ellspacing="0" ceŽÿÏ ERMEN? M?LL?YETÇ?L???N?N KÖKLER?Î

1915 olaylar?na giden süreci anlaman?n en temel noktalar?ndan biri de Ermeni milliyetçili?inin do?u?u ve özelliklerinin incelenmesidir. Dönemin belgeleri, Ermeni milliyetçili?inin Bat?'n?n ve Çarl?k Rusyas?'n?n özellikle 19. yüzy?lda ba?layan Ermenileri Türkiye'ye kar?? kullanma tasar?mlar?na paralel olarak geli?ti?ini göstermektedir.

€` tasar?mlar?na paralel olarak geli?ti?ini göstermektedir. Özellikle ideologlar?n?n yay?nlar? ve belgeleri, Ermeni milliyetçili?inin i?birlikçi, ba?naz ve sald?rgan köklerini net bir ?ekilde ortaya koymaktad?r. Bu çerçevede Ermeni milliyetçili?inin ilk teorisyenlerinden Grigori Yeremeyeviç Artsruni'nin fikirleri ve hareketi oturttu?u temel büyük önem ta??maktad?r.

ARTSRUN?'N?N YA?AMI

Artsruni, 1845 y?l?nda Moskova'da do?du. Dedesi, 1813'te Van'dan Güney Kafkasya'ya göçmü?tü, babas? ise Rus ordusunda generaldi. Kökeninin eski bir Ermeni prensli?ine dayand??? söylenen ailesi, büyük mal varl?klar?na sahipti. Artsruni, çocuklu?unda aile e?itimini Rusça ve Frans?zca temelli ald?, Ermeniceyi ise bilmiyordu. Yüksek ö?retimini Moskova, Petersburg ve ard?ndan da Zürich, Cenevre ve Heidelberg'de tamamlad?. 1869 y?l?nda Heidelberg'de felsefe ve siyaset ekonomisi alan?nda doktora unvan?n? ald?. Sonras?nda Venedik'e geçen Ermeni liberalizminin ilk temsilcilerinden Artsruni, Ermeniceyi Vatikan'?n Ortado?u'daki etkisini art?rmaya yönelik çal??an Mihitarist Ermeni manast?r?nda ö?rendi.

1972 y?l?nda Tiflis'te Ermeni milliyetçili?inin en önemli ve etkili yay?n organ? olacak M?ak'? (??çi) ç?karmaya ba?lad?. M?ak'?n önemli amaçlar? aras?nda Türkiye ve Rusya Ermenilerini birbirlerine yak?nla?t?rmak ve Avrupa'ya Ermenileri tan?tmak bulunuyordu. Artsruni, daha sonra Ta?nakizmin "uygulamalar?n?n" temelini olu?turacak ba?l?ca tezleri, bu popüler gazetenin sayfalar?nda i?lemeye ba?lad?. Ermeni burjuvazisinin ideolojisini net çizgileriyle ilk olarak ?ekillendiren Artsruni, böylece Ta?naksutyun'un da fikir babas? oldu. Ta?naklar da Grigori Artsruni'yi kendi kuramc?lar?ndan birisi olarak gördüklerini her zaman vurgulam??lard?r.

Ermeni edebiyatç?lar?na göre Artsruni, büyük bir yetenek sahibi de?ildi; pek çarp?c? bir e?itimi ya da okuma al??kanl??? da yoktu. Kafkas ve Ermeni gerçekli?inin somut ko?ullar?n? iyi bilmiyordu; Türkiye Ermenileri konusundaysa bulan?k bir tasavvura sahipti. Ermeni edebiyatç?lar?n?n kesinlikle ifade etti?i üzere, Artsruni yaz?lar?nda gayet kaba, hantal ve bozuk bir dil kullanmaktayd?. Fakat bu "niteliklerine" ra?men Artsruni, 1880-90'l? y?llar?n Ermeni "uygar" cemiyetinin "önderi", "kahraman?" ve "kuramc?s?" olmay? ba?ard?. 19 Aral?k 1892'de Tiflis'te ölen Artsruni'nin defin töreni, Tiflis ?ehrinin tüm Ermeni cemaatinin ve Ermeni halk y???nlar?n?n geni? kat?l?m?yla milli bir matem gününe dönü?tü.(1)

Peki Artsruni'nin geni? kitleleri pe?inden sürükleyecek olan, Ermeni milliyetçili?inin temellerini atan fikirleri neydi, Ermenileri özgürle?tirme program?n? hangi eksene oturtmu?tu?

