UAD'NIN BOSNA KARARI VE TÜRKIYE

Uluslararas? Adalet Divan?'n?n (UAD), Bosna-Hersek'in S?rbistan'a kar?? açm?? oldu?u soyk?r?m davas? hakk?ndaki karar? (26 ?ubat 2007), hukuk tarihinde ilk defa olarak bir devletin bir uluslararas? mahkeme taraf?ndan soyk?r?m suçundan yarg?lanm?? olmas? nedeniyle tarihsel bir nitelik ta??yor. Filhakika, BM Güvenlik Konseyi kararlar?yla kurulmu? olan Yugoslavya ve Ruanda uluslararas? ceza mahkemeleri 1993'ten bu yana "bireysel nitelikte" soyk?r?m suçlar?n? yarg?lam?? ve mahkûmiyet kararlar? vermi?lerdi. Ancak, UAD'nin söz konusu karar?na kadarki dönemde geçerli uluslararas? uygulamaya göre, sadece bireylerin soyk?r?m suçundan sorumlu tutulabilecekleri kabul ediliyor, buna mukabil devletlerin yükümlülük alan? ise soyk?r?m? önleme ve sorumlular? cezaland?rma yükümlülü?ü ile s?n?rland?r?l?yordu.

Nitekim, Nazi sava? suçlular?n?n yarg?land??? Nürnberg Uluslararas? Askeri Mahkemesi 1946'da verdi?i kararda "suçun bireyselli?i" kural?n? ?u ifadelerle teyit etmi?ti: "Uluslararas? hukuka kar?? suçlar, soyut varl?klar taraf?ndan de?il insanlar taraf?ndan i?lenir ve ancak bu suçlar? i?leyen bireyleri cezaland?rmak suretiyle uluslararas? hukuk hükümleri infaz edilmi? olur." (1)

Bu kural? benimseyen BM Soyk?r?m Sözle?mesi'nin 4. maddesi de, soyk?r?m suçu nedeniyle, yöneticilerin, kamu görevlilerinin ve özel ki?ilerin cezaland?r?laca??n? öngörüyor, tüzelki?ilerden ve devletten söz etmiyordu. Ancak, Divan, Soyk?r?m Sözle?mesi'nin 1. ve 9. maddelerini yorumlamak suretiyle, devletlerin de soyk?r?m suçunu i?lemekten sorumlu tutulabileceklerini karara ba?lad? ve sözünü etti?imiz kural? de?i?tirdi.

Soyk?r?m hukukunda suçun bireyselli?i kural?n?n geçerli olmas?, Ermeni iddialar?na kar?? Türk tezine hukuk alan?nda güç kazand?ran unsurlardan biriydi. Bu kurala getirilen de?i?ik yorumla, her ne kadar bu avantaj kaybediliyorsa da, gerçekte, Divan karar?, soyk?r?m hukukuna ili?kin birçok kavrama aç?kl?k getirdi?i ve bu alandaki içtihada ciddi katk?da bulundu?u gibi, Türkiye'nin tezini de güçlendiren önemli unsurlar içeriyor.

Karar?n önemli noktalar?
Divan karar?n?n ana noktalar? ?öyle özetlenebilir:

° Divan, her ne kadar Srebrenitza'da Bosnal? S?rplar taraf?ndan soyk?r?m suçunun i?lendi?ini kabul etmi?se de, bundan dolay? S?rbistan'?n devlet organlar?na yüklenebilir bir sorumluluk saptanamamas? nedeniyle, S?rbistan'? suçlu bulmam??t?r.

° Karara göre, S?rbistan, BM Soyk?r?m Sözle?mesi hükümlerini ihlal ederek soyk?r?m suçu i?lemedi?i gibi, soyk?r?m için gizlice plan yapmam??, soyk?r?m? k??k?rtmam??, soyk?r?m suçuna ortak olmam??t?r.

° Buna mukabil, Divan, S?rbistan'?, Srebrenitza katliam?n? önlemek için Bosnal? S?rplar üzerindeki nüfuzunu kullanmamas?, soyk?r?mdan suçlu Ratko Mladic 'in YUCM'ye yarg?lanmak üzere teslim edilmesine ili?kin yükümlülü?ünü yerine getirmemesi ve mahkemeyle tam bir i?birli?inde bulunmamas? nedenleriyle Soyk?r?m Sözle?mesi hükümlerini ihlal etmekten suçlu bulmu?tur.

° Divan, soyk?r?m suçunu i?leyen devletin, genel hukuk kurallar?na göre, soyk?r?m kurbanlar?na tazminat vermekle yükümlü oldu?una karar vermi?tir. Ancak, bu hususta bir suçunun saptanmam?? olmas? nedeniyle S?rbistan'? tazminat ödemeye mahkûm etmeyen Divan, sözle?medeki yükümlülükleri ba?lam?nda S?rbistan'dan, Mladic'in ve di?er suçlular?n YUCM'ye sevkini ve mahkemeyle tam i?birli?i içinde olmas?n? istemi?tir.

° Divan'?n, önemli bir karar? da, devletin soyk?r?m suçundan veya i?tirakten sorumlulu?unun, bir özel ki?i mahkûm edilmeden de gerçekle?ebilece?ine ili?kindir.

