ellspacing="0" ceŽÿERMEN?STAN DEVRE DI?I KALIYOR¡

Azerbaycan'?n topraklar?n? i?gal alt?nda tutan Ermenistan'?n Türkiye'ye yönelik toprak iddialar?, bu ülkenin Güney Kafkaslarda adeta tecrit edilmesi sonucunu do?urdu. Enerji iletim hatlar?ndan d??lanan, fiziki s?n?r aç?s?ndan yaln?zca ?ran ile ula??m sa?layabilen Ermenistan bat?, kuzey ve do?usu ile ba?lant? kuram?yor.

Jayabilen Ermenistan bat?, kuzey ve do?usu ile ba?lant? kuram?yor.

Türkiye'nin destek verdi?i projeler, do?u-bat? güzergah?nda önem ta??yor. Yük ve insan ta??mac?l??? alanlar?ndaki projelere önümüzdeki dönemde ilginin artmas? bekleniyor. Demiryolu, Gürcistan üzerinden Rusya, Azerbaycan ve Orta Asya ile ula??m? kolayla?t?racak.

Türkiye ile Güney Kafkasya ba?ta olmak üzere eski Sovyet cumhuriyetleri aras?nda yük ta??mac?l???n?n ana unsuru olan demiryolu ba?lant?s?n?n Türkiye-Ermenistan s?n?r?n?n kapal? olmas?ndan dolay? kesilmi? olmas?, ekonomik ili?kilerin belli bir s?n?r?n üzerine ç?kamamas?na yol açmaktad?r. Bu nedenle, Türkiye Ermenistan'? devreden ç?karacak alternatif demiryolu projeleri olu?turmaya ba?lam??t?r. Kars-Tiflis-Bakü Demiryolu Projesi ile Türkiye-Gürcistan-Azerbaycan aras?nda, Batum-Hopa Demiryolu Projesi ile Türkiye-Gürcistan-Rusya Federasyonu aras?nda, Samsun-Poti Hatt? ile Türkiye-Gürcistan aras?nda yük ta??mac?l???na olanak sa?layacak alternatif a?lar?n kurulmas? çözüm yollar? olarak gündeme gelmi?tir.

AVRUPA-ASYA DEM?RYOLU A? I

Avrupa-Asya demiryolu a?? Türkiye'yi a?arak Ermenistan'a gelmekte ve Ermenistan'da üç kola ayr?lmaktad?r. Bunlardan birincisi (Kars-Gümrü-Ayrum-Marneuli-Tiflis yoluyla) Gürcistan'a, ikincisi (?çevan-Kazakh-Bakü yoluyla) Azerbaycan'a, üçüncüsü (Kars-Gümrü-Erivan-Nahç?van-Me?ri-Bakü yoluyla) Azerbaycan'a ula?maktad?r. Günümüzde Türkiye-Ermenistan s?n?r?n?n kapal? olmas? nedeniyle Avrupa-Asya demiryolu a?? kullan?lamamaktad?r. 1994 y?l?na kadar süren Azerbaycan-Ermenistan sava?? s?ras?nda Nisan 1993'de Türkiye'nin Ermenistan s?n?r kap?lar?n? (Alican Karayolu S?n?r Kap?s? ve Akyaka Demiryolu S?n?r Kap?s?) kapatmas?, demiryolu ile Ermenistan üzerinden eski Sovyet cumhuriyetlerine ba?lanan Türkiye'nin söz konusu bölge ile do?rudan demiryolu ba?lant?s?n?n kesilmesine yol açm??t?r.(1) Türkiye, Ermenistan'dan Gürcistan'a, Gürcistan üzerinden Rusya Federasyonu ve Azerbaycan'a, Rusya Federasyonu ve Azerbaycan üzerinden Orta Asya'ya ula?amaz hale gelmi?tir. Böylece, Türkiye-Ermenistan s?n?r?n?n kapal? olmas?, Türkiye'nin ba?ta Gürcistan ve Azerbaycan olmak üzere eski Sovyetler Birli?i topraklar?n?n (Rusya Federasyonu, Ukrayna, Kazakistan, Türkmenistan, Özbekistan, K?rg?zistan, Tacikistan) büyük bir k?s?m? ile demiryolu ba?lant?s?n? kesmi?tir. Bu nedenle, Türkiye ile Orta Asya aras?nda demiryolu ta??mac?l??? ?ran üzerinden gerçekle?mektedir.

