ellspacing="0" ceŽÿ0 "KARS-T?FL?S-BAKÜ DEM?RYOLU PROJES? 

Kars Tiflis Bakü demiryolu, Türkiye ile Gürcistan aras?nda do?rudan demiryolu ba?lant?s?n? kurarken ve Gürcistan üzerinden mevcut demiryolu hatt?yla Türkiye'nin ile Azerbaycan, Orta Asya, Çin ve Mo?olistan'a kesintisiz ileti?imini sa?layacak. Türkiye'nin çabas?yla gerçekle?tirilen projenin getirece?i mali yük Türk ekonomisinin boyutlar?na göre oldukça dü?ük kal?yor.

«Ne?i mali yük Türk ekonomisinin boyutlar?na göre oldukça dü?ük kal?yor. Bunun yan? s?ra ba?ta Rusya Federasyonu olmak üzere Gürcistan ve Türk Cumhuriyetleri ile ekonomik ili?kiler ve bölgedeki ticaret alan?n? da geni?leyece?i dü?ünüldü?ünde katk?s?n?n çok büyük olaca?? hesaplan?yor.

20 Eylül'de Ankara'da "Demirden ?pekyolu" olarak adland?r?lan "Kars-Tiflis-Bakü Demiryolu Projesi"nin ihalesi yap?ld?. Söz konusu demiryolu, Türkiye ile Gürcistan aras?nda do?rudan demiryolu ba?lant?s?n? kurmak ve Gürcistan üzerinden mevcut demiryolu hatt?yla Türkiye ile Azerbaycan, Orta Asya, Çin ve Mo?olistan aras?nda demiryolu ba?lant?s?n? olu?turmak amac?n? ta??maktad?r.

Türkiye ile Güney Kafkasya ba?ta olmak üzere eski Sovyet cumhuriyetleri aras?nda yük ta??mac?l???n?n ana unsuru olan demiryolu ba?lant?s?n?n Türkiye-Ermenistan s?n?r?n?n kapal? olmas?ndan dolay? kesilmi? olmas?, iktisadi ili?kilerin belli bir s?n?r?n üzerine ç?kamamas?na yol açmaktad?r. Bu nedenle, Türkiye Ermenistan'? devreden ç?karacak alternatif demiryolu projeleri olu?turmaya ba?lam??t?r. Kars-Tiflis-Bakü Demiryolu Projesi ile Türkiye-Gürcistan-Azerbaycan aras?nda, Batum-Hopa Demiryolu Projesi ile Türkiye-Gürcistan-Rusya Federasyonu aras?nda, Samsun-Poti Hatt? ile Türkiye-Gürcistan aras?nda yük ta??mac?l???na olanak sa?layacak alternatif a?lar?n kurulmas? çözüm yollar? olarak gündeme gelmi?tir.

AVRUPA-ASYA DEM?RYOLU A?I

Avrupa-Asya demiryolu a?? Türkiye'yi a?arak Ermenistan'a gelmekte ve Ermenistan'da üç kola ayr?lmaktad?r. Bunlardan birincisi (Kars-Gümrü-Ayrum-Marneuli-Tiflis yoluyla) Gürcistan'a, ikincisi (?çevan-Kazakh-Bakü yoluyla) Azerbaycan'a, üçüncüsü (Kars-Gümrü-Erivan-Nahç?van-Me?ri-Bakü yoluyla) Azerbaycan'a ula?maktad?r.