ARTSRUN? VE DO?U SORUNU

Artsruni, 1876 y?l?nda Tiflis'te "Do?u Sorunu" ba?l???yla bir bro?ür yay?nlar.(2) Bro?ür, Ermeni milliyetçi ayd?nlar?n?n ba?naz ve ?rkç? yönünü net bir ?ekilde ortaya koymaktad?r. Artsruni, Do?u Sorununun kültürlü ve medeni ?rklar?n barbar ?rklara kar?? mücadelesi, arî ve semit boylar?n turan boylar?na kar?? sava?? sorunu oldu?unu belirtmektedir. Artsruni'ye göre Do?u Sorunu; Slavlar?n, Rumlar?n, Ermenilerin, Asurlular?n, Gürcülerin ve Yahudilerin onlar? ezen Mongol hükümranl???na kar?? sava??d?r. ??te Avrupa'n?n anlamas? gereken budur:

"Türkiye iktidar? alt?ndaki arî ve semit kökenli boylar, Osmanl? ?mparatorlu?u'nda nüfusun büyük ço?unlu?unu olu?turmaktad?r. Türkiye nüfusunun bu boylar? aras?nda Müslüman olsalar da ?u arî ?rklar? da saymak gerekir: Mongollar?n barbar bask?lar? alt?nda Müslümanl??? kabul etmi? olan Müslüman Slavlar, Müslüman Rumlar, Müslüman Ermeniler, Müslüman Gürcüler ve hatta Kürtler ve semit ?rklar: Müslüman Yahudiler ve Müslüman Asurlular. Bu boylar, bir avuç Türk-Selçuklu evlad?yla kar??la?t?r?ld???nda Türkiye'de ezici bir ço?unluk olu?turmaktad?r.

"E?er Avrupa, geli?meye aç?k ve kültüre sahip medeni ?rklar?, bu ?rklar geçici olarak ezilseler de, yeniden kültüre kavu?turmak, yeniden insanl??a döndürmek istiyorsa, turan olmayan bütün ?rklar? turan hükümranl???ndan kurtarmas? gerekir."(3)

Artsruni, Avrupa politikas?n?n Türkleri Avrupa'dan atarak Anadolu'ya kovmakla s?n?rl? oldu?unun, ancak Do?u Sorununun asla böyle çözülemeyece?inin alt?n? çizer. Peki o zaman kültürlü insanl???n be?i?i Küçük Asya'da ya?ayan milyonlarca Hint-Avrupa ?rk?na ne olacakt?r? Avrupa, onlar? Mongol ?rk?n?n eline mi b?rakacakt?r, Küçük Asya çekirge sürüsü Türklere mi terk edilecektir? Artsruni, bu ?ekilde Do?u Sorununun çözülemeyece?ini, tam tersine uzayaca??n?, daha da zor bir hal alaca??n? ifade eder. Do?u Sorununun çözümü Avrupa'daki Türk tabiiyetine ba?l? ?rklar?n ayaklanmas? gibi, Küçük Asya'daki Türk tabiiyetine ba?l? ?rklar?n silah? eline almas?ndan geçmektedir.

Artsruni, Avrupa'n?n Türkleri sadece Avrupa'dan kovmakla yetinmemesi gerekti?ini tekrar ve tekrar vurgular. Do?u Sorununun kesin bir ?ekilde çözülmesi için devlet yönetmeye yetene?i olmayan Mongol ?rk?n?n devlet hayat?n? elinde bulundurma hakk? tarihin bir yarg?s? olarak elinden al?nmal?d?r. Çünkü devlet yönetme becerisi olan arî ve semit ?rklar, beceriksiz Türklerin iktidar? alt?nda inlemektedir. Bu bak?mdan Slav ?rklarla Küçük Asya boylar? aras?nda Avrupa kültürünün yay?lmas?na engel olan Türk iktidar? ortadan kald?r?lmal?d?r. Artsruni'nin ifadesiyle tarih affetmeyecektir. Tarih, devlet yönetme gelene?i olmayan Türkleri bu haktan yoksun b?rakacakt?r.