Özel kas?t ve soyk?r?m e?i?i
Divan'?n karar?, uluslararas? hukuk camias?n?n bir bölümünce, siyasi nitelikte ve adaletsiz bulunmu?tur. Bu görü?ü savunanlar?n ba??nda Yugoslavya Uluslararas? Ceza Mahkemesi (YUCM) hâkimlerinden Antonio Cassese gelmektedir. Cassese, Bosnal? S?rp komutanlar?n, S?rbistan devleti taraf?ndan finanse edildi?ini, bu ki?ilerin S?rbistan'?n siyasi ve askeri liderli?iyle çok s?k? ba?lar? oldu?unu ortaya koyan sa?lam kan?tlar bulundu?unu, bu kan?tlar?n S?rbistan'?n soyk?r?m ile suçlanmas? için yeterli oldu?unu belirtmi? ve Divan'?n bu kan?tlar? yetersiz bularak, S?rbistan devleti yetkililerinin, Bosnal? S?rp generallere soyk?r?m i?lenmesi yönünde aç?k emirler verdiklerini belirten belgeleri istemesini, "gerçekçi olmayacak kadar yüksek bir kan?t standard? aranmas?" olarak de?erlendirmi?tir. (2)

Buna kar??l?k, birçok uluslararas? uzman ve akademisyen, Divan'?n, soyk?r?m suçunun mevcudiyeti için ispatlanmas? zorunlu olan "özel kas?t" unsuruna ili?kin kan?tlar?n "kesinlik ve kat'iyet" standard?n?n yüksek tutulmas?n? hararetle desteklemi?tir. Örne?in, "Crimes of War Project" ?cra Direktörü Anthony Dworkin , Divan'?n verdi?i kararla, Soyk?r?m?n Sözle?mesi'ni do?ru yorumlam?? oldu?unu, bunu yaparken de, Bosna'da sadece Srebrenitza katliam?n?n "soyk?r?m e?i?ine" ula?t???n? saptam?? olan YUCM'nin bu konuya ili?kin karar?n? teyit etmi? oldu?unu belirtmi?tir. (3)

Bu noktada, soyk?r?mla, insanl??a kar?? suçlar ve sava? suçlar? aras?ndaki hassas fark?n belirlenmesinde kilit unsur olan "özel kas?t" (dolus specialis) kavram? üzerinde k?saca dural?m. Soyk?r?m Sözle?mesi uyar?nca, bir suçun soyk?r?m olarak nitelenmesi için, ulusal, etnik, ?rksal veya dinsel bir grubun hedef olarak al?nmas? ve kurbanlar?n s?rf bu gruplardan olmalar? nedenine odaklanan özel bir kas?tla k?smen veya tamamen yok edilmeleri gerekiyor. Soyk?r?m suçunun i?lendi?ini ispatlamak için savc?lar?n, failin kurbanlar?n? s?rf sözle?me kapsam?ndaki dört gruptan birine mensubiyetleri nedeniyle ve grubun tamam?n?n veya bir bölümünün yok edilmesine odaklanm?? zihinsel bir saplant?yla öldürdü?ünü hiçbir ku?kuya meydan vermeyecek ?ekilde kan?tlamalar? zorunlu oluyor. Katliam?n boyutlar? çok büyük de olsa, suçun özel kas?tla i?lendi?i kan?tlanamazsa, i?lenen cürüm büyük bir olas?l?kla insanl??a kar?? suç veya sava? suçlar? kategorisine giriyor.

UAD karar?, soyk?r?m?, bir tür insanl??a kar?? suç olan "etnik temizlik" ten ay?ran kritik unsurun da özel kas?t oldu?unu ?u ifadelerle ortaya koyuyor: "Ne bir alan? etnik aç?dan homojen hale getirmeyi amaçlayan bir politikan?n yans?tt??? kas?t, ne de böyle bir politikay? uygulamak için yap?lan operasyonlar, sadece bu nitelikleriyle soyk?r?m olarak tan?mlanamaz. Soyk?r?m? tan?mlayan özel kas?t belirli bir grubun (mensuplar?n?n s?rf o gruptan olduklar? için) tamamen veya k?smen imhas?d?r ve bir grubun üyelerinin sürgüne ve göçe tabi tutulmas? kuvvet kullan?larak gerçekle?tirilse dahi, ne bu grubun imhas?yla e?de?erde say?labilir ne de bu imha keyfiyeti yer de?i?tirmenin otomatik sonucu olarak görülebilir. Ancak, bu, etnik temizlik olarak nitelenen fiillerin hiçbir zaman soyk?r?m olu?turmayaca?? anlam?na gelmez. Nitekim, e?er bu fiiller... belirli bir grubu, bölgeden ç?karma amac?ndan farkl? olarak, özel kas?tla imha etme niyetiyle yap?lm?? ise soyk?r?m olu?turur." (4)

UAD'nin karar?, Türkiye'nin Ermeni iddialar? kar??s?ndaki hukuki tezinin isabetli ve güçlü oldu?unu iki aç?dan teyit ediyor.

Birincisi, karar?n, soyk?r?m suçunun olu?mas? için özel kas?t unsuruna kritik bir önem atfetmesidir. Nitekim, Divan karar?nda, Bosnal? S?rplar?n, Nazi tipi ölüm kamplar?nda Bo?naklar? kitlesel katliamlarla imha ettiklerini ve onlara akla durgunluk veren korkunçlukta vah?et yapt?klar?n? kaydediyor. Divan, ayr?ca, bu fiillerin soyk?r?m?n maddi unsurunu olu?turan eylemler oldu?unu da kabul ediyor. Ancak, suçun manevi unsurunun, yani, özel kast?n varl???n?n kan?tlanamamas? nedeniyle, soyk?r?m suçunun i?lenmedi?i sonucuna var?yor.