Günümüzde Türkiye-Ermenistan s?n?r?n?n kapal? olmas?ndan dolay? Avrupa-Asya demiryolu a?? kullan?lamamaktad?r. 1994 y?l?na kadar süren Azerbaycan-Ermenistan sava?? s?ras?nda Nisan 1993'de Türkiye'nin Ermenistan s?n?r kap?lar?n? (Alican Karayolu S?n?r Kap?s? ve Akyaka Demiryolu S?n?r Kap?s?) kapatmas?, demiryolu ile Ermenistan üzerinden eski Sovyet cumhuriyetlerine ba?lanan Türkiye'nin söz konusu bölge ile do?rudan demiryolu ba?lant?s?n?n kesilmesine yol açm??t?r. Türkiye, Ermenistan'dan Gürcistan'a, Gürcistan üzerinden Rusya Federasyonu ve Azerbaycan'a, Rusya Federasyonu ve Azerbaycan üzerinden Orta Asya'ya ula?amaz hale gelmi?tir. Böylece, Türkiye-Ermenistan s?n?r?n?n kapal? olmas?, Türkiye'nin ba?ta Gürcistan ve Azerbaycan olmak üzere eski Sovyetler Birli?i topraklar?n?n (Rusya Federasyonu, Ukrayna, Kazakistan, Türkmenistan, Özbekistan, K?rg?zistan, Tacikistan) büyük bir k?s?m? ile demiryolu ba?lant?s?n? kesmi?tir. Bu nedenle, Türkiye ile Orta Asya aras?nda demiryolu ta??mac?l??? ?ran üzerinden gerçekle?mektedir.

Türkiye-Ermenistan s?n?r?n?n kapal? olmas?ndan dolay? do?u-bat? koridoru olan Avrupa-Asya demiryolu a??n? kullanamayan Ermenistan ise demiryolu ile dünyaya aç?l?m?n? sadece ?ran üzerinden gerçekle?tirmek zorunda kalmaktad?r. Çünkü Ermenistan, 1992 Abhaz-Gürcü Sava??'ndan beri kapal? olan ve kuzey-güney koridorunu olu?turan Rusya Federasyonu-Abhazya-Gürcistan-Ermenistan güzergah?n? da kullanamamaktad?r. Türkiye-Ermenistan s?n?r kap?s? aç?lsa bile Türkiye, Kafkasya ve Orta-Asya ile demiryolu ba?lant?s?n?n sadece Ermenistan'dan geçmesini güvenli bulmamaktad?r.

TÜRK?YE-GÜRC?STAN-AZERBAYCAN BA?LANIYOR

Kars-Tiflis-Bakü Demiryolu Projesi, Türkiye ile Gürcistan aras?nda do?rudan demiryolu ba?lant?s?n? kurmak ve Gürcistan üzerinden mevcut demiryolu hatt? ile Türkiye ile Azerbaycan aras?nda demiryolu ba?lant?s?n? olu?turmak amac? ile planlanm??t?r. Söz konusu proje ile ?ran üzerinden geçen mevcut do?u-bat? koridoruna alternatif bir güzergah?n olu?turulmas?, Orta Asya'n?n Hazar üzerinden Türkiye'ye ba?lanmas?, Avrupa ile Orta Asya aras?nda daha k?sa ve daha güvenli bir yol üzerinden ula??m?n sa?lanmas?, Türkiye-Gürcistan-Azerbaycan-Türkmenistan üzerinden geçen "Demiryolu-Denizyolu Kombine Ta??mac?l???" ile Orta Asya'n?n Akdeniz'e ba?lanmas? ve Orta Asya ile yap?lan transit ta??mac?l?kta Türkiye'nin önemli bir konuma getirilmesi de planlanm??t?r.

Gürcistan'da Tiflis'ten Ahalkelek'e kadar Sovyetler Birli?i döneminden kalma i?leyen bir demiryolu bulunmaktad?r. Kars ile Ahalkelek aras?nda demiryolunun in?as? halinde Türkiye, Tiflis'e oradan da Bakü'ye ba?lanma olana?? bulacakt?r. Böylece Türkiye, Sovyetler Birli?i döneminden kalma Kars-Gümrü-Ayrum-Tiflis demiryolu güzargah?n? kullanmam?? olacakt?r. Kars-Ahalkelek demiryolunun in?as?, Türkiye'yi i?leyen Güney Kafkasya demiryolu a??na ba?layacak ve böylece eski Sovyetler Birli?i ülkelerini Türkiye'ye ba?layan Kars-Gümrü demiryolu i?levini yitirmi? olacakt?r.

