eçmiyazin Katolikosiu?u’na çe?itli tavizler verildi.Bunlar?n aras?nda ba??ms?z Alban Patrikli?inin ilgas? ve bu defa nihai olarak,Ermeni Gregoryen Kilisesi’ne tabi k?l?nmas? da vard?.Daha sonra 1909-1910 y?llar?nda
Gregoryen Kilisesi,Rusya’n?n izniyle Alban Kilisesi’nin ar?ivlerini imha etti.Böylece Alban dini külliyat?n? ortadan kald?rd?.Bununla beraber Ermeni ruhbanlar? Alban H?ristiyan an?tlar?n? y?kmaya ve Alban H?ristiyan kültürünü tarihten silmeye ba?lam??lard? bile.[59]
Bu dönemde Ermeni ruhbanlar?n?n yapt??? kültür tahribat? ve tarih tahrifat?n?n boyutlar?,bir ülkenin ve bir kültürün bütün tarihsel miras?n? yok etme derecesine ula?m??t?.?öyle ki;o dönemde yaz?lan Ermeni kaynaklar?nda Karaba? Albanyas?,Ermeni bölgesi olarak geçmi?;daha da vahimi Alban tarihine ait olaylar aynen Ermeni tarihine transfer edilmi?tir.[69]Ermeni ruhbanlar?n?n maharetle yapt?klar? bir ba?ka ?ey de yaz?l? Alban an?tlar?n? silip üzerlerine Ermenice metinler yazmak veya Ermeni haçlar? kaz?makt?r.[61]Apaç?k bir tarih h?rs?zl??? olan bu davran?? sebebiyle bugün elimizde Albanlar’la ilgili pek az orijinal belge kalm??t?r.Bu belgelerin bir k?sm?,Erivan’da gizli tutulmaktad?r.[62]
Ermeniler,inkar etseler de,dil ve kültürlerinin tarihi geli?iminde Albanlar’?n,Türkler’in ve Gregoryen cemaat içindeki di?er etnik unsurlar?n önemli etkisi olmu?tur.[63]Günümüzde ?lk Ça? Ermeni tarihçisi olarak bilinen geçmi?teki tarihçilerin ço?u Alban’d?r.Ermeni ve Alban kilise mimarileri farkl?d?r.Ermeniler,ilaveler ve tadilatlar yaparak Alban kiliselerine Ermeni havas? vermeye çal??m??lard?r.Alban kiliselerinde Ermeni aziz heykelleri yoktur,bu aziz heykellerini de Ermeniler sonradan eklemi?lerdir.[64]Bu tahrifat i?lemleri s?ras?nda bir k?s?m Ermenilerin,ilk Ve orta ça?larda yap?lan eserlere modern Ermenice yaz?lar kaz?yacak kadar—adeta-gözlerini kan bürümü?tür.
Ermeniler,belli bir co?rafyada ve belirli bir tarihi dönemde yarat?lan kültür ve medeniyet ürünlerini,bu ürünleri yaratan unsuru ortadan kald?rmak suretiyle,kendilerine mal etmeye çal??makta;bunu da tarihi ve medeni aç?dan büyük vas?flara sahip olduklar?n? ispat etmek için yapmaktad?rlar.Ermenilerin,Büyük Ermenistan’?n altyap?s?n? olu?turaca??n? dü?ündükleri Büyük Ermeni Tarihi’ni yaratmak için giri?tikleri bu gayret,pek çok tarihi olay?n çarp?t?lmas?na yol açm??t?r.Bu gayret,Ermeni tarihini, efsanelerle iç içe bir olgu haline getirmi?tir.Hemen her milletin tarihin karanl?k ça?lar?yla ya da çok eski devirlerle ilgili efsane ve destanlar? vard?r.Tabiidir ki bu efsane ve destanlar,do?aüstü unsurlar içermektedir.Bu sebeple efsaneler kültürel,moral ve psikolojik de?erler olarak kabul edilir;ancak bilimsel ve tarihi gerçeklermi? gibi öne sürülmez. Oysa Ermeniler,Nuh Peygamber’in torunu olan Hayk’?n soyundan geldiklerine kesin gözüyle bakmakta ve bunu bir tarihi hakikatmi? gibi yans?tabilmektedir.Halbuki Nuh Peygamber ve Büyük Tufan efsanesi semavi dinlerin ortak bir de?eridir, münhas?ran Ermeni tarihine mal edilemez.Köklü bir tarihe ve medeniyete sahip büyük bir millet olmak,ba?ka milletlerin kültür ve medeniyetlerini takdir etmemek veya kendi kültürüne katk? yapm?? kültür ve toplumlar? inkar etmek demek de?ildir.