Türkiye-Ermenistan s?n?r?n?n kapal? olmas?ndan dolay? do?u-bat? koridoru olan Avrupa-Asya demiryolu a??n? kullanamayan Ermenistan ise demiryolu ile dünyaya aç?l?m?n? sadece ?ran üzerinden gerçekle?tirmek zorunda kalmaktad?r. Çünkü Ermenistan, 1992 Abhaz-Gürcü Sava??'ndan beri kapal? olan ve kuzey-güney koridorunu olu?turan Rusya Federasyonu-Abhazya-Gürcistan-Ermenistan güzergah?n? da kullanamamaktad?r. Türkiye-Ermenistan s?n?r kap?s? aç?lsa bile Türkiye, Kafkasya ve Orta-Asya ile demiryolu ba?lant?s?n?n sadece Ermenistan'dan geçmesini güvenli bulmamaktad?r. Bu nedenle, Türkiye'nin Güney Kafkasya ba?ta olmak üzere eski Sovyet Cumhuriyetleri ile demiryolu ba?lant?s?n? tekrar kurmak için ortaya koydu?u projeleri tart??aca??z...

BTK DEM?RYOLU PROJES?

Bakü-Tiflis-Kars (BTK) Demiryolu Projesi, Türkiye ile Gürcistan aras?nda do?rudan bir hat in?as?n? ve bu hatt?n Azerbaycan'daki mevcut hatta ba?lanmas?n? kapsamaktad?r. BTK Demiryolu Projesi, Do?u'da Hazar üzerinden Çin ile Kazakistan'?n Aktau Liman? aras?nda in?a edilecek demiryolu hatt?yla, Bat?'da ise Bo?az geçi?li Marmaray tüp geçidi üzerinden Avrupa demiryolu a??yla birlikte, Asya ile Avrupa aras?nda önemli ba?lant?lardan birini olu?turacakt?r. BTK Demiryolu Projesi, Asya ve Avrupa aras?nda yolcu ve yük ta??mac?l??? alan?nda yeni imkanlar sunacakt?r. Böylece, Bakü-Hazar-Türkmenba??-Almat?-Çin güzergah? marifetiyle, Trans-Asya demiryolu a??n?n da bir parças? haline gelebilecektir. Söz konusu proje ile ?ran üzerinden geçen mevcut do?u-bat? koridoruna alternatif bir güzergah?n olu?turulmas?, Orta Asya'n?n Hazar üzerinden Türkiye'ye ba?lanmas?, Avrupa ile Orta Asya aras?nda daha k?sa ve daha güvenli bir yol üzerinden ula??m?n sa?lanmas?, Türkiye-Gürcistan-Azerbaycan-Kazakistan ve Türkmenistan üzerinden geçen "Demiryolu-Denizyolu Kombine Ta??mac?l???" ile Orta Asya'n?n Akdeniz'e ba?lanmas? ve Orta Asya ile yap?lan transit ta??mac?l?kta Türkiye'nin önemli bir konuma getirilmesi planlanm??t?r. Gürcistan'da Tiflis'ten Ahalkelek'e kadar Sovyetler Birli?i döneminden kalma i?leyen bir demiryolu bulunmaktad?r. Kars ile Ahalkelek aras?nda demiryolunun in?aas? halinde Türkiye, Tiflis'e oradan da Bakü'ye ba?lanma olana?? bulacakt?r. Böylece Türkiye, Sovyetler Birli?i döneminden kalma Kars-Gümrü-Ayrum-Tiflis demiryolu güzargah?n? kullanmam?? olacakt?r. Kars-Ahalkelek demiryolunun in?aas?, Türkiye'yi i?leyen Güney Kafkasya demiryolu a??na ba?layacak ve böylece eski Sovyetler Birli?i ülkelerini Türkiye'ye ba?layan Kars-Gümrü demiryolu i?levini yitirmi? olacakt?r.

Toplam 124 km. uzunlu?unda olan demiryolunun, 92 km.'lik bölümü Türkiye'den, 32 km.'lik bölümü ise Gürcistan'dan geçecektir. Bu ba?lamda, Türkiye taraf?nda 68 km., Gürcistan taraf?nda ise 30 km. olmak üzere toplam 98 km.'lik yeni demiryolunun yap?m? ve ayr?ca Gürcistan'da Ahalkelek-Akhali-Marabda aras?ndaki mevcut 160 km.'lik hatt?n da rehabilite edilmesi planlanm??t?r. Tek hat olarak yap?m? dü?ünülen söz konusu projenin 2010 y?l?nda bitirilmesi öngörülüyor. BTK Demiryolu Projesi çerçevesinde 1 milyon 500 bin yolcu ve y?ll?k 3 milyon ton yük ta??nmas? hedeflenilmektedir. 2034 y?l?nda ise bu hat üzerinden y?lda 3 milyon 500 bin yolcu ve y?lda 16 milyon 500 bin ton yük ta??mas? öngörülmektedir.