Kars-Tiflis-Bakü Demiryolu Projesi, ba?lang?çta Kars-Tiflis Demiryolu Projesi olarak planlanm??t?r. Kars-Tiflis demiryolunun in?aas? hususunda 26-29 Temmuz 1993 tarihlerinde Ankara'da yap?lan Türkiye-Gürcistan Karma Ula?t?rma Komisyonu toplant?s?nda bir mutabakat sa?lanm??t?r. Bu mutabakat çerçevesinde taraflar?n teknik heyetleri Samsun'da 23 Kas?m 1994 tarihinde bir araya gelmi?lerdir. Bu toplant?da iki ülke aras?nda demiryolu tesisine yönelik olarak yap?lacak çal??malar?n ortak bir çal??ma grubunca yürütülmesi ve fizibilite etüdünün yap?lmas?n?n gereklili?i vurgulanm??t?r. Söz konusu proje, 14 Temmuz 1997 tarihinde Gürcistan'? ziyaret eden Türkiye Cumhurba?kan? Süleyman Demirel ile Gürcistan Devlet Ba?kan? Eduard ?evardnadze aras?nda ikili görü?melerde de ele al?nm??t?r.

Kars-Tiflis Demiryolu Projesi, Türkiye ile Azerbaycan aras?nda ula?t?rma sorunlar?n? incelemek ve an?lan projeye ili?kin görü?melerde bulunmak üzere iki ülke ula?t?rma bakanlar? aras?nda 3 A?ustos 2004 tarihinde Ankara'da yap?lan toplant?da ele al?nm??t?r. Söz konusu toplant?da taraflar, projenin hayata geçirilmesi konusunda kesin karar verilmesi için öncelikli olarak kapsaml? bir fizibilite çal??mas? yap?larak uygulama projesinin haz?rlanmas? gerekti?i konusunda anla?maya varm??lard?r. Taraflar ayr?ca, Gürcistan'?n da davet edilmesiyle konuyla ilgili bir toplant? yap?lmas?n? kararla?t?rm??lard?r. Bu ba?lamda, 28-29 Aral?k 2004 tarihlerinde Tiflis'te yap?lan Türkiye-Gürcistan Karma Ula?t?rma Komisyonu (KUK) Toplant?s? s?ras?nda yap?lan görü?melerde, Türkiye Ula?t?rma Bakan?, Gürcistan Ekonomi ve Kalk?nma Bakan? ve Azerbaycan Ula?t?rma Bakan Yard?mc?s? aras?nda, Kars- Tiflis-Bakü Demiryolu Projesi'nin gerçekle?tirilmesi konusunda imzalanan Mutabakat Zapt?n?n 7. maddesine istinaden, söz konusu projeyle ilgili çal??malar yapmak üzere Ortak Çal??ma Gruplar? kurulmas?na karar verilmi?tir. Her üç ülkenin uzmanlar?ndan olu?an Ortak Çal??ma Gruplar?n?n ilk toplant?s? 28 ?ubat-1 Mart 2005 tarihlerinde Tiflis'te, ikinci toplant?s?n? ise 4-5 May?s 2005 tarihinde Bakü'de yap?lm??t?r. Ortak çal??ma gruplar?n?n Bakü'de yapm?? oldu?u ikinci toplant? sonunda imzalanan protokolde de yer ald??? üzere, bahse konu proje "Kars-Ahalkelek-Tiflis-Bakü Yeni Demiryolu Projesi" olarak kabul edilmi?tir. 25 May?s 2005 tarihinde de Bakü'de Uluslararas? Kars-Tiflis-Bakü Demiryolu Koridoru'nun Olu?turulmas? Deklarasyonu, Azerbaycan Devlet Ba?kan? ?lham Aliyev, Gürcistan Devlet Ba?kan? Mikheil Saaka?vili ve Türkiye Cumhurba?kan? Ahmet Necdet Sezer taraf?ndan imzalanm??t?r. Böylece, söz konusu projeye resmi onay verilmi?tir. Bunun üzerine DLH Genel Müdürlü?ü, Kars-Ahalkelek-Tiflis-Bakü Yeni Demiryolu Projesi'nin uygulama projesi ve fizibilite etüdünün yap?lmas? için 20 May?s 2005 tarihinde ön yeterlilik duyurusunu yapm??t?r. Böylece, 15 A?ustos 2005 tarihinde uygulama projesi ve fizibilite etüdüne ba?lanm??t?r. Tahmini maliyeti 1 milyon Dolar olan uygulama projesi ve fizibilite etüdünün süresi 1 y?l olarak öngörülmü?tür. ?lk alt? ay içerisinde fizibilite etüdünün bitirilmesi ve ikinci alt? ay içerisinde proje için finansman ara?t?rmas?n?n yap?lmas? kararla?t?r?lm??t?r. 22 A?ustos 2005 tarihinde ?stanbul'da Türkiye, Gürcistan ve Azerbaycan ula?t?rma bakanlar?n?n kat?l?m?yla Kars-Ahalkelek-Tiflis-Bakü Yeni Demiryolu Projesi ile ilgili müzakerelere ba?lan?lmas? ve görü?melerin sonunda söz konusu projenin icras?yla ilgili üçlü konsorsiyumun kurulmas? öngörülmü?tür.

