="justify">Birinci Dünya Sava?? s?ras?nda Çarl?k Rusyas?’n?n ve Bat? emperyalizminin Osmanl? ?mparatorlu?u’nu payla?ma planlar? çerçevesinde Ermenilere iki görev yüklenir.

³îincisi ise olu?turulan gönüllü birlikler yoluyla Türk ordusunun savunma hatt?n? yararak Rus i?galini kolayla?t?rmakt?r.

Her iki görevin yerine getirilmesinde Türkiye Ermenileri aktif rol oynam??t?r. Mesele birkaç Ta?nak teröristinin i?inden ibaret de?ildir. Gönüllü birliklerin olu?turulmas?na ve ayaklanmalara ne yaz?k ki, geni? Ermeni kitleleri kat?lm??t?r. Ar?ivler, Çarl?k ordular?na hizmet etmek ve Türkiye’ye kar?? gönüllü birliklerde sava?mak için Türkiye Ermenilerinin Rus yetkililere ba?vurular?yla doludur. Osmanl? uyruklu ayd?nlardan ve doktorlardan üniversite ö?rencilerine ve s?radan köylülere kadar binlerce Ermeninin listeleri ar?ivlerde isim isim mevcuttur. Türkiye Ermenilerinin bu hareketi tehcirin çok öncesinde ba?lam??t?r. Bu belgeler, tehdidin ayr?l?kç? örgüt yönetici ve militanlar?yla s?n?rla olmad???n? göstermesi ve tehcirin nedenlerini aç?klamas? bak?m?ndan önemlidir.

Bunlarla birlikte Çarl?k generallerinin ve subaylar?n?n yazd??? yüzlerce rapor ve Çarl?k askeri mahkemelerinin yüzlerce tutana?? ve kararlar? göstermektedir ki, Birinci Dünya Sava?? s?ras?nda i?gal edilen bölgelerde Ermeni gönüllü birlikleri Müslüman halka kar?? vah?i k?r?mlara giri?mi? ve mallar?n? ya?malam??t?r. Belgelere göre bu uygulamalar sistemlidir. Ermeni çetelerini kullanan Rus komutanlar? bile bu vah?et kar??s?nda deh?ete kap?lm??lard?r. Birçok Ermeni subay ve asker, bu nedenle Çarl?k ordusunun askeri mahkemelerinde yarg?lanm?? ve idam cezas?na çarpt?r?lm??t?r. Bu katliamlar?n ve ya?malar?n tehcirden önce ba?lad???n?n tekrar alt?n? çizmek gerekir.

Ayr?ca o dönemin belgeleri ve kaynaklar?, Büyük Ermenistan’?n kurulmak istendi?i bölgede Müslüman nüfusun Ermeni nüfusa oranla kat ve kat daha fazla oldu?unu kan?tlamaktad?r.

A?a??da ilk defa yay?mlanan bu temeldeki belge ve kaynaklar, tarih s?ras?na göre sunulmu?tur. Belgeler, Rusya Askeri Tarih Devlet Ar?ivi’nde (RGV?A) kay?t alt?nda bulunmaktad?r. 20 örnek belgenin, Kaynak Yay?nlar? taraf?ndan yay?mlanan Ermeni Belgeleriyle Ermeni Soyk?r?m? Yalan? dizisi ve Do?an Kitap’tan ç?kan Rus Devlet Ar?ivlerinden 100 Belgede Ermeni Meselesi ba?l?kl? kitapla birlikte de?erlendirilmesi faydal? olacakt?r.

BELGE 1

Ermeni yazar G. D. Mnatsakanyan’?n 1914 y?l?nda bas?lan

Ermeni Meselesi’nin Çözümü ba?l?kl? kitab?ndan

Ermenilerin uluslararas? areopag[1] önünde temsilcili?i olmas? gerekir. Bu temsilcilik, Ermeni halk?n?n gerçek ihtiyaçlar? hakk?nda Avrupa’n?n temsilcilerini bilgilendirmek, bu ihtiyaçlar?n gerektirdi?i topra?? ve ekonomik ?artlar? netle?tirip çözümü için yüksek areopaga sunmak amac?yla gerekmektedir. Ayr?ca bu temsilcilik, Avrupa devletlerinin inceledikleri meselelerle ilgili hata yapmamas? için Türkiye Ermenileri taraf?ndan yetkiyle donat?lmal?d?r ve Ermeni halk?n?n üzerine dü?en görevleri derin ?ükranlar?yla yerine getirece?ini garanti etmelidir.

