AR??V'DEK? ERMEN? YETK?L?N?N RAPORU: 'TÜRK DEVLET?NE ?HANET ETT?K'

Eski ad? SSCB Ekim Devrimi Merkez Devlet Ar?ivi (TsGAOR SSSR) olan Rusya Federasyonu Devlet Ar?ivi'nde (GARF) bulunan bir belge, I. Dünya Sava?? s?ras?nda Türkiye'deki geni? Ermeni kitlelerinin oynad??? rolü ve Ermeni gönüllü birliklerinin Rus yetkilileri bile deh?ete dü?üren faaliyetlerini net bir ?ekilde göstermektedir. ?ubat Devrimi sonras? Kerenski hükümetinin d??i?leri bakanl???n? yapacak olan P. N. Milyukov koleksiyonunda fond 1167 liste 1 dosya 1878 yaprak 1-7, 1 arkas?-6 arkas? numaralar?yla kay?tl? raporun 1915 yaz?nda üst düzey bir Ermeni yetkili taraf?ndan Çarl?k makamlar?na sunuldu?u anla??lmaktad?r.

Daha tehcir öncesinde Ruslar?n i?gal ettikleri bölgelerde Ermeni gönüllü birliklerinin k?r?m ve ya?ma politikas? düzenin kurulmas?n? engelleyerek Rus yetkilileri bile rahats?z edecek boyutlara varm?? ve Çarl?k makamlar?n?n önlem almas?n? gerektirmi?tir.( 1) Di?er taraftan kendi topraklar?n? da kapsamas? nedeniyle Müslümanlardan ar?nd?r?lm?? "Büyük Ermenistan" projesine olumlu bakmayan Çarl?k Rusyas?, bölgede Ermeni nüfusun tek ba??na a??rl?k olu?turmas?na da kar??d?r. Dolay?s?yla Ermenilere verilen sözler bir kenara b?rak?lm??t?r. ??te bu rapor, böyle bir dönemde Ermeni gönüllü hareketinin bu durumdan rahats?zl???n? dile getirmek için Rus yetkililere verilmi?tir. Ermeni yetkili, Ruslara yaranmak amac?yla Türk devletine kar?? giri?tikleri ihanet eylemini aç?k bir dille ifade ederken Müslüman halka yönelik ba?naz fikirlerini de dile getirmektedir. Tabi burada Türkiye'yle resmen sava? halinde olan Çarl?k Rusyas?'n?n bile kendi ad?na çal??an Ermeni gönüllülere yönelik tavr? dikkat çekicidir.

'RUSLARLA TÜRK?YE'YE KAR?I'

Ermeni yetkili, rapora askeri harekât alan?nda Rus iktidar?n?n Ermenilere yönelik davran??lar?n?n ak?l almayacak ve hayal k?r?kl??? yaratacak düzeyde oldu?unu belirterek ba?lar. Hem Ermenilerin hem de Kafkas cephesinde Rus ordular?n?n ç?karlar?na ters bir kar??l?kl? anla?mazl?k geli?mektedir. Raporun yazar?na göre Ermeniler, hakl? olarak Rus yetkililerin keyfi ve ki?isel tav?rlar?na yer vermeyecek kesinlikte kendilerine davran?lmas?n? istemektedirler. Ermeni yetkili ard?ndan tespit edilmesi gereken iki temel olguyu ?öyle belirtir:

"Birinci olgu: Geçirdi?imiz bu sava?ta Ermeniler Rusya'n?n de?i?mez sad?k müttefikidir. ?kincisi: Ermeniler, sadece sad?k de?il, ayr?ca Rusya'n?n faydal? müttefikidir de. Bu olgular o kadar barizdir ki, bunlar? tekrarlamak aç?k kap?y? çalmaya benzer. Buna ra?men temel ?üpheler uyand?ran yarg? ve hareketlerle çok s?k çat??mak gerekiyor. Ermeniler, her ?eyleriyle yeteri kadar anla??lam?yor mu? Bu yüzden bir kez daha tavr?m?z? aç?klamak gereksiz olmayacakt?r. Rusya'yla Türkiye aras?nda sava??n kaç?n?lmaz oldu?u andan beri Ermeniler, Ruslar ve Türkler gibi tereddütsüz bir ?ekilde sonsuza dek çizgilerini belirlediler: RUSYA'NIN YANINDA TÜRK?YE'YE KAR?I."