Bakü-Tiflis-Ceyhan Ham Petrol Boru Hatt?'ndan (BTC) sonra Ermenistan'? by-pass eden ve Kafkasya'da yaln?zl??a iten bu projenin ya?ama geçirilme çabalar? hem Ermenistan'da hem de özellikle Ermeni diasporas?n?n güçlü oldu?u ABD'de tepkilere neden olmu?tur. Nitekim, 2002 y?l?nda Tiflis'te gerçekle?en ve Ba??ms?z Devletler Toplulu?u (BDT) ülkelerinin Kafkasya ve/veya Karadeniz üzerinden Avrupa'ya ba?lanmas?n? sa?lamak amac?yla Avrupa Birli?i (AB) taraf?ndan olu?turulan bir Do?u-Bat? koridoru olan TRACECA (Transport, Corridor, Europe, Caucasus, Asia) program?n?n hükümetleraras? oturumunda Ahalkelek-Kars demiryolunun in?as? projesi, Ermenistan'?n bir önceki oturumda buna kar?? ç?kmas?yla gündeme al?nmam??t?r.

21 Temmuz 2005 tarihinde Cumhuriyetçi Kongre üyeleri Joe Nolenberg, George Radanovich ve Demokrat Frank Palone ABD Temsilciler Meclisi'ne, Ermenistan'? by-pass eden demiryolunun yap?m?na ABD'nin finansal yard?m?n? yasaklama yönünde bir tasar? sunmu?lard?r. Washington Hay Dat (Ermeni Davas?) Komisyonu'nun yay?mlad??? bas?n bülteninde, tasar?n?n "Güney Kafkasya Entegrasyon ve Aç?k Demiryollar? Sözle?mesi 2005" ba?l???n? ta??d??? ifade edilirken, tasar? metninde Ermenistan'?n bölgesel ekonomik ve ticari giri?imlerin d???nda b?rak?lmas?n?n ABD'nin bölgesel siyasi amaçlar?yla çeli?ti?i özellikle vurgulanm??t?r. Ayr?ca, ABD D??i?leri Bakan Yard?mc?lar?ndan Matt Bryza, 25 A?ustos 2005 tarihinde Ankara'da söz konusu projenin ekonomik olmad???n? belirtmi?tir.