KARABA? BOYUTU
Bu tarihi süreç içinde Karaba? Albanlar? dinsel olarak Gregoryen,kültürel olarak da Ermenile?mi?ler ve Ermeni olarak adland?r?lmaya ba?lanm??lard?r.Böylece Albanlar,kendi etnik benliklerini kaybetmi?lerdir.Bu iddiam?za dayanak olacak ilginç bir belge 1908’de bir Alban H?ristiyan’?n dinini de?i?tirip Lutheryan olmak istemesi,buna gerekçe olarak da Gregoryen oldu?u için yanl?? olarak Ermeni addedildi?ini ileri sürmesidir.[65]
Daha da ilginç bir belge,1979’da Rus bilim adamlar?n?n yapt??? bir çal??ma neticesinde ortaya ç?kan rapordur.Bilindi?i gibi etnik problemlerin ara?t?r?lmas?nda antropoloji yöntemlerine s?kça ba?vurulur.Bunlardan biri de dental karakterin ara?t?r?lmas? demek olan odontolojik yöntemdir.Zira dental karakterin morfogenezisi,genetik faktörlere dayan?r ve çevresel faktörlerden hemen hemen hiç etkilenmez.Bu yüzden de odontolojik yöntem etnogenezis çal??malar?nda s?kça kullan?l?r.Bütün Kafkasya’da yap?lan sözkonusu odontolojik ara?t?rmada kullan?lan toplam 31 gruptan 3’ü Azerbaycanl?,3’ü Ermenistanl? ve 1‘i de Karaba?l?d?r.Bu ara?t?rman?n sonuçlar?na göre Karaba? Ermenileri’nden olu?an grup,dental karakter bak?m?ndan Azerbaycanl? gruplarla ?a??rt?c? bir benzerlik ve Ermenistanl? gruplarla ciddi bir farkl?l?k göstermektedir.[66]Bu ara?t?rma,baz? bilim adamlar?nca Ermenistan Ermenileri’yle Karaba? Ermenileri’nin etnik kökenlerinin farkl? oldu?u ?eklinde yorumlanm??t?r. Asl?nda bu sonuç,Kafkasya’n?n ilk ve orta ça?lar tarihiyle yak?ndan ilgilenen kimselere hiç de ?a??rt?c? gelmeyecektir.Zira bugün Karaba? Ermenileri diye bilinen toplum—1828’deki Türkmençay Anla?mas?’ndan sonra bölgeye gelenler hariç olmak üzere- Gregoryenle?mi? Albanlar’dan veya Gregoryen inançl? Türkler’den[67]ba?kas? de?ildir.
Karaba?’da ba??ms?z Alban Kilisesi varl???n? 1836’ya kadar sürdürebilmi?tir.1828’de ?ran’la Rusya aras?nda imzalanan Türkmençay Anla?mas?’na göre bölgeye çok yo?un ?ekilde Ermeni göçleri ya?anm??t?r.Alban Kilisesi’nin Ermeni Kilisesi’ne ba?lanmas?n? ve Albanlar’?n yaratt??? Hiristiyan kültür miras?n?n Ermeniler taraf?ndan istismar edildi?ine daha önce de?inmi?tik.Karaba? söz konusu oldu?unda,sorunun H?ristiyanl?k hakk?ndaki tart??man?n Karaba? topraklar?n?n sahipli?i konusunda tarihi bir hak iddias?na dönü?tü?ü görülmektedir.Karaba?’daki Alban H?ristiyan miras?n?n Ermenile?tirilmesi, Ermenilerin,i?gal ettikleri Azerbaycan topraklar?ndaki tarihi hak iddialar?n? me?rula?t?rmak için kullan?lmaktad?r.Öyle ki; 1978’de Karaba?’a geli?lerinin 150.y?l? an?s?na A?dere an?t?n? dikip[68]1988’de Karaba?’da Türkler ve Ermeniler aras?nda silahl? çat??malar?n ba?lamas? üzerine,bu an?t?n ifade etti?i anlam(yani Ermenilerin Karaba?’?n otoktan halk? olmad???, buraya sonradan—yaln?zca 150 y?l önce-geldi?i)yüzünden Karaba?’daki tarihi hak iddialar?n?n ortadan kalkaca??n? fark eden Ermeniler,bu an?t? y?km??t?r.[69]Buna kar??l?k Ermeniler,Karaba?’daki Alban katedral ve kiliselerinde tadilat yaparak bunlara Ermeni yap?t? görünümü vermi?tir[70]ve buna dayanarak Karaba?’da bin küsur y?ld?r var olduklar? masal?n? dünyaya anlatmaktad?r.