ARTSRUN?'N?N GÖZÜYLE TÜRKLER VE KÜRTLER

Dünyadaki temel çeli?meyi ve Ermenilerin özgürle?mesini ari ve semit ?rklarla turan ?rklar?n?n mücadelesine ba?layan Artsruni, bu ?rkç? tavr?n? "Türkiye Ermenilerinin Ekonomik Durumu" ba?l?kl? kitab?nda da sürdürür.(4) Ermeni milliyetçili?inin fikir babas? Artsruni'nin 11 May?s 1879 tarihinde Tiflis Zanaatkârlar Kulübü'nde Ermenice olarak verdi?i ders, 1880 y?l?nda kitap olarak bas?l?r.

Artsruni kitab?n ikinci bölümüne "O kadar geni? kültürel yetenekleri olan Ermeniler niçin etraf?n? ku?atm?? olan entelektüel geli?imi kendisinden bin kat geri barbar boylar üzerinde hâkimiyet kuramamaktad?r?" sorusuyla ba?lar. Medeniyet yar???nda di?erlerinden hem fiziki hem manevi üstünlü?ü olan halklar galip gelmektedir. Ermeniler, etraf?n? çevirmi? milletlerden ya da boylardan kültürel yetenekleriyle ayr?lmaktad?r. Ancak bu muazzam üstünlü?ünün yan?nda Ermeniler, Müslümanlar taraf?ndan as?rlard?r sömürülmenin ezikli?ini üstünden atamam??t?r; birlik, kin ve ba?l?l?k ruhundan yoksundur. Köle gibi ya?arken özgürlük ö?renilememektedir; özgürlük, ancak özgürsen ö?renilmektedir. O yüzden Ermenilerin d?? güçler taraf?ndan Türk hükümranl???ndan kurtar?lmas? gerekmektedir. ??te o zaman bu zafiyetleri hemen kaybolacakt?r.

Artsruni, d?? etkenleri esas alan bu tespitinin ard?ndan Ermenilerin kom?ular? Türkleri ve Kürtleri de?erlendirmeye geçer. Ermeni liberalizminin öncüsü Artsruni'nin ifadesiyle ne Türklerin ne de vah?i Kürtlerin geçmi?i, tarihi, edebiyat?, okullar?, iktisadi üretim ruhu ve çal??ma a?k? vard?r. Do?a, bütün halklara ayn? yeteneklere sahip beyin vermemi?tir. Var olma sava??nda nicelik nitelik kadar önem ta??mamaktad?r. Türklerin ve Kürtlerin kültüre ve medeniyete e?ilimleri yoktur. Dilleri vard?r, ancak çok geri ve ilkeldir. Bu dillerde en iyi ihtimalle ortaokul e?itimi verilebilir. Bu yüzden insanl???n genel mutlulu?u için kültüre yatk?nl??? olmayan halklar, kültürlü halklar taraf?ndan yutulmal?d?r. Buradaki güçlü kavram?, ço?unluk olarak alg?lanmamal?d?r. Görüldü?ü üzere Artsruni, "Do?u Sorunu" adl? bro?üründe "medeni arî ve semit ?rklar?", Küçük Asya'da ço?unluk olarak de?erlendirirken, ?imdi az?nl?k olarak ifade etmektedir.

Di?er taraftan dünyadaki en medeni halklar bile kölelik rejimini kurmu?, derebeyi olmu?tur. Ancak Ermeniler, tarihleri boyunca kimseyi sömürmemi?, köle kullanmam??t?r. Bütün milletler dini fanatizm sürecinden geçmi?ken, Ermenistan'?n siyasi ba??ms?zl??? döneminde inançlara tamamen ho?görüyle yakla??lm??, vicdanlar özgür b?rak?lm??t?r. Dünyada Ermeniler d???nda Yahudilere zulüm etmeyen ba?ka bir millet yoktur. O yüzden de geni? Yahudi kesimleri Ermenilere kar??m??t?r.

Artsruni, Ermeni milliyetçili?inin ideolojik temellerini att??? kitab?nda Kürtlerin en önemli me?guliyetlerinin ya?ma oldu?unu belirtir. Ermenilerle ya?ayan Kürtler, her zaman onlar?n hizmetinde çal??m??, hatta birlikte Ermeni kilisesinde Ermenice dualar etmi?lerdir. Kürtler, Ermenilerin en güvenilir u?a?? olmu?tur, ancak uygun bir f?rsat buldu?unda efendisinin evini terk etmi?, e?k?yalara kat?larak efendisinin evini ya?malam??, onu öldürmü?, e?ine, k?zlar?na tecavüz etmi?, mallar?n? çalm??, evini yerle bir etmi?, ba??n?, tarlas?n? yakm??t?r.