Raporun yazar?, Ermeni halk?n?n bütün katman ve gruplar?ndan, Sosyal Demokratlardan a??r? milliyetçilere ve klerikallara kadar bütün politik ve toplumsal dü?ünceden herkesin nadir rastlanacak tek bir ruhla ?a??lacak bir ?ekilde bu slogan?n etraf?nda birle?ti?ini belirtir. Do?abilecek muhtemel sonuçlar?yla birlikte sava? kar??s?nda Ermeniler içinden ne bir Rusofobik ne de Türkofil ç?km??t?r. Rusya'ya ba?l?l?klar?n? Ermeniler, sözle, yaz?yla de?il, oldukça sorumluluk gerektirecek kesin icraatlar?yla göstermi?lerdir. Rusya'da kendi gönüllü birliklerini olu?tururken, Türkiye'de isyan bayra??n? kald?rm??lard?r.

'TÜRK?YE'N?N YETERL? SEBEB? VAR'

Üst düzey yetkilinin ifadesiyle, Ermeniler bu iki faaliyetleriyle yerlerini ve sava??n taraflar?na kar?? tutumlar?n? belirlemi?ler, art?k isteseler de asla geri dönemeyecekleri bir yola girmi?lerdir. Bu, Rusya'ya sadakatlerinin kesin bir garantisi olmaktad?r. Bütün gelecekleri, Rus silah?n?n ba?ar?s?na ba?l?d?r. Öyle ki Rusya'n?n sava?? kaybetmesi onlar?n sonunu getirecektir, zaferini ise co?kuyla beklemektedirler. Yazar, burada Türkiye'nin amans?z davranmas? için yeterince geçerli sebebi oldu?unu aç?kça itiraf eder. Kendi ifadesiyle; tamamen niceliklerinden ve sava?taki rollerinden ba??ms?z olarak gönüllü birliklerin olu?turulmas?, Türkiye'nin surat?na çarp?lan bir meydan okumad?r. Türkiye, bunu özellikle unutmayacak ve affetmeyecektir, çünkü gönüllü birliklerin dörtte üçü Osmanl? Ermenilerinden olu?maktad?r.

Yazara göre Ermeniler kendi evlerinde suçlar?n en a??r?n? i?lemi?lerdir. En kritik anda, Türkiye'nin varl???n?n masaya yat?r?ld??? dönemde devlete ihanet etmi?ler, ellerinde silah ona kar?? ayaklanm??lar, aç?ktan dü?man taraf?na geçmi?lerdir. Böyle bir hareket affedilemez niteliktedir ve sonuçlar? da ortadad?r: Ermeniler yasa d??? ilan edilmi?, sürülmü?lerdir. Ancak yazar, bunun beklemedik bir durum olmad???n? belirtir ve ?öyle devam eder:

'OLACAKLARI B?L?YORDUK'