Bütün bunlardan sonra Albanlar’a bugün ne oldu?una gelince,bahsetti?imiz tarihi süreç içerisinde Hititler gibi,eski M?s?rl?lar gibi tarih sahnesinden silinip gitmi?leridir.Albanlar’?n bakiyesi son topluluk olan Udinler,bugün Azerbaycan’?n O?uz ve Gebele ?ehirlerinde ya?amaktad?r.[71]
SONUÇ
Ermeniler,H?ristiyanla?malar?n?n tarihini oldu?undan eski ve s?radan kiliselerini Apostolik kilise gibi takdim ederek kendi seçilmi?liklerini,üstünlüklerini ispatlamaya çal??maktad?r ve bu sayede ortaya ç?kan dinda?l?k gayretlerini siyasi ranta tahvil edebilmenin hesab? içindedir.H?ristiyanl?k’? kabul edi?lerinin—sözüm ona-1700.y?ldönümünü kutlayan Ermeniler, Karaba?’daki tarihi Alban abidelerini,tarihi Ermeni yap?tlar?ym?? gibi dünya kamuoyuna tan?tmakta ve bu suretle tarihi gerçekleri çarp?tarak bunlar? kom?u ülke topraklar? üzerindeki yay?lmac? emellerine alet etmektedirler.
Bu stratejinin dünya çap?ndaki etkileri tahmin edilebilmekten çok daha büyüktür.Geçen y?lki 1700.y?ldönümü kutlamalar?na ?eref konu?u olarak Papa II.Jean Paul i?tirak etmi?tir.2001 y?l?n?n aral?k ay?nda Venezuella’da Ermeni soyk?r?m? an?t?, Ermeni ve Venezuellal? din adamlar?n?n kat?ld??? bir törenle aç?lm??t?r.[72]Görüldü?ü gibi i?in içine H?ristiyan karde?li?i girdi?inde Venezuella ve Ermenistan aras?ndaki mesafe birden k?salmakta ve bu iki ülke birlikte hareket edebilmektedir.Bu ise Türkiye’nin üstündeki uluslararas? bask?y? art?rmakta ve günden güne Türkiye’nin hareket alan?n? k?s?tlamaktad?r.
Sonuç olarak Ermeni kültür stratejisinin amaçlar? ve Ermenilerin bu stratejileriyle elde ettikleri haks?z kazan?mlar? ?u ?ekilde özetlenebilir:
1.Genelde dünya,özelde Kafkasya’da H?ristiyanl?k’? sahiplenmek,kendilerini H?ristiyanl?k’?n Kafkasya’daki kalesi gibi göstermek,H?ristiyanl?k’?n yay?l???ndaki bask?lara gö?üs geren ?ehit millet imaj? yaratmak;[73]
2.Gregoryen mezhep,kilise ve cemaat kültürünü—onu olu?turan di?er unsurlar? d??layarak-tek ba??na sahiplenmek;
3.Alban tarih ve kültürünü kendilerine mal etmek.