Kars-Tiflis-Bakü Demiryolu Projesi'ne Gürcistan vatanda?? Ermenilerden de tepkiler gelmi?tir. 24-27 Temmuz 2005 tarihleri aras?nda Gürcistan'? resmen ziyaret eden Ermenistan Ba?bakan? Andranik Margaryan, Gürcistan Ba?bakan? Zurab Nogaideli ile birlikte, Gürcistan'da Ermenilerin yo?un olarak ya?ad??? ve 1944'de sürgün edilen Ah?ska Türklerinin topraklar? olan Samtshe-Cavaheti vilayeti'ne gitmi? ve söz konusu vilayetin merkezi olan Ahalkelek'de her iki ba?bakan "Kars-Ahalkelek Demiryolu Hatt?na Hay?r" slogan?yla kar??lanm??t?r. Margaryan, Kars-Ahalkelek-Tiflis demiryolu hatt?n?n in?as?n?n Gürcistan'?n iç sorunu oldu?unu, Gürcistan'?n Türkiye ile ili?ki kurmak istedi?ini ve yeni Kars-Ahalkelek yolunu yapmaktansa, Kars-Gümrü demiryolunun yeniden hizmete girmesinin daha makul oldu?unu aç?klam??t?r. Ermeni milliyetçisi olan Cavahetya Gençler Birli?i Ba?kan? Zaven Çahalyan ise Kars-Ahalkelek demiryolunun yap?lmayaca??n?, bu in?aat? önlemek için gerekli imkanlar?n?n ve kaynaklar?n?n var oldu?unu aç?klam??t?r. Söz konusu demiryolunun geçi? güzergah? üzerindeki Samtshe-Cavaheti vilayetinde Ahalkelek 62. (Rus) Askeri Üssü de bulunmaktad?r. Cavaheti'deki en önemli istihdam alan? olan ve 1.964 askeri personelin bulundu?u Ahalkelek üssü personelinin yar?dan fazlas? -yüzde 70-90'n? Rusya Federasyonu vatanda?? da olan- Cavaheti Ermenisi kökenliler olu?turmaktad?r. Ayr?ca, vilayet nüfusunun önemli bir k?sm? Rus ordusuyla ticaret yaparak geçinmektedir. Bu nedenlerden dolay?, Ahalkelek üssü yak?n?ndan geçecek olan demiryolu ne Moskova'y? ne de Samtshe-Cavaheti Ermenilerini memnun eder.

EK?M AYINDA TEMEL ATILIYOR

Söz konusu proje ile ?ran üzerinden geçen mevcut do?u-bat? koridoruna alternatif bir güzergah?n olu?turulmas?, Orta Asya'n?n Hazar üzerinden Türkiye'ye ba?lanmas?, Avrupa ile Orta Asya aras?nda daha k?sa ve daha güvenli bir yol üzerinden ula??m?n sa?lanmas?, Türkiye-Gürcistan-Azerbaycan-Türkmenistan üzerinden geçen "Demiryolu-Denizyolu Kombine Ta??mac?l???" ile Orta Asya'n?n Akdeniz'e ba?lanmas? ve Orta Asya ile yap?lan transit ta??mac?l?kta Türkiye'nin önemli bir konuma getirilmesi planlanm??t?r. Gürcistan'da Tiflis'ten Ahalkelek'e kadar Sovyetler Birli?i döneminden kalma i?leyen bir demiryolu bulunmaktad?r. Kars ile Ahalkelek aras?nda demiryolunun in?aas? halinde Türkiye, Tiflis'e oradan da Bakü'ye ba?lanma olana?? bulacakt?r. Böylece Türkiye, Sovyetler Birli?i döneminden kalma Kars-Gümrü-Ayrum-Tiflis demiryolu güzargah?n? kullanmam?? olacakt?r. Kars-Ahalkelek demiryolunun in?aas?, Türkiye'yi i?leyen Güney Kafkasya demiryolu a??na ba?layacak ve böylece eski Sovyetler Birli?i ülkelerini Türkiye'ye ba?layan Kars-Gümrü demiryolu i?levini yitirmi? olacakt?r.

Ermenistan'? by-pass eden Kars-Tiflis-Bakü Demiryolu Projesi'nin ya?ama geçirilmesi hem Ermenistan'da hem de özellikle Ermeni diasporas?n?n güçlü oldu?u ülkelerde tepkilere neden olmu?tur.