Avrupa diplomasisi, her halka muhatap olma onurunu vermemektedir, mesela Kürtlerle, Karapapaklarla, ?ngu?larla, Çingenelerle bu halklar? ilgilendiren meselelerle üzerine görü?melerde bulundu?u hiç olmu? mudur! Devlet organizmas?na sahip olmayan herhangi bir halk?n temsilcilerini kabul etmeleri için uluslararas? karakter ta??yan ve Avrupa kamuoyunun ve devlet yetkililerinin dikkatini çekecek kadar siyasi ve ahlaki olmas? gereken meselenin k??k?rt?lmas? ?artt?r. Ermenistan’la ilgili mesele, uluslararas? bir karakter ta??maktad?r ve Ermeniler, bu meselede uluslararas? rol oynayacak kadar kalabal?k bir halkt?r. Bununla birlikte Ermeniler, Avrupa’ya politik örgütlenme için gerekli olan yetene?ini ve ahlak?n? göstermi?tir. (…) Avrupa diplomasisi, Ermeni halk?n? dinlemeye lay?k görmü? ve böylece Türkiye Ermenileri, resmi olarak uluslararas? areopag önünde temsilcili?e sahip olmasa da temsilcileri pratikte bir çok kez kabul görmü?tür. ?stanbul patri?i, Avrupa devletlerinin elçileriyle Türk saray erkân? bünyesinde görü?melerde bulunmu?tur. 1878 y?l?nda Ermeni heyeti, Petrograd, Londra ve Berlin’de d??i?leri bakanl?klar? taraf?ndan kabul edilmi?tir. Berlin Konferans?’nda sultan?n ve di?er devletlerin temsilcileri, ?stanbul patri?inin talepleri üzerine tart??ma yürütmü?lerdir. 1894 ve 95 y?llar?nda Rusya, ?ngiltere ve Fransa temsilcileri, memorandum tanzimi çerçevesinde ?stanbul patri?iyle görü?me yapm??lard?r. 1912 ve 13 y?llar?nda Petrograd saray?n?n onay?yla bütün Ermeni katolikosu ve yüksek patrikli?inin temsilcisi Pogos Nubar Pa?a, Avrupa’y? dola?m?? ve Türkiye Ermenilerinin temsilcisi olarak d??i?leri bakanl?klar?nda ve diplomatik temsilciliklerde kabul edilmi?tir. (…)

Ermenistan, Avrupa’n?n Türkiye’yle sava? dolay?s?yla u?rad??? giderlerin bir k?sm?n? ödemekle yükümlüdür. Ermenistan, ne kadar büyük toprak parças? üzerinde projelendirilirse, yeralt? zenginlikleri i?gali için harcanan sava? masraflar?ndan o kadar çok olacakt?r. Avrupa, i?gal edilmi? toprak olarak elde etti?i zaman onu Ermenilere ucuza b?rakmayacakt?r. Ermeniler, bunu görerek Avrupa’ya Ermenistan için istedi?i her ?eyi vermelidir. Ermeniler, otlakç? olmamal?d?r ve kan?yla Avrupa’ya ödemesini yapmal?d?r.

 (G. D. Mnatsakanyan, Razre?enie Armyanskago Voprosa, Moskva, 1914, s.24 vd., 29 vd.)

----------------------------------------------

BELGE 2

Ka??zman Bölge Komutan?’n?n mektubundan[2]

4 A?ustos 1914

No. 85

Ka??zman

Çok Say?n Sergey Aleksandroviç,

 (…)

8/ Türkiye’deki Ermeniler aras?nda Türkiye’nin Rusya’yla sava? durumunda Türklere kar?? cephe gerisinde harekete geçecek özel birlikler örgütleyen, e?er imkân olmad??? takdirde de birlikleri Rusya’ya geçirerek Rus ordular?yla beraber sava?mas?n? planlayan gizli bir örgütlenme var. (…)

 (RGV?A fond 2100, liste 1, dosya 528, yaprak 1, 1 arkas?, 2, 2 arkas?)

---------------------------------------------

BELGE 3

Rus Sofya elçisinin 2 Ocak 1915 tarihli 14 nolu ?ifreli telgraf?

Üç genç Ermeni, Tebrizli ?ran Ermenisi Zarek Pilosyan, her ikisi de Türkiye Ermenisi ve Ta?naksutyun üyesi olan Kilikyal? Haykazun Nalbandyan, Harputlu Eduard Stapanyants, Kafkasya’daki gönüllü birliklere doktor olarak al?nmalar?n? talep ediyorlar. Bugünlerde geldikleri Cenevre’deki t?p fakültesinden diplomalar? var. Kafkasya’ya kabul edilmelerinin mümkün olup olmad???n? telgrafla bildirmenizi rica ediyorum.

Savinskiy

(RGV?A) fond 2100, liste 1, dosya 558, yaprak 77)

-----------------------------------------------------

BELGE 4

Rus Bükre? elçisinin 9 Ocak 1915 tarihli 77 nolu telgraf?