4.Haydat ideolojisi çerçevesinde Büyük Ermenistan hayalini gerçekle?tirmek için Ermenileri;H?ristiyanl?k’a en büyük hizmeti etmi?,köklü bir tarih,kültür ve medeniyet sahibi,bu Büyük Ermenistan’? kurmay? tarihi olarak hak eden büyük bir millet olarak dünya kamuoyuna takdim etmek;
5.Mono milliyetli ve tek mezhepli Ermeni milli yap?lanmas?n? me?rula?t?rmak ve güçlendirmek;
6.Türkler’e kar?? yürütülen sava?ta H?ristiyan dünyan?n deste?ini ve sempatisini kazanmak ve böylece H?r?stiyanl?k gayretiyle dünyay? kand?rarak yay?lmac? siyasetlerini örtbas etmek;
7.Alban tarihini çarp?tarak Azerbaycan topraklar? üzerinde tarih hak iddia etmek;Karaba?’da ya?anan trajedi ve katliamlar?, Azerbaycan’da say?lar? bir milyonu bulan mültecileri,onlar?n darmada??n olan evlerini,köylerini,?ehirlerini ve hayatlar?n? dünya kamuoyuna unutturmak;
8.Dünyan?n çe?itli yerlerindeki Ermeni lobilerini Erivan’a daha s?k? ba?lamak
9.Ermenistan’da ekonomik durumdan ho?nutsuz olan ulusal kamuoyunun gözünü boyamak.
Kültür stratejisi,Türk-Ermeni çat??mas?nda Ermeni taraf?na üstünlük sa?layan unsurlar?n ba??nda gelmektedir.Bu strateji,Türk taraf?n?n uluslararas? ortamda,daha en ba??ndan,ifade ve iddia kabiliyetini son derece s?n?rland?rmaktad?r.Mesela;üzerinde bugüne kadar ciddi bir çal??ma yap?lmam?? olmas?na ra?men Bat?da soyk?r?m iddias? bilimsel anlamda veri olarak,Ön kabul olarak ele al?nmakta ve Türk taraf?n?n bunun aksini ifade eden söylemine itibar edilmemektedir.
Türklerin Ermenilerle yapt?klar? mücadelede en büyük eksikli?i stratejisiz ve perspektifsiz/olmalar?d?r.Bugüne kadar Türkler taraf?ndan yap?lan çal??malar,Ermeni iddialar?n?n paralelinde ve gölgesinde c?l?z birer savunma olman?n ötesine geçememi?tir. Hatta Ermeni propagandas?n?n baz? ö?eleri Türk taraf?nca da sonuçlar? hesap edilmeksizin kabul edilmektedir.Bunlar?n ba??nda Ermenilerin dünyan?n ilk H?ristiyan devleti olduklar? iddias? gelmektedir.Ermenilerin,H?ristiyanl?k üzerine kurduklar? kültür stratejisi bak?m?ndan bu durum,uluslararas? alanda Ermenilerin haks?z yere pozisyonlar?n? güçlendirmelerine sebep olmaktad?r. Asl?nda sorun,çal??mam?zda görüldü?ü gibi,Ermenilerin dünyan?n ilk H?ristiyanlar? olup olmad?klar? ya da ne kadar zamand?r H?ristiyan olduklar? de?ildir.Esas sorun din,inanç ve kültür ö?elerinin yay?lmac? bir zihniyetin elinde nas?l,tehlikeli birer silaha dÖnü?tü?üdür.?u anla??lm??t?r ki;Türk taraf?n?n,Ermeni iddialar? çerçevesinde ortaya koydu?u çabalar,Ermeni paradigmas?n?n ifade etti?i söylemin dümen suyundan ç?kamam?? ve Ermeni söyleminin uluslararas? dünyada Ermeniler lehine yaratt??? siyasal ve kültürel iktidar?n aciz bir mahkumu olmaktan kurtulamam??t?r.Türkiye’nin uluslararas? ili?kilerde Ermeni sorunu sebebiyle içine dü?tü?ü ç?kmaz bir kez daha aç?kça ortaya koymu?tur ki;yeni stratejilerin geli?tirilmesi,kaç?n?lmaz bir ihtiyaç haline gelmi?tir.Görüldü?ü gibi kültür bir stratejidir,din bir stratejidir ve belki de bir mücadeleyi kazanabilmenin en önemli yolu,psikolojik çat??maya iyi haz?rlanmak ve kültür ile dilde yaratt???n?z iktidar? kar?? tarafa kabul ettirebilmektir.
*ASAM Kafkasya Ara?t?rmalar? Masas? Ba?kan?
**ASAM Kafkasya Ara?t?rmalar? Masas? Asistan?
[1]Ermeni Megato ideas? o?arak tan?mlanabilecek Haydat ideolojisi için bkz.Nazmi GÜl,“Yirmibirinci Yüzy?l?n Ba?lang?c?nda “Haydat(Ermeniler’in Davas?)”Stratejik Analiz,c.1,s.2,Haziran 2000,ss.25-28.