"NEYE G?TT???M?Z?, nas?l korkunç bir s?navdan geçece?imizi biliyorduk. Ancak biz, bu yolda ilerledik ve gördük ki, ancak çok say?da kurban vererek Türkiye'deki milli meseleyi çözebiliriz. Bir sene önce Türkiye Ermenileri, Rusya ve Türkiye aras?nda kendisini ba?tan ç?karabilecek cazip perspektifler sunan bir seçim yapabilirlerdi. Ermeniler, tabii ki bu sözlerin ne pahas?na oldu?unu biliyorlard?; basit bir ?ekilde (Osmanl?) rejimine ba?l?l???n yakla?makta olan halklar?n büyük çat??mas? esnas?nda ya?amlar?n? ve varl?klar?n? korumalar?n? sa?layaca??n? çok iyi biliyorlard?. Ancak onlar, her ?eyi riske atarak Türkiye'den kesin olarak vazgeçtiler. Rusya'n?n Ortado?u'daki tarihi misyonuna içten ve derinden inanm??lard?; sadakatlerinin kar??l???n? alacaklar?na, oluk oluk kan dökerek Ermeni topraklar?n?n yeniden do?aca??na inanm??lard?. Denebilir ki, bu onlar?n siyasi öngörüsüzlü?üydü, tarihsel konjonktürün getirdi?i romantik bir abartmayd?. Ama seçim yap?lm??, geri dönü? yoktur. Art?k Ermeniler Türkiye'de ya da Türkiye'yle ya?ayamayacakt?r. Ayr? bir devlet kurmaktan ya da ölmekten ba?ka bir seçenek yoktur.

"Ayr? bir devlet ancak Rusya'n?n kesin zaferinin ko?ullar?nda kurulabilir. ??te bu yüzden Rus davas?, onlar?n kendi davas?d?r ve i?te bu yüzden bu ko?ullarda Rusya'ya ihanet, onlar aç?s?ndan kendilerine ihanet etmek olur. Bu bak?mdan Ermenilerin kesin samimiyetinden ?üphe duymak basit ve bariz bu gerçe?e gözünü kapamak olacakt?r. Ermeniler Rusya'n?n SADIK müttefikidir ve öyle de kalacakt?r, çünkü Rusya'dan her türlü kaç?nma milli bir intihar olacakt?r."

AYAKLANMALARIN ROLÜ

Histerik bir ?ekilde i?birli?inin boyutlar?n? abartmak niyetinde olmad???n? belirten Ermeni yetkili, ancak fazla alçakgönüllü davranarak da bu i?birli?ini küçümsemek istemedi?ini ifade eder. Rusya'n?n devasa askeri gücü kadar, tükenmek bilmeyen kaynaklar? kadar olmasa da özellikle böyle bir sava?ta mütevaz? da olsa bu tür bir yard?m görmezden gelinmemelidir. Sava? bölgesindeki binden fazla gönüllüyle be? Ermeni birli?i ve ayr?ca Erivan'da olu?turulmakta olan iki birlik, milyonlarca askeriyle Rus ordusunun büyüklü?ünün yan?nda hiçtir. Ancak Kafkas cephesinin özel ?artlar?nda Ermeni gönüllülerinin rol ve anlam?, asla niceli?iyle kar??la?t?r?lamaz. Bölgeyi ve dilleri bilmeleri, nüfusla ba?lar?, Türkiye'ye duyduklar? organik nefret, Rus silah?n?n zaferine beslenen umutlar, Ermeni gönüllülerinden gücünü ve anlam?n? üçe katlayan tamamen özel bir tip sava?ç? yaratmaktad?r. Ayr?ca Rus ordular?n?n önünde gönüllü birliklerin bulunmas? ordularla halk aras?nda canl? ve s?k? ba?lar kurmaktad?r. Halk?n gözünde gönüllüler, Rus-Ermeni birli?ini sembolize ederken Rusya'ya olan her alandaki, askeri, siyasi inanc? desteklemekte ve güçlendirmektedir. Ermeni isyanc?lar?n gerilla faaliyetleri daha da önemli bir anlam ta??maktad?r. Türk ordusunun cephe gerisinde sorun ç?kartarak dikkatleri kendi üzerlerine çekmekte, birlikler aras?ndaki ileti?imi engellemekte, k??lalar? ve depolar? yok ederek, askeri lojistik malzemelerini ele geçirerek isyanc?lar, Rus ordular?n?n i?ini oldukça kolayla?t?rmaktad?r. Ermeni ayaklanmalar? olmadan Van k?y?lar?n?n bu kadar az kay?p, bu kadar kolay ve k?sa sürede ele geçirilemeyece?ini söylemek abart? olmayacakt?r.