25 Aral?k tarihli 506 nolu telgraf?ma ve 26 Aral?k tarihli 939 nolu cevab?n?za atfen.

Ba?l?l?klar?n? misyonumuzun önünde ifade eden Kafkasya’daki birliklere girmek isteyen Türkiye Ermenilerinin listesini a?a??da sunuyorum: Ta?nak Ermenileri Srab Agozyan Babik Apkaryan Migard?tsi Garabetyan Bedros Sarkizyan Agop Torozyan Agop Saakyan Ghanes Papaelyan Matos Arutinyan Mizak Nampartumyan Bedros Agopyan Antranik Ohanezyan Neprem Nigoozyan Mizak Norodyan Nasik Mdussesyan Ohanes Moradyan Sarkis Batmazyan Hamportum Artinyan Agop Kaykamciyan Ovaghim Pevalikyan Andreas Avedizyan Sarkis Margozyan Migard?tsi Nazikyan Vortan Donikyan Ozghean Ezikyan Sarkis Mergheryan Taniel Bludyan Arsak Hayrabetyan Ohanes Dulkheryan Nizan Ekzargyan Mizak Mentozyan Servitsen Somungyan Bagdasar Avedizyan Arsag Atinyan Sahak Segpozyan Sarkis Hupghyanos Apram Eprenyan Parseg Ekmegyan Ervant Tomanyan Vartan Bogozyan Nasik Bagirkyan Stepan Hipagozyan Mardiros Manukyan Kevork Kipgoryan Aymnznak Sahakyan Oski Sukizyan Ohanes Mardirozyan Asador Kozisyan Aliksan Tavityan Kapriel Ohanezyan Agop Nizaniem Maghirditsi Nasik Garabet Dikran Apram Ohanes Mighirditsi Margos Maghirditsi Tavit Kalusti Vakar Minas Kibkor Hayrabet Mighir Musagh Pilibos Nahabet Atam Tomas Oski Bedros Kevork Muzen Sefer Vartan Simon Manuk Kasbar Muzak Karbar Manuk Ohanes Giragos Kasbar Manuk Ohanes Giragos Kasbar Hosrov Ghavuz Mizak Melkom Senekerim Ovakhim Apkar Simon Satrak Sarakis Yeremya Tatyas Parunak Sarkis Bedros Kalus Avedis Mardiros Sarkis Mighirditsi Artinulis Nasik Atamyan Sarkis Sahak Armenak Kapriel Sarkis Apra Mikael Avedis Kirkor Kevork Nasik Mutos Suron Antik Aram Surmen Ardazes Apkar Avedis Eskigyan Siranus Krikoryan Sukias Kantseanyan Bedros Kalus Avedis Mardiros Ohanes Apikyan Kirkor Hayrikyan Sahak Aristakos Nizan Toros Parsek Hazar Mardiros Avdon Minas Hugas Nasik Kirkor; H?nçak Ermenileri Hagop Hahinyan Garabed Guyragossyan Sarkis Krikoryan Miguerdiç Makazdicyan Madteos Kasparyan Nigoghos Ghahyan Gaghakyan Hagop Hoghanessyan Hagop Garabedyan Krikor Mateossyan Karnik Kaprielyan Garabed Macaryan Onig GhirinyanVahram Ahciyan Krikor Yeramyan Sarkis Karageuezyan Simon Papatsyan Avedis Horhannessyan Vartan Avedisyan Hagop Levonyan Horhaness Migueryan Garabed Horhanessyan Ervaut Gohgagaryan Stepan Bahdassaryan Krikor Minassyan Krikor Teheviguyan Essai Tahminciyan Tateosse Pondoidyandiakiporop Opkonoboa Arared Artinyan Hagop Tahciyan Mannik Tahciyan Margos Hamlacyan Avak Minassyan Mourad Krikoryan Mouzes Harutunyan Simon Maguguyan Tavit Serapyan Tavit Manugyan Krikor Boghossyan Garabed Minassyan Harityun Minassyan Sarkis Armaghanyan Horaannes Mercimekciyan Ervaut Ayneciyan.-

Poklevskiy

(RGV?A fond 2100, liste 1, dosya 558, yaprak 95, 95 arkas?)

-------------------------------------------

BELGE 5

589. Kuban Piyade Birli?i Komutan?’n?n Kars Kalesi Komutan?’na raporundan[3]

19 Ocak 1915

No. 143

Kars Kalesi Komutan?’na

RAPOR

 (…)

Yukar?da bildirdiklerime köylerine geri dönen yerel Rum ve Ermenilerin kaybolan büyük ba? hayvanlar?n? ve varl?klar?n? arama bahanesiyle büyük gruplar halinde Kürt köylerini dola?arak ve Türk ordusunun kaçmas?yla Kürtlerin sinmesinden yararlanarak Kürt köylerini ya?malad?klar?n? ve Kürt kad?nlar?na tecavüz ettiklerini eklemeyi görevim sayar?m. Bütün Rum ve Ermeniler silahlanm?? ve içlerinden baz?lar? silah ta??ma ve bulundurma ruhsat?na sahip. Birço?unun Türk silah? var. Bölge yetkililerinin olmas? durumunda bu tür olaylar ya?anmazd?, ancak idari makamlar tamamen kay?p, ordular?n ise bunlar? takip etme imkân? yok, öyle ki nüfusu tan?m?yorlar. (…)

(RGV?A fond 2100, liste 2, dosya 460, yaprak 110)

---------------------------------------------

BELGE 6

Kars Kalesi Komutan?’n?n Kafkas Ordular? Karargâh Komutan?’na mektubu[4]

Gizli

20 Ocak 1915

No. 141

Kars
 
Kafkas Ordular? Karargâh Komutan?’na

Komutanlar?n?n soyadlar?n? belirterek Kafkasya’da hangi Ermeni birliklerinin olu?turuldu?unu, ayr?ca kime tabi olduklar?n? ve hangilerinin konaklamak için Kars’a gönderildiklerini bildirmenizi rica ediyorum. Öyle ki buraya gelen ve birliklerle Kars’ta konaklayan birliklerin komutanlar?, onlara polis arac?l???yla iletti?im emrime ra?men kale karargâh?na kendilerini kay?t etmeyi lüzum görmüyorlar. Bu bilgiler özellikle gerekli, çünkü halkla birlikler aras?nda cinayet, ya?ma ve her türlü tecavüz temelinde ve ayr?ca birliklerin hemen fark edilen disiplinsizlikleri ve düzensizlikleri yüzünden s?k s?k ciddi anla?mazl?klar ya?an?yor.

Tümgeneral Zubov

Karargâh Komutan? Albay Diyef

 (RGV?A fond 2100, liste 1, dosya 558, yaprak 97, 97 arkas?)

-------------------------------------------

BELGE 7

General Bolhovitinov’un Kars Valisi’ne 27 Ocak 1915 tarihli telgraf?ndan

General ?stomin, Gülyabert çevresinde Ardahan’dan Ah?lkelek ve Kars’a giden yol üzerinde sivil nüfusa tecavüzlerde bulunan ve ürün ve yem stoklar?n? çalan Rum ve Ermeni ya?ma çetelerinin ortaya ç?kt???n? bildiriyor. Ayr?ca Merdenek ve Gelsk bölgesinde de ayn? durum ya?an?yor. (…) No. 507. Bolhovitinov

(RGV?A fond 2100, liste 2, dosya 460, yaprak 66)

---------------------------------------------

BELGE 8

D??i?leri Bakanl??? yetkilisinin 2 ?ubat 1915 tarihli 1165 nolu telgraf?