Türklere gelince; onlar; tembel, umars?z ve asalakt?r. Türkler, Ermenilerin hesab?ndan ya?amlar?n? sürmektedir. Türk kad?nlar? i?levsizdir. Fakir ya da zengin Türk kad?n? erkeklerinin ihtiraslar?n? tatmin etmek ve haremlerini süslemek için do?mu?lard?r. Müslümanlar aras?nda ne bir usta vard?r ne de nitelikli i?çi. Ermeniler çal??kan bir halkken, Müslümanlar tam tersidir. Görüldü?ü üzere Ermeniler, bir taraftan sinsi e?k?ya Kürtlerle, di?er taraftan ak?ls?z, tembel, rü?vetçi Türklerle çevrilmi?tir.

Bu sebeple bütün Ermeniler, bölgeyi terk etti?i takdirde çal??acak, zanaatla u?ra?acak, topra?? sürecek, vergi verecek kimse kalmayacakt?r. E?er Müslümanlar, Ermenilerden yoksun olduklar? takdirde açl?k tehlikesiyle kar?? kar??ya kalacakt?r.

Ermeniler, bütün bu özellikleriyle Avrupa medeniyetinin Asya içlerindeki temsilcisidir. Çal??kanl?klar?yla ve zekâlar?yla Asyal? Almanlard?r. Ancak Artsruni, Avrupa'n?n bunun yetirince fark?nda olmamas?ndan yak?nmaktad?r. Artsruni, kitab?n? silahlanmakta olan Türkiye Ermenilerini destekleyerek bitirmektedir.(5)

KAR?NYAN'IN DE?ERLEND?RMELER?

Artsruni, kitab?nda "Türkiye Ermenistan?"n?n yeralt? ve yerüstü kaynaklar? ve Türkiye Ermenilerinin ekonomik ko?ullar? üzerinde de durur. Sovyet Ermenistan?'n?n önemli devlet ve bilim adamlar?ndan A. B. Karinyan, Ta?nakizmin "temel ?ncili" olarak nitelendirdi?i bu kitab? de?erlendirirken sald?rgan Ermeni milliyetçili?inin aç??a ç?kt???n? belirtir. Karinyan, kitab?n ba?l?ca görevinin, Kafkas Ermenilerinin dikkatini Türkiye Ermenilerinin ya?ad??? bölgenin do?al zenginliklerine ve büyük ekonomik potansiyeline çekmek oldu?unu tespit etmektedir. Böylece Artsruni, Ermeni burjuvazisinin s?n?fsal hayallerini ustaca k??k?rtm??t?r.

Karinyan'a göre kitapta Ermeni köylülerinin ve Türkiye halk?n?n ekonomik durumuna yüzeysel ve bulan?k yarg?lar içeren sadece birkaç sayfa ayr?lm??t?r. Ara?t?rd??? konuya tamamen yabanc? olan Artsruni, dönemin yabanc? kaynaklar?na, konsolos ve gümrük birimlerinin raporlar?na, Ermeni sivil toplum kurulu?lar?n?n ar?ivlerine, ?stanbul bas?n?na ba?vurmaya bile gerek görmemi?tir. Karinyan, bunun sebebini söz konusu kaynaklar?n tamam?n?n Ermeni liberalizminin esasen yanl? olan tezini temelden sarsmas? olarak görmektedir.

Karinyan'?n ifadesiyle Artsruni'nin makalelerinde ciddi ara?t?rma yerine Osmanl? ?mparatorlu?u'na olumsuz nitelikler atfedilerek "ulusal bir heyecan" ve zalim Müslümanlara kar?? öç duygular?n? uyand?rmak amaçlanm??t?r.(6)

'ERMEN?LER?N ÖZGÜRLE?T?R?LMES?'