Cumhurba?kan? Abdullah Gül sürpriz bir ?ekilde 20 Kas?m 2007 gecesi Gürcistan'a gitti. 21 Kas?m'da "Demirden ?pekyolu" ve "Rayl? ?pek Yolu" olarak adland?r?lan Bakü-Tiflis-Kars (BTK) Demiryolu Projesi'nin Gürcistan bölümünün sembolik temelini Gürcistan Devlet Ba?kan? Mikheil Saaka?vili ve Azerbaycan Devlet Ba?kan? ?lham Aliyev ile birlikte att?.

Bakü-Tiflis-Ceyhan Ham Petrol Boru Hatt? (BTC) ve ?ahdeniz-Erzurum Do?algaz Boru Hatt?'ndan sonra Ermenistan'? devre d??? b?rakan ve Kafkasya'da yaln?zl??a iten BTK Demiryolu Projesi'nin ya?ama geçirilmesi hem Ermenistan'da hem de özellikle Ermeni diasporas?n?n güçlü oldu?u ülkelerde tepkilere neden olmu?tu. Bu nedenle, ABD'deki Ermeni lobisinin ABD d?? politikas? üzerindeki etkisinin Kongre seçimleri ile birlikte daha da artmas?, ABD ile iyi ili?kilere sahip olan Gürcistan'?n BTK Demiryolu Projesi'ni sürekli ertelemesine yol açmaktayd?. Nitekim, 19 Aral?k 2006 tarihinde Saaka?vili'nin Ankara'y? resmen ziyareti s?ras?nda da Ankara, Tiflis'in s?n?r bulu?ma noktalar?n? gösteren haritalar ve koordinatlar ile ilgili onay sürecini h?zland?rmas?n? talep etmi?se de Gürcüler bu talebe kesin cevap vermekten kaç?nm??lard?. Son gecikmelerle 2007 y?l?n?n ilk alt? ay? içerisinde ba?lamas? öngörülen BTK Demiryolu Projesi çerçevesindeki demiryolu in?aat?na bir türlü ba?lanamam??t?. Bu nedenle, BTK Demiryolu Projesi'nin Gürcistan bölümünün sembolik temelini, Gürcistan'da 5 Ocak 2008 tarihinde yap?lacak olan devlet ba?kanl??? seçimleri öncesi muhalefetin gösterilerinden yorulmu? olan Saaka?vili'nin kredisini yükseltmek için yap?lm?? bir seçim yat?r?m? olarak yorumlamak yanl?? olmayacakt?r. Nitekim, 20 Eylül 2007'de Ankara'da BTK Demiryolu Projesi'nin Türkiye bölümünün ihalesi yap?lm?? olmas?na ve söz konusu ihalenin sonuçlanmamas?na ra?men projeyi a??rdan alan Gürcistan Ula?t?rma Bakanl???, Kas?m 2007 ba??nda ba?layan muhalefet gösterilerinden sonra çok h?zl? bir biçimde ihaleye ç?km?? ve Azerbaycan kökenli Azer ?n?aata ihaleyi vermi?lerdi. Ayr?ca, aylard?r bir türlü görü?meleri sonuçlanmayan ve Türkiye ile Gürcistan aras?ndaki ekonomik ili?kilere yeni bir ivme kazand?racak olan "Serbest Ticaret Anla?mas?" ile "Çifte Vergilendirmenin Önlenmesi Anla?mas?"n?n Gül'ün Tiflis ziyareti s?ras?nda h?zla imzalanmas? da Ankara'n?n Gürcistan'?n istikrar? için Saaka?vili'ye aç?k deste?inin di?er kan?tlar?d?r.

BTK Demiryolu Projesi'nin Türkiye bölümünün ihalesinin en geç Aral?k ay? içerisinde tamamlanmas? ve önümüzdeki aylarda Türkiye Cumhurba?kan? Gül, Ba?bakan? Erdo?an, Azerbaycan Devlet Ba?kan? Aliyev ve Gürcistan Devlet Ba?kan? Saaka?vili'nin kat?l?m? ile Kars'ta temel atma töreninin yap?lmas? beklenilmektedir.