Varna konsolos yard?mc?s?n?n 20 nolu telgraf?: Kilise ba?rahipli?i taraf?ndan önerilen a?a??daki Ta?nak Ermenileri, masraflar? kendilerine ait olmak üzere gönüllü olarak Kafkasya’ya gönderilmek istiyor: Bitlisli Ohanes Mahsudyan, Agop Milkonyan, Haçik Muradyan, Hosrov Haçikyan, Apraham Ohanesyan, Haçik Sarkisyan; Mu?lu Melkon Hazaryan; ?ebinkarahisarl? Solomon Bogosyan; Sivasl? Boskyan Babigyan, Hmanyan Tsevsepyan, Mhitar Dagcaryan, Agop Bedrosyan; Erzurumlu Yeremiya Bedrosyan, Ar?ak Artyan, Bolulu Yehi?e Krikoryan. Geçi? izni verebilir miyim?

Gulkeviç

 (RGV?A fond 2100, liste 1, dosya 558, yaprak 232)

-----------------------------------------------

BELGE 9

Çarl?k Rusyas?’n?n Kafkasya Valisi’nin D??i?leri Bakanl???’na telgraf?

PETROGRAD

DI???LER? BAKANLI?I’NA

Kafkas Ordular? Karargâh?’na Zeytun Ermenilerinin temsilcileri geldi ve yakla??k on be? bin Ermeninin Türk ula??m yollar?na sald?rmaya haz?r oldu?unu, ancak silah ve mermileri olmad?klar?n? söylediler. Zeytun’un Türk Erzurum ordusunun ula??m yollar? üzerinde olmas?ndan dolay? gerekli miktarda silah ve merminin Ermeniler taraf?ndan al?naca?? Aleksandret’e gönderilmesi oldukça uygundur. Zeytun Ermenilerinin faaliyetlerinin Frans?z ve ?ngilizler için faydal? olmas?ndan, meselenin aciliyetinden ve bizim do?rudan silahlar? verme olana??m?z?n olmamas?ndan Frans?z veya ?ngiliz silah ve mermilerinin Frans?z veya ?ngiliz gemileriyle Aleksadret’e getirilmesiyle ilgili Frans?z veya ?ngiliz hükümetiyle görü?me gereklili?i oldu?unu dü?ünüyorum.

Graf Varontsov DA?KOV

6 ?ubat 1915

(RGV?A fond 2100, liste 1, dosya 558, yaprak 172)

-------------------------------------------------

BELGE 10

Rus komutan?n 15 ?ubat 1915 tarihli telgraf?

CULFA HOY

General Çernozubov’a

D??i?leri Bakan?’n?n Ba?komutan’a telgraf?: “?ran elçisi, ?ran’dan Kafkasya’ya giderken yolda, özellikle posta müdürlü?ü gibi hükümet kurumlar?n?n ve ?ran ve Hint-Avrupa firmalar?n?n da nasibini ald??? ?oca kasabas?nda ve ?ran Culfas?’nda bir s?ra ya?ma gerçekle?tiren ?ran Ermeni göçmenleri ve gönüllüleriyle ilgili ?ikâyetleri bildirdi. Olaylar s?ras?nda Ermeniler taraf?ndan 4 ?ran kaza??, 2 posta görevlisi ve birçok sivil öldürüldü, 2 kazak yaraland?. Ne yaz?k ki bu ?ikâyetlerin temeli, Hoy’a giderken bizim taraf?m?zdan silahland?r?lan Ermeni ve Suriye H?ristiyanlar? taraf?ndan gerçekle?tirilen y?k?m?n izlerini gören Vedenskiy’in raporlar?yla tamamen do?rulan?yor. Bu ya?malar?n suçlular?na kar?? ne tür önlemler al?nabilece?ini ve ?ran Müslümanlar?n?n Kafkasya için oldukça külfetli olacak bahsi geçen göçmenlerin vatanlar?na dönü?ünü esas olarak imkâns?z hale getiren H?ristiyanlara kar?? hakl? öfkesine yol açan bu tür olaylar?n gelecekte tekrarlanmas?n? hangi yollarla engellenebilece?ini öngördü?ünüzü belirtiniz. Sazonov” Ya?malar?n gerçekle?tiren Ermeni göçmenlere ve gönüllülere kar?? taraf?n?zdan hangi önlemlerin al?nd???n? ve gelecekte hangi önlemleri almay? öngördü?ünüzü lütfen telgrafla iletiniz. 2318.

M??layevskiy

 (RGV?A fond 2100, liste 1, dosya 558, yaprak 207)

----------------------------------------------

BELGE 11

109. Tugay Komutan?’n?n mektubu[5]

18 Temmuz 1915

No. 869

Ardahan

2. TÜRK?STAN P?YADE KOLORDUSU KOMUTANI’NA

RAPOR

Göçmenlerin yerlerine geri dönmesiyle ilgili verilen izinden dolay? sön dönemde Ardahan bölgesindeki köylerde birçok Ermeni, Rum, Kürt ve Rus (Molokan) belirdi. Bütün bu halklar, birbirlerine oldukça dü?manca davran?yor. Aralar?nda de?i?ik ekonomik meselelerden tart??malar ve kavgalar ç?k?yor. Sivil iktidar, tart??malar? çözmekte ve kavgalara son vermekte güçsüz kal?yor. ?uan oldukça k??k?rt?lm?? olan nüfus, bazen muhaf?zlarla aç?k çat??maya giriyor. Mesela bu ay?n 15’inde Rumlar?n ya?ad??? Beberek köyünde büyük ba? hayvanlar?n? te?his etmek üzere 2 Kürtle köye gelen 2 muhaf?z dövüldü.

