.E×à(ğ="justify">‘Komuta kademelerinde kötü içgüdüler geli?iyor’

“Gönüllü birliklerimizin etraf?nda da??tmam?z gereken bir hava olu?tu. Ortadan kald?rma imkân?m?z?n olmad??? bir y???n organik yetersizlik söz konusu. O da fikirsel ruhun ve disiplinin olmamas?. Sava? ve cephe hayat?, gönüllü birliklerimize militarizm damgas?n? vurdu.”

Birinci Dünya Sava?? y?llar?nda Rus ordular?n?n yan?nda Türkiye’ye kar?? sava?mak üzere ço?unlu?u Türkiye Ermenilerinden olu?an Ermeni gönüllü birlikleri kurulur. Türk ordular?n?n savunma hatt?n? y?rtmak görevini üstlenen gönüllü birlikler, Müslüman nüfusa kar?? yo?un bir katliam ve ya?ma politikas? izler. Bunlar?n yan?nda disiplinsiz hareketleriyle de dikkat çeken gönüllü birlikleri, baz? Ermeni yetkililerde de büyük hayal k?r?kl??? yaratm??t?r. Bu yaz?m?zda Ermeni gönüllü hareketinin Amerika’dan geldikleri anla??lan 3 yetkilisinin yazd?klar? mektuplara yer verece?iz. As?llar? Ermenice olan mektuplar?n o dönemde Çarl?k yetkilileri taraf?ndan rahats?zl?k duyduklar? gönüllü hareketini takip amac?yla ele geçirildi?i ve Rusçaya çevrilerek üst makamlara sunuldu?u anla??lmaktad?r.

“F?K?RSEL RUH VE D?S?PL?N YOK”

S. Vratsiyan isimli Ermeni yetkilinin 20 Aral?k 1915 tarihinde Erivan’dan ABD Boston’a gönderdi?i mektup, Rusya Askeri Tarih Devlet Ar?ivi’nde (RGV?A) fond 2100, liste 1, dosya 646, yaprak 11-13, 11 arkas?, 12 arkas? numaralar?yla saklanmaktad?r. Vratsiyan, Ermeni Birlikleri ?dari Komitesi üyesidir ve sava??n ba??ndan beri komitede yetkili görevlerde bulunmaktad?r. Ermeni Birlikleri ?dari Komitesi antetli mektubun özellikle gönüllü birliklerin de?erlendirildi?i sat?rlar? çarp?c?d?r:

“Gönüllü birliklerimizin etraf?nda da??tmam?z gereken bir hava olu?tu. Bir sene sürecinde birliklerimizin olumsuz ve olumlu yanlar?, oldukça aç?k bir ?ekilde birbirinden ayr?ld?. Ortadan kald?rma imkân?m?z?n olmad??? bir y???n organik yetersizlik söz konusu. O da fikirsel ruhun ve disiplinin olmamas?. Sava? ve cephe hayat?, gönüllü birliklerimize militarizm damgas?n? vurdu. Gönüllü birlikler, buraya hiçbir ?ekilde fikirsel amaçlarla gelmemi? olan bir sürü ö?eyle dolu. Komuta kademelerinde sava? ?artlar?n?n ürünü olan kötü içgüdüler geli?meye ba?l?yor. Bütün bunlar, fikirsel temellerde ortaya ç?kan harekete gölge dü?ürüyor. (…)

“ORGAN?ZASYON PARASINI ?Ç ETMEK ?Ç?N SEBEP ARIYORLAR”

“Ayr?ca gönüllü birliklerimizle ilgili fikrimi de?i?tirdim. Derin bir ac?yla bir sürü düzeltilemez yetersizlikleri oldu?unu görüyorum. Sevgili kahramanlar?m?z beni inan?lmaz hayal k?r?kl???na u?ratt?lar. Gençlerimize dair umutlar?m sars?ld?, hatta bu birliklerimizin gelecekteki ordular?m?z?n çekirde?i olaca??ndan ku?ku duymaya ba?lad?m. Büyük beklentilerimizle kar??la?t?r?ld???nda çok c?l?z kal?yor. Mesela size haklar?nda çok yazd???m Amerika’dan gelen gönüllülerimizi ele alal?m. Sizin taraf?n?zdan Merkez Komite arac?l???yla gönderilenlerin büyük ço?unlu?u yar? yoldan geri döndü, baz?lar? ise daha Tiflis’e gelmeden kaçt?lar. Organizasyon paras?n? iç etmek için sebep ar?yorlar. Üçüncü grup ise buraya ula?t?. Ancak sizin gönderdi?iniz paralar?n üç bin rublesinden fazlas?n? aralar?nda payla?t?lar ve bize hesap verme gere?ini bile hissetmediler. Bununla ilgili size ayr?nt?l? bir mektup gönderece?im. (…) Nas?l olur da Amerika’da ortak davaya yüzleri feda ederken, ayn? insanlar burada her ad?mda bir kuru?u dahi kapmaya çal???r, anlayam?yorum.”

VAN’DA HALKI HARACA BA?LAYAN ERMEN? YETK?L?