Gönüllü hareketinin rolünü bu ?ekilde s?ralayan yazar, ard?ndan son zamanlarda Rusya'n?n Türkiye Ermenilerine bak??? konusunda bir aç?klamaya ihtiyaç duydu?unu belirtir. E?er bu kadar kan döken, kurban veren, bugününü ve gelece?ini riske atan Ermeniler, Rusya'n?n sad?k ve yararl? müttefiki ise, onlara yakla??m?n bugün oldu?undan farkl? olmas? gerekir. E?er müttefik olarak de?il de, sadece ele geçirilen topraklarda ya?ayan nüfusun bir k?sm? olarak görülüyorsa, o zaman Ermenilerin Ruslar?n gözünde Türk ve Kürtlerden bir fark? yok demektir.

RUSLARIN ALDI?I ÖNLEMLER

Ermenilere dostça olmayan bu tav?r, daha çok General Abatsiyev'in birli?inin oldu?u bölgede gözlemlenmektedir. Ermeniler, burada hiçbir himaye ve koruma alt?na al?nmaman?n yan?nda, suçlu muamelesi görmektedir. Malazgirt ve Dutah bölgelerinde toplanm?? olan Ermeni göçmenler, zorla güneydo?uya Patnos'a gönderilmektedir. Arce? ve Van'da Müslümanlar yerlerinde b?rak?lm??t?r. Yerel Rus idaresi, Antep çevresindeki bütün Ermeni nüfusu d??ardan gelmi? gibi görmekte ve yerlerinden etmektedir. Antep'te Ermenilerin mal varl?klar?na sanki onlara ait de?ilmi? gibi bak?lmakta ve idare taraf?ndan el konmaktad?r. 8 Haziran'da Mlan köyünde Aste?men Yermolov, bir Ermeni köylüsünün bu?day?n? Mlan'da hiçbir zaman Ermenilerin ya?amad???n? söyleyerek elinden alm??t?r ve köyün bütün bu?day? Kürt göçmenlere da??t?lm??t?r. Di?er levaz?mc?lar da bu ?ekilde dü?ünmekte ve hareket etmektedir. Ermeni kar??t? e?ilim, iktidar?n Ermeni gönüllülerine bak???na da yans?m?? durumdad?r. Hâlbuki gönüllü olarak hayatlar?n? Rusya'ya hizmete adam?? bu insanlara te?ekkür edilmesi ve onlar?n te?vik edilmesi gerekir. Gönüllülerin hizmeti konusunda susulurken, yapt?klar? baz? küçük olaylar büyütülerek suç gibi gösterilmektedir. Yazar?n ifadesiyle Ermeni gönüllülerinin sorumlusu A. ?. Hatisov'a gönderilen 1 Haziran tarihli 6348 nolu talimat birçok örnekten sadece biridir: "General Nikolayev, Van'dan Ermeni gönüllülerinin bizim ordular?m?za ate? açt???n? bildiriyor... Bunun d???nda birçok defa Ermeni gönüllüleri, talan ve ya?maya kat?lm??lard?r. Tu?general Bolhovitinov." Ermeni yetkili, bu tür olaylar?n asla olmad???n?, bunlar?n Ermeni gönüllüleri suçlamak için uyduruldu?unu vurgular.

Ermenilere yönelik asla dostane olmayan bu davran??lar, ne yaz?k ki, çok fazlad?r. Bunlar?n üzerinde durmaya gerek yoktur. Ancak içlerinden General Nikolayev'in talimat? es geçilmemelidir. Emre göre Bergri Kale, Arçak, Saray, Ba?akal ve Norduz'dan kaçan Kürtlere, hiçbir engel olmaks?z?n köylerine geri dönmelerine izin verilmektedir. Ermeni nüfusa ise bu köyün tarlalar?na, bahçelerine dokunmak, ekmek ve Kürtlerin büyükba? hayvanlar?n? ellerinden almak yasaklanmaktad?r. Devam?nda; "Ermeni ve Kürt nüfus aras?nda ç?kacak her türlü kanl? çat??ma, ekonomik ya da hangi temelli olursa olsun", Ermeni olan Van valisinin (Aram Pa?a) sorumlulu?undad?r denmektedir.