?uan Ardahan bölgesinde yard?m?yla h?zl? ve etkili bir ?ekilde düzeni sa?layabilece?imiz süvari birlikleri yok. Bu sebeple, e?er mümkünse, Oltu bölgesinde konu?lanm?? olan 13. Atl? Birli?i’nin yar?s?n?, en az bir tak?m? emrime vermenizi talep ediyorum.

Tugay Komutan? Albay

Karargâh Komutan? Yarbay

Ba?yaver Yüzba??

KARS VAL?L???’NE

Kolordu Karargâh Komutan?’n?n onay karar?.

2. Türkistan Piyade Kolordusu Karargâh Ba?yaveri Aste?men

24 Temmuz 1915

No. 4246

Kafkas Ordusu

 (RGV?A fond 2100, liste 1, dosya 986, yaprak 67, 67 arkas?)

---------------------------------------------------

BELGE 12

An isimli Rus yazar?n A?ustos 1915’te yay?mlanan makalesinden

Türkiye’de Ermeni Meselesine Dair

Avrupa diplomasisi taraf?ndan y?llar önce gündeme al?nan Türkiye’deki Ermeni meselesinin ?uan görünü?te çözümüne yakla??l?yor. Türk reformlar?ndan umudu kesen Ermeni halk?, kaderinin çizilmesini d??ardan bekliyor. Bu yüzden Türkiye’nin halklar?n büyük sava??nda[6] parçaland??? ve varl???n?n masaya yat?r?ld??? bu günlerde bu umudun daha da bir güçlü ortaya ç?kmas?nda ?a??lacak bir ?ey yok. (…)

Bir milletin gelece?ini s?n?rlar? içinde ya?ad?klar? devletin y?k?m?na ba?lamak, onun kaderiyle oynamak demektir. Bu, belki ancak dü?man topraklar?nda ya?ayan ve ya?ayacak olanlarla ilgili bir meselesi olmayan çevrelerin yarar?na olabilir. Bu beylerin de?irmenine su dökmek, ancak tehlikeli bir maceraya at?lmak demektir. Milletin fiziksel varl???n? tehlikeye sokan her türlü milli politika, sonsuza dek bir kö?eye b?rak?lmal?d?r. (…)

Tarih, bize Türkiye’deki milli meselenin her zaman tek bir yolla, ezilen milletin imparatorluktan ayr?lmas? ve kendi milli devletini kurmas? yoluyla çözüldü?ünü göstermektedir. Yunanistan, Bulgaristan, S?rbistan ve Romanya böyle kurulmu?tur. Ama bu, her milletin kendi milli meselesinin çözümü için bu yolu takip edece?i anlam?na gelmez. Her millet, milli devleti tek bir ?art alt?nda kurabilir: E?er az çok tek etnik kökten gelen bir topra?a sahipse. Yedi vilayetten olu?an Ermeni milleti, bulundu?u bölgede az?nl?k durumundad?r. Bu milli avantajdan yoksun durumdad?r ve o yüzden de bütün ayaklanmalar? ba?ar?s?zl?kla sonuçlanm??t?r. (…)

Ancak unutmamak gerekir ki, Türkiye’de Avrupa’dan farkl? olarak saf bir milli bask? yoktur; orada her H?ristiyan halk, dini ve kültürel özerkli?e sahiptir, milli kültür (okullar vb.) ve din alan?nda özgür ve kendisine tabidir. Türkiye’de milli mesele olarak adland?r?lan, hatta bu kelimenin Avrupai anlam?yla bir milli mesele de de?ildir, kamu güvenli?inin, adil yarg?laman?n, rahat ula??m yollar?n?n olmamas?, Kürt ya?ma çetelerinin varl??? vb. gibi genel bir vatanda?l?k meselesidir. Bütün bunlar?n milli meselenin özüyle bir ilgisi bulunmamaktad?r. (…) H?ristiyanlar için baz? hak s?n?rlamalar? vard?r, ancak ba?ka devletlerde Yahudiler için oldu?u kadar de?ildir. Örne?in özgür yer de?i?tirmenin yasaklanmas? gibi temel s?n?rlamalar bulunmamaktad?r. Özgürlü?ün oldu?u ve düzenin olmad??? dünyadaki tek ülke Türkiye’dir! Devlet, oldukça liberal bir anayasayla ve kültürel-milli özerklikle kamu düzeninin temel ö?elerini sonunda sa?lamak zorundad?r.