HOPA – BATUM DEM?RYOLU PROJES?

Hopa-Sarp-Batum Demiryolu Projesi, Orta Asya ile Türkiye'den ve Türkiye üzerinden yap?lacak olan ta??mac?l???n bir k?sm?n?n bu bölge yollar? ve limanlar?n?n kullan?larak yap?lmas?, 1998 y?l?nda aç?lan Sarp S?n?r Kap?s?'n?n hizmete girmesi ile ba?layan turizm faaliyetleri sonucu ortaya ç?kan ula??m ihtiyac?n?n kar??lanmas?, di?er taraftan yap?m? planlanan Giresun-Tirebolu, Trabzon-Tirebolu-Diyarbak?r ve Trabzon-Rize-Hopa yeni demiryolu hatlar? ile Do?u Karadeniz Bölgesi'ndeki yerle?im yerlerinin mevcut demiryolu ?ebekesi ile irtibatlar?n?n sa?lanmas? ile mevcut demiryolu ?ebekesinin Kafkasya ve Kafkasya üzerinden Rusya Federasyonu'na ve Orta Asya'ya ba?lanmas?n? amaçlamaktad?r.

Gürcistan limanlar?na göre daha güvenli ve liman hizmetleri (yükleme, bo?altma, elleçleme) kapasitesi daha yüksek olan Türkiye'nin Karadeniz limanlar?na gelen yüklerin Gürcistan ve Gürcistan üzerinden Azerbaycan ve Orta Asya'ya demiryolu ta??mac?l??? ile aktar?lmas? aç?s?ndan Hopa-Sarp-Batum demiryolu ba?lant?s? Türkiye bak?m?ndan yine ayn? derecede önem ta??y?or ve her iki ülkenin menfaatine olacakt?r. Ayr?ca, Do?u Karadeniz'den (Hopa'dan) Batum'a demiryolu ba?lant?s?n?n sa?lanmas? ile bu bölgeden Kafkasya ve Orta Asya'ya sürekli art?? gösteren ticari ula??ma büyük katk? sa?lanaca?? ve Karadeniz limanlar?n?n daha aktif hale gelerek Türkiye'nin bölgedeki stratejik konumunun güçlenece?i söylenebilir. Hopa-Sarp-Batum Demiryolu Projesi toplam 33 km. olup, maliyeti yakla??k 260 milyon ABD Dolar? olarak tahmin edilmektedir. Söz konusu proje Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demir Yollar?'n?n (TCDD) yat?r?m program?na al?narak, TCDD taraf?ndan yap?m? için Ula?t?rma Bakanl??? ve Devlet Planlama Te?kilat? Müste?arl??? (DPT) nezdinde gerekli giri?imlerde bulunulmu?, ancak proje DPT taraf?ndan kabul edilmemi?tir.

SAMSUN-POT? HATTI

Türkiye'de TCDD taraf?ndan i?letilen yedi limandan biri olan Samsun liman?, mevcut tesisleri ve hinterland ba?lant?lar? bak?m?ndan denizyolu-

demiryolu-karayolu ba?lant?l? kombine ta??mac?l??a hizmet vermek için uygun konumda bulunmaktad?r. Bulundu?u konum itibariyle Balkanlar, Orta Avrupa ülkeleri ve Rusya Federasyonu'ndan gelen yüklerin Orta Do?u ve Orta Asya veya tersi yönde Avrupa ülkelerine ta??nmas?nda merkez te?kil edecek konumdad?r. Bu özelli?i nedeniyle TRACECA ula??m koridoruna dahil edilmi?tir. Türkiye, Trabzon, Erdemir, Hopa ve Derince limalar?n?n da TRACECA koridoruna dahil edilmesine çal??maktad?r. 2001 y?l?ndan itibaren Türkiye taraf?ndan önerilen haritada yer alan Samsun'dan Mersin ve ?skenderun'a inen demiryolu hat kesimi ile Mersin ve ?skenderun limanlar?n?n da TRACECA koridoruna dahil edilmesi yönündeki çabalar devam etmektedir.(2)

Karadeniz bölgesinde en uygun altyap?ya sahip olan Samsun liman? ile Gürcistan'?n Poti ve Batum limanlar? aras?nda demiryolu-denizyolu kombine ta??mas?n?n mümkün hale getirilmesi ile Akdeniz var??l? Karadeniz yükünün Samsun liman?ndan demiryolu ile Mersin ve ?skenderun limanlar?na ta??nmas? sa?lanacakt?r.