[2]Antik Ermeni tarihi ve Ermeni milletinin olu?umu için bak?labilecek baz? kaynaklar ?unlard?r:James Russell,“The Formation of the Armenian Nation”,The Armenian People,From Ancient To Modern Times,ed.Richard G.Hovannisian,c.1,ss.19-36,Boghos Levon Zekiyan,“Das Armenische Vo?k:Ein Historischer Rückblick”,Die Armenier,Brücke Zwischen Abendland und Orient,ss.47-67,Esat Uras,Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,ss.22-70 ve 98-107, Kamuran Gürün,Ermeni Dosyas?,ss.19-38,Davud K?l?ç,Osmanl? ?daresinde Ermeniler Aras?ndaki Dini ve Siyasi Mücadeleler,ss. 1-22,Nino Garsoian,“The Emergence of Armenia”,The Armenian People,From Ancient To Modern Times,ed.Richard G.Hovannisian,c.1, ss.37-62,Aram Kossian,“The End of the Hittite Empire:Thracians in the Armenian Highland?”,Armenian Perspectives,ed.Nicholas Awde,ss.35-38,Hüdavendigar Ermeni Dosyas?,ss.15-21,Emin Arifo?lu ??haliyev,Türkiye ve Azerbaycan Onur,Millet-i Sad?ka’dan Hayk’?n Çocuklar?na Ermeniler,ss.3-6,Gültekin Ural,Aç?s?ndan Ermeni Sorunu,ss.16-22
[3]Erich Feigl,“Ermeni Milli Kilisesi’nin Zaferi ve Trajedisi”,Ermeni Ara?t?rmalar?,s.2,ss.65-66,Erdal ?lter,Ermeni Kilisesi ve Terör,s.15
[4]Farida Mamedova."On Historical Geography of Caucasian Albania,Armenia and the Albanian Ethnos”,History of the Caucasus,The Scientific-Public Almanac,s.10
[5]19.yüzy?l?n ikinci yar?s?ndan önce“Büyük Ermenistan” hayali yahut haritas? yoktur.
[6]Gürün,age,s.30,Uras,age,s.47,Garsoian,agm,59,iddia edilen s?n?rlar için bkz.Garsoian,agm,s.53
[7]Gürün,age,s.37
[8]Mamedova,agm,s.10
[9]Mim Kemal Öke,Yüzy?l?n Kan Davas?,Ermeni Sorunu,1914-1923,s.88,Uras,age,s.89,Gürün,age,s.37
[10]Mamedova,agm,s.10
[11]Mamedova,agm,s.11
[12]Boghos Levon Zekiyan,“Begegnung mit der Wirklichkeit-Bedeutung des»Heiligen<<”,Die Armenier,Brücke Zwischen Abendland und Orient,s.85,Richard G.Hovannisian,“Inroduction,The Armenian People,From Ancient To Modern Times,ed.Richard G.Hovannisian,c. 1,s.vii
[13]Stepan Danielyan,“Religious Minorities in Armenia”,Central Asia and the Caucasus,s.2(8),2001,s.131,?aban Kuzgun,Dört ?ncil-Farkl?l?klar? ve Çeli?kileri,s.301
[14]Ermeniler,Aziz Gregor’u bir silsileyle havari Thaddaeus ve Bartholomaeus’a ba?lamak istemektedirler.Ne var ki bu silsilenin tarihsel olarak hiçbir geçerlili?i yoktur.Bertold Spuler,Die morgenlaendischen Kirchen’den nakleden Feigl,agm,s. 67
[15]Zurab Kanantchev,“On Dating of Christinization of Peoples of Caucasian Albania and Armenia”,History of the Caucasus,The Scientific-Public Almanac,s.41,ilter,age.,s.16,Feigl,agm.,s.72
[16]Kanantchev,agm,ss.43-45
[17]agm,s.44
[18]Feigl,agm,71
[19]agm,s.71
[20]Gürün,age,s.45
[21]H.Pasdermadjian,Histoire de I’Armenie,s.23’ten nakleden Gürün,age,s.46
[22]Ya?ar Kalafat,“Mono Milliyetçilik ve Milli Kilise”,Sekizinci Askeri Tarih Semineri(24-27 Ekim 2001),istanbul
[23]Ya?ar Kalafat,Nazmi Gül,”Importance of Folklore in Shaping the Identity-Armenian Culture and Cultural Identity”,History of the Caucasus,The Scientific-Public Almanac,s.159