Türkiye’deki bütün bu düzensizli?in temel nedeni, ülkenin ekonomik gerili?inde yatmaktad?r. Bütün Küçük Asya, ça?da? devletlerin dayand??? sanayiden, fabrikalardan, demiryollar?ndan (bir istisnas? hariç), ticaret merkezlerinden, rahat karayollar?ndan, bütün ekonomik temellerden yoksundur. Ülkeyi temelden, ekonomiden de?il, tepeden, siyasi sistemden yenilemeye ba?layan Jön Türkler, ba?ar?s?zl??a u?ram??t?r, çünkü ba?ar?lmas? imkâns?z bir i?e soyunmu?tur: Kapitalist yönetim ?eklini kapitalizm öncesi ekonomik temellerin üzerinde in?a etmek! ?ki ayr? kökten gelen zeminin devaml? bir çat??mas?na sahne olmu?tur ve devlet ç?kmaza girmi?tir: Devlet, güçlenmemi?, tersine kuvvet kaybetmi? ve kendi eski uydusu için kolay bir av haline gelmi?tir. (…)

Onlar [Ermeni yetkililer], ba??ms?z Ermenistan’da daha uygar bir ö?e olarak Ermenilere dayanan bir hükümranl?k istiyorlar (Orizon gazetesi[7]), ancak kendilerinin de kabul etti?i gibi Ermeniler nüfusun az?nl???n? te?kil ediyor. Az?nl?k, ne ?ekilde ço?unlu?un üzerinde hükümranl?k kurabilir? Bunun için iki tarz var: Türk ve Avrupa tarz?; yani askeri diktatörlük ve imtiyazl? hukuk normlar?. Ermenistan’da ikinci tarz?n benimsenmesiyle baz? istisnai yönetim usulleri do?acakt?r: Halk kitlelerinin seçim hakk?n?n s?n?rlanmas?, seçim bölgelerinin Müslüman ço?unlu?un aleyhine düzenlenmesi, Ermeni dil ve kültürünün “yabanc?lara” dayat?lmas?, asl?nda her alanda sald?rgan milliyetçi bir politikan?n uygulanmas?. Bu da haliyle ezilen halklar?n direni?ine yol açacak ve herkesin herkese kar?? milli sava??n? ba?latacakt?r. Bu ?ekilde milli mesele sadece çözülmemekle kalmayacak, tam tersine bütün halklar temelinde bir meseleye dönü?ecektir. (…)

Bo?a kurek çekti?imiz bu çal??may?, her zaman milli çat??malar?n bulan?k suyunda bal?k avlaman?n pe?inde ko?an milliyetçilere atfediyoruz. (…) Vatanda?lar?n öz ve üvey evlatlar, haklara sahip olanlar ve olmayanlar, kendinden olanlar ve olmayanlar olarak ayr?lmas?, bütün sistemi kaç?n?lmaz olarak biti?e götürür. Ermeniler, sadece d?? dünyayla de?il, ayr?ca devleti y?kmaya çal??acak iç ço?unlu?un olu?turdu?u muhalefetle de sava?mak zorunda kalacakt?r. Bu ikili sava?ta hiçbir devlet ayakta kalamaz. (…)

(An, “K Armyanskomu Voprosu V Turtsii”, Sovremenn?y Mir, A?ustos 1915, No.8, s.144 vd.)

-----------------------------------------------------

BELGE 13
Ermeni liderlerin Birinci Dünya Sava?? s?ras?nda yazd?klar? rapordan

ERMEN? MESELES? VE ERMEN? B?RL?KLER? HAKKINDA RAPOR

I

1912 Balkan Sava??, Türkiye’deki Ermenilerin durumu hakk?ndaki meseleyi tekrar gündeme getirdi ve keskinle?tirdi.

Bu meseleyle Rusya ve Almanya yak?ndan ilgilendi. Ancak Ermeniler, ac? çeken Türkiye Ermenilerinin kaderini de?i?tirme umutlar?n? ba?lad?klar? Rusya e?ilimini tam bir ruh birlikteli?i içerisinde hemen ve her yerde benimsediler. (…)

Sava??n kaç?n?lmazl??? Ermeni lider çevrelerinde apaç?k belli olmas?ndan dolay? her taraftan Türkiye’nin ezilen bölgelerinin çete örgütlerinin önderleri ve ba?ka gönüllüler Kafkasya’ya akmaya ba?lad?. Ayn? zamanda yerel Ermeni toplum önderleri, beklenen durumla ilgili Kafkas iktidar?n?n en üst ?ahsiyeti ?mparator Hazretleri’nin valisi Graf ?. ?. Vorontsov-Da?kov’la ili?ki kurdular. Bu liderler, talimatlar?n? bekleyerek Ermeni halk?n?n e?ilimini valiye ifade ettiler. (…)

Bütün Ermeni Katolikosu, Türkiye’nin üzerine ald??? reformlar? yerine getirmedi?ini belirterek vali arac?l???yla imparatorluk hükümetine ba?vurdu ve Türkiye’yle sava? s?ras?nda Ermenilerin her türlü faaliyeti göstermeye haz?r olduklar?n? valiye ifade etti.

Kafkas Valisi taraf?ndan Petrograd’dan gönderilen imparatorluk hükümetinin cevab? k?sa bir süre içinde geldi. Hükümetinin talimat? do?rultusunda yazd??? cevapta Türkiye Ermelilerinin kaderinin imparatorluk hükümetinin devaml? kayg?lar?n?n bir parças? olaca??n? ve Ermenilere de bu davada sava? s?ras?nda kurban olmaya haz?r olmak dü?tü?ünü belirtmi?ti.

General M??layevskiy’in, Gofmeyster[8] Peterson’un, Kafkasya Askeri Bölgesi Karargâh Komutan? General Yudeniç’in, Tiflis Piskoposluk Dairesi Müdürü Piskopos Mesrop’un, Tiflis ?ehrinin ba?? A. ?. Hatisov’un, Ermeni Merkez Komitesi Ba?kan? S. S. Arutyunov’un ve Doktor Y. H. Zavriyev’in kat?ld??? Kafkasya valili?inde yap?lan özel görü?melerde Ermenilere tecrübeli çete liderlerinin (humbapet) idaresinde Kafkas Ordular?m?z?n 4 ana koldan harekât?nda askeri birlikler içerisinde yer alacak özel birlikler (humb) örgütlemeleri önerildi. Kollar Ermeni nüfusun ya?ad??? bölgelere öncelik verilerek seçildi.