TRACECA üzerinde yer alan Gürcistan'?n Poti ve Batum limanlar?n?n Türkiye limanlar? ile ba?lant?lar?n?n kurulmas? için gerekli altyap?n?n olu?turulmas? önemlidir. Bu ba?lamda, TRACECA program?na dahil edilmek üzere sunulan projeler içerisinde yer alan "Samsun, Mersin Limanlar? ile Batum, Poti, Varna, Burgaz, Köstence, ?li?evsk Limanlar? Aras?nda-Samsun Liman?'nda Bir Boji De?i?tirme ?stasyonu Kurulmas?n? da içeren-Bir Demiryolu+Denizyolu Kombine Ta??mac?l?k Hatt?n?n olu?turulmas?na ?li?kin Yap?labilirlik Etüdü" konulu proje kabul edilerek 2004 y?l? TRACECA program?nda yer alm??t?r. Söz konusu ba?lant?n?n kurulabilmesi için ta??ma potansiyelinin olup olmad??? ve ba?lant? maliyetlerinin belirlenmesi gerekmektedir.

Kombine ta??mac?l???n önemli bir aya??n? te?kil eden, deniz ta??mac?l???nda rekabet gücü sa?layan, ta??malara h?z kazand?ran bir sistem de Ro-Ro ta??mac?l???d?r. Bugün için Karadeniz'de Samsun ve Rusya Federasyonu'nun Novorossisk limanlar? aras?nda düzenli Ro-Ro seferleri yap?lmaktad?r. Ayr?ca, Türkiye ile Gürcistan aras?nda Ro-Ro seferlerinin yap?lmas? durumunda Samsun ve Kocaeli-Derince limanlar?n?n yan? s?ra TCDD taraf?ndan i?letilen di?er limanlar da mevcut tesis ve hinterland? bak?m?ndan gelecek talepleri kar??layacak durumdad?r.

SONUÇ

Sovyetler Birli?i'nin A?ustos 1991'de da??lmas?na kadar Avrupa'n?n do?usunda ç?kmaz bir sokak konumunda olan Karadeniz, So?uk Sava??n sona ermesi ile birlikte giderek Avrupa'y? Asya'ya ba?layan bir köprü haline gelmi?tir. Ancak, Ermenistan'?n Azerbaycan topraklar?n? i?galini sürdürmesi ve Türkiye'nin olumlu ad?mlar?na cevap vermemesi, Güney Kafkasya'da So?uk Sava? sonras?nda istikrar ve güven ortam?n?n olu?mas?n? engellemektedir. Türkiye-Ermenistan s?n?r?n?n kapal? olmas? ve s?n?r kap?lar?n?n aç?lmas? halinde bile Türkiye ile Ermenistan aras?nda güven ortam?n?n tesis edilememe olas?l???, Türkiye'yi Ermenistan'? devreden ç?karacak enerji, ileti?im ve ula??m yollar?n? olu?turma aray???na sevk etmi?tir. Bu ba?lamda, Azerbaycan petrolünü ve do?algaz?n?, Ermenistan'? devre d??? b?rakarak Gürcistan ve Türkiye üzerinden dünya piyasalar?na ula?t?rma imkan? veren BTC ve ?ahdeniz (Bakü-Tiflis-Erzurum) Do?al Gaz Boru Hatt? in?aa edilmi?, Gürcistan üzerinden karayolu ula??m?n?n rahatlamas? için Türkiye ile Gürcistan aras?ndaki s?n?r kap?lar? üçe (Sarp, Türkgözü, Akta?) ç?kart?lm??t?r. Türkiye, Kars-Tiflis-Bakü, Batum-Hopa Demiryolu Projesi ve Samsun-Poti Hatt? ile Ermenistan'? devreden ç?karacak alternatif demiryolu projelerini de olu?turmaya ba?lam??t?r. Türkiye ile Güney Kafkasya ba?ta olmak üzere eski Sovyet Cumhuriyetleri aras?nda yük ta??mac?l???n?n belkemi?ini olu?turacak demiryolu ba?lant?lar?n?, Azerbaycan topraklar?n? askerî i?gal alt?nda tutan, Türkiye'yi ve Türk ulusunu "kan davas?"na dayand?rd??? kin ve husumet politikas?na malzeme yapan Ermenistan'? mecburen devreden ç?kararak yeniden olu?turmaya çal??maktad?r.