Grigori Artsruni, Ermeni milliyetçili?inin ?ekillenmesinde Tiflis'te yay?nlad??? M?ak gazetesini de önemli bir araç olarak kullanm??t?r. Yukar?daki iki eserinde de alt?n? çizdi?i Ermenilerin d?? güçlerin yard?m?yla kurtar?labilece?i fikri, M?ak'ta da yo?un olarak i?lenir. 1876 y?l?ndaki Bulgar isyan? s?ras?nda büyük devletlerin elçileri, Balkanlar'daki durumu de?erlendirmek üzere ?stanbul'da toplan?r. Bulgarlar?n ba??ms?zl?k yolundaki ad?mlar?, Bat? ve Çarl?k diplomasisinin de etkisiyle Ermeni ayd?nlar? aras?nda da ayr?l?kç? e?ilimleri ate?lemi?tir. Artsruni, bu durumdan yararlanarak M?ak'taki ba?yaz?s?nda, Ermeni halk?n? Osmanl? ?mparatorlu?u'na kar?? özgürlük için ayaklanmaya ça??r?r. Ancak bu ça?r?, Türkiye Ermenileri aras?nda yank? yaratmaz. Hatta Ermeniler, Artsruni'nin ifadesiyle, b?rakal?m ayaklanma eylemine geçmeyi, ayaklanmay? dü?ünmemi?tir bile. Bu durum, Artsruni'yi M?ak'?n 1876 y?l?nda yay?mlanan 24. say?s?nda "Ermeniler, bir millet olmaman?n ötesinde insan s?fat?n? ta??may? bile hak etmiyor" diyecek kadar öfkelendirmi?tir. Artsruni'nin art?k bütün umutlar? Bat? ve Çarl?k diplomasisindedir. Artsruni, yaz?s?n?n devam?nda, Ermenilerin çökmü? ruhunu aya?a kald?racak ve onlar? özgürlü?e kavu?turacak "bir d?? etkiye, bir d?? güce ihtiyaç bulundu?u" sonucuna ula??r.(7)

Artsruni'nin bu ifadelerine cevap, k?sa süre sonra yine Rusya Ermenileri taraf?ndan ç?kart?lan Megu Ayastani'den gelir: Ate?le oynanmamas? gerekir, ate? tehlikelidir, yang?ndan kaç?nmak için onu söndürmek zorunludur. Ermenileri Türkiye'ye kar?? k??k?rtarak ve onlar? ayaklanmaya te?vik ederek Osmanl?'n?n iç i?lerine kar??man?n hiç gere?i yoktur. Unutmamak gerekir ki, böyle bir giri?im en çok Ermenilere zarar verecektir. E?er Türkiye ?mparatorlu?u'nda i?ler kötüye gidiyorsa, bu Türkiye'deki halklar?n, Ermeni, Türk, Kürt ve Süryanilerin, kendi meselesidir. Bu halklar, ortak güçleriyle millet ayr?m? yapmaks?z?n kötü yönetimleriyle hesaplar?n? kendileri görmelidir. Ermenilerin kurtulu?u, Türkiye'de ya?ayan bütün halklar?n kurtulu?una ba?l?d?r. Herkesin özgürlü?ünün güvencesi, ancak ortak mücadeledir. Büyük devletlerin müdahalesinin engellenmesi, Türkiye'deki bütün milletlerin birli?ini sa?layacak ve her alandaki geli?menin önünü açacakt?r. Yaz?, ?u vurguyla son bulmaktad?r: "Evimizde otururken onlara talimatlar vererek Türkiye Ermenilerinin kan?n? talep etmeye ve bugünlerini, geleceklerini tehlikeye atmaya ne hakk?m?z var?"(8) Artsruni, bu yaz?ya cevab? "Ermenileri hâlâ sab?rl? olmaya te?vik eden, abuk subuk fikirlere sürükleyen kal?n kafal? adamlar var" ?eklinde verir.(9)

Türkiye'ye kar?? isyan bayra?? çekmelerini Türkiye Ermenilerine önerdi?i dönemde Artsruni, M?ak gazetesindeki ba?ka bir kapak yaz?s?nda "?slam ile H?ristiyanl???n ilkelerini" tan?mlama konusunu i?lerken, ?slam'?n ilkesinin "kölelik" oldu?unu vurgular. H?ristiyanl?k ise, Ermeni milliyetçili?inin teorisyenine göre "özgürlü?ün" ve "birey giri?imcili?inin" bayra??d?r.(10)

ARTSRUN? VE ÇARLIK REJ?M?