[24]Gürün,age,ss.20-21
[25]M.F.K?rz?o?lu,“Milli Destanlar?m?zda Dede Korkut O?uznamelerinin Tarih Belgeleri Bak?m?ndan De?erleri-Armenya/Yukar? Eller Tarihinin ?çyüzü”,Belleten,c.50,s.198(Aral?k,1986)’dan ayr? bas?m,Ankara,1987,s.920,Kalafat,“Mono Milliyetçilik ve Milli Kilise”
[26]Uras,age.,s.92,K?l?ç,age,s.25,Jacques de Morgan,Histoire du Peuple Armenieni Paris,1919,s.102’den nakleden Gürün,age,s. 47,Jacques de Morgan,Histoire du Peuple Armenieni,Paris,1919,ss.102-104,364,H.Pasdermadjian,Histoire De L’Armenie,Paris, 1971,ss.101-104,Rene Grausset,Histoire de I’Armenie des origines a 1071,Paris,1973,ss.121-122,Karekin Sarkissian,“The Armenian Church in Contemporary Times”,Religion in the Middle East’ten ayr?bas?m,1969,s.81,G.Amadouni,L’Eglise Armenienne et la Catholicite,1978,s.14’ten nakleden ilter,age,s.16,Kanantchev,agm,s.43
[27]M.Fahrettin K?rz?o?lu,“Albanlar Tarihi”Üzerine(M.Ö.IV.-M.S.X.Yüzy?llar),XI.Türk Tarih Kongresi Bildiriler kitab?ndan ayr?bas?m,s.49
[28]Kalafat,“Mono Milliyetçilik ve Milli Kilise”
[29]?.Necdet Çetinok,“Sar? Gelin Türküsü ve Ermenilik”,Erciyes,s.282,Haziran 2001,ss,7-13
[30]Ya?ar Kalafat,“Kültürel Küreselle?me-Dinler Aras? Dialog ve Mono Milliyetçilik”,2000 Y?l?nda H?ristiyanl?k-Dünü,Bugünü ve Gelece?i(9-10 Haziran 2001),Ankara
[31]bkz.Abdurrahman Küçük,“Belgelerin I????nda Türk-Ermeni Münasebetlerine Genel Bir Bak??”,A.Ü.ilahiyat Fakültesi Dergisi, Ankara,1989,c.31,ss.245-259
[32]Kalafat,“Mono Milliyetçilik ve Milli Kilise”
[33]Kalafat,Gül,“Importance of Folklore in Shaping the Identity-Armenian Culture and Cultural Identity”,s.160
[34]Audrey L.Altstadt,The Azerbaijani Turks-Power and identity Under Russian Rule,s.3,ilyas Babayev,“Atropaten ve Alban Devletleri”,Azerbaycan Tarihi-uzak keçmi?ten1870.illere qeder,red.Süleyman Eliyarl?,s.92-93,Mammedova,agm,s.9,Istoricheskaya geografiya Azerbayjana,Baku,1987’den nakleden Davud Akhundov,“Genesis of the Architecture of Caucasian Albania and Criticism of Faisifiers”,History of the Caucasus,The Scientific-Public Almanac,s.23,Elyas Babayev,“Some Features of Caucasian Albania material culture”,History of the Caucasus,The Scientific-Public Almanac,s.89,Volodimir Sergiychuk,“Ukraine-Azerbaijan: Historical Parallels of the struggle for approving their independence and mutual tendency to relations”,History of the Caucasus,The Scientific-Public Almanac,s.179,Feride Memmedova,Azerbaycan’?n Siyasi Tarihi ve Tarihi Co?rafyas?(Kiril alfabesi ve Azerbaycan Türkçesi’yle),s.105,134,136,137,140,142,143,??haliyev,age,ss.24-25
[35]Edmund Herzig,The New Caucasus-Armenia,Azerbaijan and Georgia,s.3
[36]Gamarshah Javadov,“Regarding Azerbaijan Ethnos of Aiban Origin”,History of the Caucasus,The Scientific-Public Almanac,s. 73,74
[37]Tofik Magomed Ogl? Mamedov,Kavkazskaya Albaniya,s.207
[38]R.B.Geyu?ev,Hristianstvo V Kavkazckoy Albanii,s.146
[39]Feride Memmedova,Azerbaycan’?n...,s.229