Ermeni yetkili, mektubunda Urmiye’ye gönderilen Ermeni birliklerinin ?ranl?lar aras?nda rahats?zl?k yaratt???n? belirtirken Van Valisi Termen’in hiçbir faydal? i? yapmad???n? da yazar. Vratsiyan’?n verdi?i bilgilere göre Yedjeryan isimli Ermeni yetkili, Van’da kendi adamlar?yla birlikte ticaretle u?ra?maktad?r ve halk? haraca ba?lam??t?r. Bütün bunlar halk içinde genel bir ho?nutsuzluk yaratm??t?r. Yedjeryan ve adamlar?, Rus memurlar?na dönü?mü?ler, halk?n dertlerini sözde dinlemekte ve yerlerinden k?p?rdamamaktad?rlar. Vratsiyan, ayr?ca talep etmedikleri sürece Amerika’daki arkada?lar?ndan para göndermemelerini ister, çünkü hükümet mali meselelerde onlar? aldatmaktad?r.

“KATOL?KOS, K???L?KS?Z, ZAYIF VE TATSIZ ?HT?YARIN B?R?”

Yaz?m?zda ele alaca??m?z ikinci mektup ise S. Vramyan taraf?ndan Boston’a Bay H. Darpinian’a gönderilmi?tir. Ermeni Birlikleri ?dari Komitesi ve di?er ba?ka Ermeni komitelerinin yetkilisi olan Vramyan’?n Tiflis’ten gönderdi?i mektup ar?ivde fond 2100, liste 1, dosya 646, yaprak 27, 27ob., 28 numaralar?yla kay?tl?d?r. Mektubun Rusça çevirisinde tarih belirtilmemekle birlikte 1915 y?l? sonlar?nda ya da 1916 ba?lar?nda yaz?ld??? anla??lmaktad?r.

Vramyan da geni? Ermeni kesimleride büyük hayal k?r?kl???n?n ya?and???n?, insanlar?n yoruldu?unu ve bir ?ey yapacak durumda olmad?klar?n? belirtir. Vramyan, imkân olsa kendisinin bile oradan kaçmak istedi?ini ifade eder. Vramyan’?n Ermeni ruhani lideri katolikosu de?erlendirdi?i sat?rlar? da dikkat çekmektedir:

“Bildi?iniz üzere katolikos, çok zay?f bir adam. Çevresindeki adamlar?n onu idare etti?ini yazmaya gerek yok. Size daha önce onunla ilgili yazm??t?m: ?zmirliyan, Hrmyan ya da Ormanyan’dan tamamen farkl?. Ki?iliksiz, zay?f ve tats?z ihtiyar?n biri.”

“ÜZER?M?ZE P?SL?K BULA?IYOR”

Vramyan, ard?ndan mektubuna ?u sat?rlarla son vermektedir:

“Akl?m?z? kaybettik, bir sürü hata yap?yoruz, sa?dan ve soldan üzerimize pislik bula??yor, çal??malar?m?z?n ufkunu geni?letme imkân?n? yitirdik. Sizler, bu konuda bize yard?m etmelisiniz, bas?n yoluyla bu havay? temizlemelisiniz. Bütün araçlar?n?n?z propagandaya ve bizi ayd?nlatmaya yönelmeli. Bu, özellikle gerekli. Çünkü birçok ki?i bize kar?? tav?r almaya ba?lad? ve bizi gönüllülerden dolay? suçluyorlar.”

“KATOL?KOS, PARALARI ?LETM?YOR”

Di?er mektup ise 10 Ocak 1916 tarihinde Mnatsakanyan taraf?ndan Amerika Yürütme Komitesi’ne yaz?lm??t?r. Mektup, RGV?A fond 2100, liste 1, dosya 646, yaprak 26 numaralar?yla kay?t alt?ndad?r. Mnatsankanyan, Ermeni katolikosuyla ilgili ?unlar? yazmaktad?r:

“Paraya çok ihtiyac?m?z var, Ermeni komitesi ‘Ulusal Savunma’dan tek kuru? alamad?k. Katolikostan Nubar Pa?a’n?n gönderdi?i 2500 dolar? hala alamad?k. Sadece sizin gönderdi?iniz 500 dolar elimize geçti. Paran?n olmamas? i?lerimizi çok zorla?t?r?yor. Art?k katolikosa para göndermeyin, bize iletmiyor, do?rudan bizim ad?m?za gönderin.”

Ermeni gönüllü hareketinin üst düzey yetkililerinin yukar?daki sat?rlar? itiraf niteli?indedir. Gönüllü birliklerin disiplinsizli?i, komuta kademelerinde geli?en kötü içgüdüler, gönüllü hareketine yöneltilen suçlamalar, mali yolsuzluklar, kurumlar aras? parasal çeki?meler ve bütün bunlar?n Rus yetkililer taraf?ndan gözlem alt?na al?nmas? hareketin özünü anlamak aç?s?ndan önemli ipuçlar? vermektedir.

Foto I: S. Vratsiyan isimli Ermeni yetkilinin 20 Aral?k 1915 tarihinde Erivan’dan ABD Boston’a gönderdi?i mektubun Rusça çevirisinin ilk sayfas?.
Foto II: Amerika’dan gelen Ermeni gönüllüleri Petrograd’da.