Ermenileri özgürle?tirme bayra??n? elinden b?rakmazken Çarl?k diplomasisinin, Artsruni'nin ekibini desteklemesi dikkat çekicidir. Çarl?k belgelerinden Çar yönetiminin Ermeni liberallerine olumlu yakla?t??? görülmektedir. Artsruni'nin milliyetçi görü?leri, Çarl???n Kafkas politikalar?yla iç içe geçmi?tir. Bol?evik Ermenilerinden Karinyan, bu durumu ?u ?ekilde aç?klar:

"Onlar?n söylemi Çarl?k için bir tehlike arz etmiyordu. Tam tersine Rus mutlak?yetine kar?? kölelik ruhuyla yo?rulmu?tu. (...) Artsruni, Türkiye'yi ve 'Rusya e?iliminin' bütün kar??tlar?n? hedef alan mücadelesini düzenli yürütmekteydi. Bu politika, ayaklanman?n gereklili?i ve Türkiye Ermenilerini yard?m talebiyle Rusya'ya ve 'büyük devletlere' ba?vurmaya yönlendirme konusunda yeteri kadar aç?kt?. Bu programa kar?? koymak isteyen toplum önderleri, ac?mas?z ele?tirilere ve d??lanmaya maruz kal?yorlard?. Artsruni'ye ve Ermeni liberalizminin di?er propagandac?lar?na bir ?ekilde kar?? koymaya cesaret eden ?stanbul'daki bütün Ermeni önderlerin kaderi böyle oldu."(12)

1915 SÜREC?NDE ARTSRUN?'N?N ETK?S?

Çarl?k rejimiyle hesapla?mayan, Ermenilerin kurtulu?unu Çarl?k ve Bat? diplomasisinde gören, bunu da ?rkç? fikirleriyle temellendiren Artsruni, Ermeni milliyetçili?inin s?radan bir ayd?n? de?ildir. Ve ayn? zamanda bu fikirleri savunan tek teorisyeni de de?ildir. Artsruni'nin görü?leri, Ermeni milliyetçili?inden bir sapma olmamakla birlikte onun temellerini atm??t?r. Yaz?m?z?n amac?, bilim d???, tarih bilgisinden ve devlet teorisinden yoksun, bu ?rkç? fikirleri tart??mak de?ildir. Burada önemli olan nokta, bugün de Ermeni milliyetçili?inin kuramc?s? olarak kabul edilen Artsruni'nin yukarda i?aret etti?imiz görü?lerinin emperyalist müdahaleyle geni? Ermeni kitlelerine devaml? olarak empoze edilmi? olmas? ve 1915 olaylar?na giden süreçte a??lanan bu bilincin oynad??? roldür.

Dipnotlar:

1-Bkz. M. Y. Alaverdyants, ?deologi Osvobojdeniya Turetskih Armyan, Petrograd, 1915, s. 19 vd.; A. B. Karinyan, Ermeni Milliyetçi Ak?mlar?, 3. Bas?m, Kaynak Yay?nlar?, ?stanbul, Temmuz 2007, s.25 vd., 43 vd.; Entsiklopediya "Armyanskiy Vapros", Yerevan, 1991, s.65; Büyük Sovyet Ansiklopedisi'nin (1970-1977 bask?s?) G. Artsruni, M?ak, Artsrudi, Mihitarist? maddeleri.

2- Grigori Artsruni, Vostoçn?y Vopros, Tipografiya ?. A. Çantseva, Tiflis, 1876.

3- Age, s.4.

4- Grigori Artsruni, Ekonomiçeskoe Polojenie Turetskih Armyan, Tipografiya A. Gatsuka, Moskva, 1880.

5- Age, s.11, 16 vd., 23 vd., 26 vd., 32 vd., 36.

6- A. B. Karinyan, age, s.39 vd., s.51.

7- Y. Kegamyan, Ayeri Azatakrakan ?arjume, Baku, 1915, s.267 ve M?ak, No.24, 1876'dan aktaran: Mehmet Perinçek, B. A. Boryan'?n Gözüyle Türk-Ermeni Çat??mas?, 2. Bas?m, Kaynak Yay?nlar?, ?stanbul, Aral?k 2006, s.31 vd.

8- D. Ananun, Rus Asarakakan Zargatsume, c.2, Eçmiadzin, 1922, s.189 vd.'dan aktaran: Mehmet Perinçek, age, s.32 vd.

9- M?ak, No.27, 1876'dan aktaran: Mehmet Perinçek, age, s.33.

10 M?ak, No.99, 1891'den aktaran: A. B. Karinyan, age, s.31.

11- Age, s.35.