Yazar?n ifadesiyle bu ?ekilde Kürtler, Ermenilerden gelecek tecavüzlere kar?? Rusya'n?n korumas? alt?na al?nmaktad?r. "Biz, bugüne kadar Türkiye'de ac? çeken taraf?n Ermeniler, suçlular?n ise Kürtler oldu?unu san?yorduk" diye yazan Ermeni yetkiliye göre tabii ki Van vilayetinin baz? bölgelerinde çe?itli düzeylerde Ermeniler taraf?ndan Kürtleri tehdit eden a??r?l?klar olmu?tur, ancak bu durum talimat?n ruhunu ve içeri?ini aklamamaktad?r.

'KÜRTLER AÇLI?A TERK ED?LMEL?'

Bugün evlerine rahatça dönmeye ça?r?lan, can ve mal güvenlikleri Rus silah?n?n korumas? alt?na al?nan bu Kürtler, daha dün Rus ordular?yla cansiperane sava?m??t?r. ??galden sonra ba?l?l?klar?n? ifade etmelerinin bir de?eri olmad???n? yazan Ermeni yetkili, Kürtlerin da?larda açl?k çektiklerini, tabii ki tarlalar? geri almak için evlerine dönmek isteyeceklerini belirtir. Bunun için tek bir imkanlar? vard?r, o da Rus devletine ba?l?l?klar?n? ifade etmek. Ve etmi?lerdir de. Peki Kürtlerin art?k Rusya'n?n dü?man? olmad???n? dü?ünmek; art?k onlar? dost ya da sadece tarafs?z olarak görmek mümkün müdür! Kürdün gözünde Rus, halifenin "cihat" ilan etti?i "gâvur"dur ve hep öyle kalacakt?r. Ve Kürt, çok iyi bilmektedir ki, bu "gâvur", beraberinde düzen getirecek, en k?sa zamanda Kürdün içgüdülerinde ve melekelerinde kökle?mi? olan anar?iye son verecektir. Türk iktidar? alt?nda yar? vah?i Kürtler, daha uzun süre ayr?cal?klar?n? sürdürebilecekken, Ruslar?n gelmesiyle yeni, yabanc? ve onu s?n?rland?ran bir sisteme boyun e?mek zorunda kalacakt?r. Ne kadar rejime ba?l?l?klar?n? ilan etmi? olsalar da, Kürdün Ruslara temel bak??? budur. Ruslar?n ?u anki durumda Kürtlere kar?? yapmas? gereken tek ?ey korku salmakt?r. Ancak General Nikolayev'in talimat?, bunun tam tersini yapmaktad?r.

Kürtler, korkutulmaman?n yan?nda geçmi?lerinin hesab?n? vermemek konusunda da garanti almaktad?r ve gelecekte de ayn? ?eyleri tekrarlamalar?n?n imkân? verilmektedir. Daha dün Ruslara kar?? sava??rken, bugün sadece teslim oluyorum demekte ve böylece dosya kapat?lmaktad?r. Hatta Kürtler, sava? esiri olarak bile görülmemekte, endi?e duyulan yerli sivil masumlar olarak de?erlendirilmekte, onlara yer bulunmakta, kar?nlar? doyurulmaktad?r.