Ermeniler, birliklerin örgütlenmesi önerisini tam bir kararl?l?kla kar??lad?lar, ancak Ermeni nüfusun olabilecek tehditlerden dolay? silahland?r?lmas?n? ve Rus hükümetinin önceden tarafs?z devletlerin elçileriyle anla?arak Ermenilere yönelik olabilecek k?r?m? önlemek amac?yla Türkiye’ye etki etmeleri için kefil olmas?n? istediler.

Birliklerin örgütlenmesini bu amaç için toplanan, resmi olmayan, ancak pratikte tan?nan Ermeni Milli Bürosu üstlendi. Yukar?da ad? geçen ki?iler, Ermeni Milli Bürosu’nun temsilcileri olarak görü?meleri yürüttüler ve hükümet kurumlar?yla ili?kileri sürdürdüler.

Öyle ki birliklerle ilgili mesele, büro için oldukça sorumluluk ve otorite gerektiriyordu. Bu nedenle Tiflis’e birliklerin örgütlenmesinin oybirli?iyle kabul edildi?i özel görü?melerde maddi ve manevi destek sözü veren önemli ?ehir ve merkezlerin temsilcileri davet edildi.

II

O dönemde Rusya’da Ermenilerin Rus devletiyle bütünle?mesinin temelleri güçlenirken Türkiye’de tam tersi ya?and?.

Rusya’n?n zaferine tam inanç duyan Türkiye Ermenileri, büyük umutlar besledi?i Rusya’y? kurtar?c?s? olarak görüyordu. Türkler, ise her ?ekilde Ermenileri kendi taraf?na çekmeye çal??t? ve onlarla ?stanbul’da, Erzurum’da, Van’da, Mu?’ta görü?meler yürüttü. Bu görü?melere hem Türk hükümeti hem de Jön Türkler ad?na Hac? Bey, Halil Bey, Talat Bey, Bahattin ?akir, Hilmi Bey, Erzurum Valisi Taksim Bey vd. kat?ld?lar. Ermenilere ?unu söylediler:

“Ortak refah için birle?elim. Bize d??ardan zorla dayat?lan reformlar? asla gerçekle?tirmeyece?iz, ancak kar??l?kl? anla?mam?z halinde bunlar? yapabiliriz. Bu sava?ta Almanya’yla biz kazanaca??z. Kafkasya’da bize yard?m edin. Kafkasya’da Ermenileri kendi taraf?m?zda görmeye ihtilac?m?z var. O zaman hem k?sa sürede Kafkasya’y? i?gal edebiliriz hem de size ve Gürcülere özerklik veririz, Tatarlar? ise Kafkasya’dan Türkiye’nin içlerine göç ettiririz. S?n?rlar?m?z? Rusya’n?n sald?r?lar?ndan korumak için Türkiye’yle Rusya aras?nda Ermeni ve Gürcü özerk bölgelerinin olmas? bizim ç?kar?m?zad?r.”

Buna kar??l?k Ermenilerden Kafkasya’da ayaklanma ç?karmalar?n?, Türkiye’de ise gönüllü birlikler olu?turmalar?n? talep ettiler.

Bu talepleri Ermeniler, sadece Osmanl? tabiiyetinin gere?ini yerine getirme, yani devlete sad?k kalacaklar?n?n sözünü vererek reddettiler. Bu görü?melerde Ermeniler, Türkiye’nin sava?mamas?n?n daha iyi oldu?u, zira Almanya zafer kazansa dahi Türkiye’yi kölele?tirece?i, Türkiye’de kolonisini kurmak için uçsuz bucaks?z s?n?rlara sahip olan Rusya’dan çok daha fazla topra?a ihtiyaç duyaca?? fikrini belirttiler.

Ermeniler, Türkleri iç reformlarla ilgilenmeleri ve devleti bu ?ekilde güçlendirmeleri için ikna etmeye çal??t?lar. Ancak Türkler, sava? yoluyla tarihi görevlerini yerine getirmek için daha uygun bir zaman?n olmad???n? belirtip kar?? ç?kt?lar. Böylece Jön Türklerin Rusya’da Ermeni birliklerinin kuruldu?u haberini almas? üzerine tekrar canland?rmaya çal??t??? Ermeni-Türk görü?meleri sonuçsuz kald?. Türkler, Türkiye Ermenilerinden bu i?e son vermeleri için Rusya Ermenilerine etki etmelerini istediler. Ancak Türkiye Ermenileri, bir sorumluluk alamayacaklar? ve Rusya’daki Ermenilerin faaliyetlerine kefil olamayacaklar? cevab?n? verdiler. (…) Türkleri özellikle Türk parlamentosunun üyesi Gagarin Past?rmac?yan (Garo) ve di?er Türkiye Ermenisi kitlelerin gönüllüler aras?nda yer almas? rahats?z etti. Ermeni halk?n?n Türklere sava? ilan etti?ini söylemeye ba?lad?lar, Ermenilerden sefere ç?kmas?n? engellemek için Salmast’a Andranik’e[9] heyet göndermelerini talep ettiler. Ancak Ermeniler, art?k geç oldu?unu, yabanc? bir ülkedeki hareketi durdurmak için güçleri olmad???n? söylediler.