[40]age,ss.36-47,Robert h.Hewsen,“The Geography of Armenia”,The Armenian People,From Ancient To Modern Times,ed.Richard G. Hovannisian,c.1,ss.1-17
[41]Mammedova,agm,s.9,ElyaS Babayev,“Some Features of,ss.89-90
[42]Some aspects on“Appearance”of Armenians in Transcaucasus,http://www.bakililar.az/ca/eng/news/news13_eng.html
[43]Albania and the“Greater Armenia”,http://karabakh.org/?id=3032&item=5
[44]Kanantchev,agm,s.42,Geyu?ev,age,s.147
[45]“Mukaddes Patrik Ki?’e geldi,burada kilise dikti ve kans?z bir kurban verdi”,Moucej Kalankatuklu,Albaniya Tarihi(Kiril alfabesi ve Azerbaycan Türkçesi’nde),s.18
[46]Geyu?ev,age,s.148
[47]Kanantchev,agm,s.45,Geyu?ev,age,s.148
[48]Kanantchev,agm,s.45,Geyu?ev,age,s.156,Gulchokhra Mamedova,“Church in the Village of Kish is the«Mother of Albanian Churches”,History of the Caucasus,The Scientific-Public Almanac,ss.29-32,Zaza Aleksidze,“Preliminary Account on the Identification and Deciphering of the Caucasian Albanian Text Discovered on Mount
Sinai”,History ot the Caucasus,the Scientific-Public Almanac,ss.37-38,Sabina Gadjiyeva,To the Question on Study of Albanian Christian Monuments settled on the territory of Upper Karabagh,http://www.bakililar.az/ca/eng/news/newsl4_eng.html
Loss of Independence and Commencement of the Deethnization Process of the Albanians,http://karabakh.org/?id=3044&item=5
[49]age.
[50]Kalankatuklu,age,s.176
[51]age,s.177
[52]Loss of Independence and Commencement of the Deethnization Process of the Albanians,http//karabakh.org/?id=3044&item=5
[53]age.
[54]age,Geyu?ev,age,ss.150-151
[55]End of the Arab Rule,Revival of the Albanian Statehood in Karabakh,http://karabakh.org/?id=3045&item=5
[56]Mamedova,agm,s.11
[57]Mamedova,agm,s.12
[58]agm,s.12
[59]agm,s.12
[60]Feigl,agm,s.88
[61]agm,s.75
[62]Kalafat,“Mono Milliyetçilik ve Milli Kilise”,Kalafat,“Türk-Ermeni ili?kilerinde Kültürel Boyut”,Kalafat,Gül,“importance of Folklore in Shaping the Identity-Armenian Culture and Cultural Identity”,s.160
[63]Kalafat,Gül,“Importance of Folklore in Shaping the identity-Armenian Culture and Cultural Identity”,s.160
[64]Mamedova,agm,s.12
[65]Ulduz Gashimova,“Some Anthropological Materials on the Transformation of the Peoples of Caucasian Albania”,History of the Caucasus,The Scientific-Public Almanac,ss.65-68
[66]Kafkasya ve Karaba? çerçevesinde,Gregoryen cemaati içindeki Türk unsurun tarihine ba?ka bir makalemizde de?inilecektir.
[67]?.Aliyev,Nagorn?y Karabah,ss.75-78’den nakleden Araz Aslanl?,“Tarihten Günümüze Karaba? Sorunu”,Avrasya Dosyas?,c.7, say?.1,s.395
[68]Aslanl?,agm,s.395
[69]Gadjiyeva,agm
[70]Mamedova,agm,s.15
[71]The Armenian Genocide Monument Opening Ceremony in Caracas,Venezuella,http//groong.usc.edu/news/msg41617.html
[72]bkz.Wolfgang Gust,Der Völkermord an den Armeniern,Die Tragedie des aeltesten Christienvolkes der Welt,Münih,1993
[73]bkz.Aytunç Alt?ndal,Türkiye ve Ortodokslar,ss.103-105 | | | | ----------------------
* -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-II.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