Kars-Tiflis-Bakü Demiryolu'nun Gürcistan bölümünün ihalesinin Gürcistan Ula?t?rma Bakanl??? taraf?ndan Eylül ay? içerisinde tamamlanmas? ve Ekim ay? içerisinde Türkiye Cumhurba?kan? Gül, Ba?bakan? Erdo?an, Azerbaycan Devlet Ba?kan? Aliyev ve Gürcistan Devlet Ba?kan? Saaka?vili'nin kat?l?m? ile Kars'ta temel atma töreninin yap?lmas? beklenilmektedir. Toplam 124 km. uzunlu?unda olan demiryolunun, 92 km.'lik bölümü Türkiye'den, 32 km.'lik bölümü ise Gürcistan'dan geçecektir. Bu ba?lamda, Türkiye taraf?nda 68 km., Gürcistan taraf?nda ise 30 km. olmak üzere toplam 98 km.'lik yeni demiryolunun yap?m? ve ayr?ca Gürcistan'da Ahalkelek-Akhali-Marabda aras?ndaki mevcut 160 km.'lik hatt?n da rehabilite edilmesi planlanm??t?r. Tek hat olarak yap?m? dü?ünülen söz konusu projenin 2010 y?l?nda bitirilmesi öngörülüyor. Kars-Tiflis-Bakü demiryolu projesi çerçevesinde 1 milyon 500 bin yolcu ve y?ll?k 3 milyon ton yük ta??nmas?n?n hedeflenilmektedir. 2034 y?l?nda ise bu hat üzerinden y?lda 3 milyon 500 bin yolcu ve y?lda 16 milyon 500 bin ton yük ta??mas? öngörülmektedir.

SONUÇ

Sovyetler Birli?i'nin A?ustos 1991'de da??lmas?na kadar Avrupa'n?n do?usunda ç?kmaz bir sokak konumunda olan Karadeniz, So?uk Sava??n sona ermesi ile birlikte giderek Avrupa'y? Asya'ya ba?layan bir köprü haline gelmi?tir. Ancak, Ermenistan'?n Azerbaycan topraklar?n? i?galini sürdürmesi ve Türkiye'nin olumlu ad?mlar?na cevap vermemesi, Güney Kafkasya'da So?uk Sava? sonras?nda istikrar ve güven ortam?n?n olu?mas?n? engellemektedir. Türkiye-Ermenistan s?n?r?n?n kapal? olmas? ve s?n?r kap?lar?n?n aç?lmas? halinde bile Türkiye ile Ermenistan aras?nda güven ortam?n?n tesis edilememe olas?l???, Türkiye'yi Ermenistan'? devreden ç?karacak enerji, ileti?im ve ula??m yollar?n? olu?turma aray???na sevk etmi?tir. Bu ba?lamda, Azerbaycan petrolünü, Ermenistan'? by-pass ederek Gürcistan ve Türkiye üzerinden dünya piyasalar?na ula?t?rma imkan? veren BTC ve ?ahdeniz (Bakü-Tiflis-Erzurum) Do?al Gaz Boru Hatt? in?aa edilmi?, Gürcistan üzerinden karayolu ula??m?n?n rahatlamas? için Türkiye ile Gürcistan aras?ndaki s?n?r kap?lar? üçe (Sarp, Türkgözü, Akta?) ç?kart?lm??t?r.

Türkiye'nin olu?turdu?u demiryolu projelerinin getirece?i mali yük Türk ekonomisinin boyutlar?na göre oldukça dü?ük düzeylerde kalmaktad?r. Ba?ta Rusya Federasyonu olmak üzere Gürcistan ve Türk Cumhuriyetleri ile ekonomik ili?kiler ve bölgedeki ticaret alan? bugünkü h?z?yla geli?tikçe yeni ula??m imkanlar?n?n cazibesi artacak ve bugünkü projelerin hayata geçirilmesini engellemeye bölgedeki Ta?nak zihniyetinin gücü yetmeyecektir.