Ermeniler, canlar? pahas?na Rusya'ya hizmet etmi?ken, Kürtler tam tersi ona kar?? sava?m??t?r. Ama Ruslar?n bunu çabuk unuttu?u anla??lmaktad?r, onlar? cezaland?rmak yerine, rahatlar?n? sa?lamaktad?r. General Nikolayev'in talimat?ndan en iyi ?u ç?kar?labilir: Ruslar, Ermenilere de Kürtlere de e?it muamele yapmaktad?r, onlara e?it mesafededir. Ama ?unu da dü?ünmek mümkündür: Rus iktidar?, dü?man Kürtlerin ç?karlar?n? dost Ermenilerinkinden daha fazla dü?ünmektedir. Bu talimat?, e?itlik-adalet ilkelerinin bir yans?mas? olarak de?erlendirmek imkâns?zd?r. Ermenilere, ceza tehdidiyle adaleti yerine getirmek amaçl? her türlü bireysel hareket yasaklanmaktad?r. Ancak talimatta Kürtlerin sorumlulu?una dair bir ima bile yoktur. Sanki Kürtler, Ermenilerin sald?r?lar?n?n hedefi olmu?, evlerine dönen, suçsuz, ac? çeken insanlard?r.

Raporda Kürtlerin geri dönmelerine ?iddetle kar?? ç?kan Ermeni yetkili, Kürtler da?larda b?rak?lsalard? Ermenilerin geçitleri tutarak ve yollar? keserek onlar?n a?a?? inmesini engelleyebileceklerini yazar. Raporun yazar?na göre Kürtlerin geri dönü?ü ve himaye edilmeleri sava? durumuyla aç?klanamaz. Çünkü Kürtler, sadece Ermenilere de?il, Ruslara da dü?mand?r. Kürtler, General Nikolayev'in birli?inin gücü, harekâtlar?, konumu, yani bütün askeri bilgiler konusunda en yak?n Türk karargâh?n? bilgilendireceklerdir. Hasad? toplay?p, ekonomik hayat? tekrar canland?r?p ve k?? için gerekli haz?rl?klar? yap?p Türk ordular?nda tekrardan yer alacaklard?r. Bu sebeple Kürt a?iretlerinin zay?flat?lmas?, Rus silah?n?n ba?ar?s?n?n teminat? olacakt?r; yoksa onlar? cesaretlendirmek, himaye etmek de?il. Ruslar?n ve Ermenilerin sava?taki do?rudan ç?karlar?, Kürtlerin olabildi?ince da?lar?n derinliklerine sürülmesini gerektirmektedir.

'HATA MI YAPTIK?'

Ermenilerin gerçekleri bilmesi gerekti?ini vurgulayan yetkili, kitlelerin önderleri olarak, halk? aya?a kald?rd?klar?n?n ve onlar? belirli bir yönde örgütlediklerinin alt?n? çizer. Ancak ?imdi korkunç bir soruyla kar?? kar??yad?rlar: Do?ru mu yapm??lard?r? Acaba halk? gidemeyece?i bir yola sevk ederek büyük bir suç mu i?lemi?lerdir? Bu korkunç sorumluluk duygusu, onlar? seslerini yükseltmek ve ?üphelerine inatla cevap aramak zorunda b?rakmaktad?r. Durumlar?n?n, ?imdi ve gelecekte Ruslar?n kendilerine kar?? tutumlar?n?n aç?kl??a kavu?turulmas?n? isteyen yetkili, verilecek cevab?n da kimsenin kafas?nda soru i?areti b?rakmayacak kesinlikte olmas? gerekti?ini belirterek raporuna son vermektedir. Ermenistan'?n ilk ba?bakan? ve Ta?nak Partisi'nin kurucusu Kaçaznuni'nin 1923 y?l?nda yazd??? rapordaki(2) ifadeleri an?msatan bu sat?rlar, Ermeni hareketinin sava??n bir öznesi de?il, emperyalist planlar?n bir nesnesi oldu?unu göstermesi aç?s?ndan önemlidir.

Dipnotlar:

1- Ermeni gönüllü birliklerinin Çarl?k belgelerine yans?yan katliam ve ya?ma politikas?yla ilgili örnekler için bkz. Mehmet Perinçek, Rus Devlet Ar?ivlerinden 100 Belgede Ermeni Meselesi, Do?an Kitap, Mart 2007.

2- Rapor için bkz. Ovanes Kaçaznuni, Ta?nak Partisi'nin Yapaca?? Bir ?ey Yok, Kaynak Yay?nlar?, Kas?m 2005.