Ermeni halk?, taraf?n? d?? bir ülkenin yan?nda belirledi, kaderini Yüce Rusya’n?n kudretine ve himayesine teslim etti ve ?anl? Kafkas Ordusu’nun yan?nda kurtulu? sava??nda yer almak için birlikleri örgütlemeye giri?ti.

III

Birliklerin faaliyetlerine, örgütlenmesine ve rakamlar?na geçerken k?saca ?unu belirtmenin faydal? olaca?? kan?s?nday?z. Askeri faaliyetlerinin ayr?nt?lar?n?n karargâh belgelerinde yer ald???n? dü?üncesiyle bu rapor, faaliyetlerinin ana hatlar?yla s?n?rl? tutulacakt?r.

1914 Eylülünün ba??nda gönüllü kay?tlar?n?n ba?lad??? ilan edildi ve ilan?n hemen ard?ndan gönüllüler her taraftan ak?n etmeye ba?lad?lar. En çok Türk tabiiyetinden olmak üzere Kafkas Ermenileri de ?anl? ordumuzun s?ralar?n? doldurmaya ba?lad?lar. Güney Kafkasya’dan, Kuzey Kafkasya’dan, Rostov ve Nahcivan na Donu’dan, K?r?m ve Beserabya’dan, Hazarard? bölgesinden ve Türkistan’dan, Romanya ve Bulgaristan’dan, M?s?r ve Amerika’dan, her yerden gençler, birliklere girmek için büyük co?kuyla Tiflis’e akt?lar. Yukarda belirtildi?i üzere dört birlik olu?turulacakt?. Ancak gönüllüler gelmeye devam ettiler ve al?m?n durduruldu?uyla ilgili özel bir yay?n yapmak gerekti. Birliklerin örgütlenmesi ve donat?lmas? i?ini bünyesindeki idari komiteyle Milli Büro üstlenmi?ti. Ekimin ikinci yar?s?nda birlikler sefere ç?kmaya haz?rd?.
 
Birinci birlikte 1200, ikincisinde 382, üçüncüsünde 430, dördüncüsünde 470 ve yedek olarak ise yakla??k 600 olmak üzere toplam 3000’nin üzerinde ki?i vard?.[10]

Birinci birlik son Balkan Sava??’nda Bulgar ordular?nda sava?an, ba?ar?s? dolay?s?yla subay rütbesi alan ünlü, tecrübeli çete lideri Andranik’in komutas?ndayd?. Bu birlik, 23 Ekim’de Culfa’dan Hoy’a hareket etti.

?kinci birlik, Rus Ermenisi olan tecrübeli çeteci Dro’nun komutas?nda I?d?r’dan Tapariz Geçidi’ne ilerledi.

Üçüncü birlik, Türkiye Ermenisi olan popüler humbapet[11] Amazasp komutas?nda 1 Kas?m’da Ele?kirt Ovas?’na do?ru yola ç?kt?.

Dördüncü birlik, özellikle ?ran’daki sava? hayat?nda Yefrem’in silah arkada?? olarak nam salm?? olan, Yefrem’in ?ran’da ölmesinin ard?ndan onun yerine geçen ve polis ve ?ran silahl? kuvvetleri ba?komutan? olan eski çeteci Keri komutas?nda Sar?kam??’tan Ahveran ve Ho?ab’a hareket etti. (…)

29 Ekim 1915

Tiflis

Psikopos Mesrop[12]

Aleksandr ?vanoviç Hatisov[13]

Samson Stepanoviç Arutyunov[14]

(Episkop Mesrop, Aleksandr ?vanoviç Hatisov, Samson Stepanoviç Arutyunov, “Zapiska Ob Armyanskom Voprose i Armyanskih Drujinah”, ?storiko-Filologiçeskiy Jurnal, 1991, No.2 (133), s.205 vd.)

-----------------------------------------------------

BELGE 14

General Bolhovitinov’un 17 Mart 1916 tarihli telgraf?

YÜKSEK BA?KOMUTANLIK KARAGAHI

GENERAL-KVART?RMEYSTER[15]

1536. Ermeni gönüllülerin Türk sivil halka kar?? vah?ilikleriyle ve buna bizim Kazaklar?n sözde i?tirakiyle ilgili verilerin bütün taraflar?yla netle?tirilmesi için ilgili komutanlardan malumat istendi. Bitlis Muharebesi Komutan? Tümgeneral Abatsiyev ?unlar? bildirdi: “Kazaklar?n bu olaya kat?ld???n? kesinlikle kabul etmiyorum, birçok kez Bitlis’i ve çevresini dola?t?m. Bu esnada Kazaklar?n disiplinsizli?iyle ve sivil halka zulmüyle ilgili bana tek bir kere bile ?ikâyet gelmedi. Birço?u Türkiye Ermenisi olan Ermeni birliklerine gelince; Bitlis’in al?nmas?n?n üçüncü gününde gönüllülerin Müslümanlara yönelik kesintisiz tecavüzlerinden dolay? bu birli?i ?ehrin d???na ç?kartmak zorunda kald?m ve Bitlis-Mu? aras?ndaki konaklama bölgesine gönderdim. Türklerin telgrafta bahsetti?i iki bin ki?inin öldü?ü say?s? bence abart?l?. Ermeniler taraf?ndan sivil halk?n katledildi?ini ö?rendi?im zaman meseleyi ara?t?rmak için Ermeni birli?inin komutan? Andranik’i ça??rd?m. Andranik, bana bunun gibi olaylar?n gayet do?al oldu?unu, öyle ki aralar?nda zaman?nda Türklerin kar?s?n?, çocu?unu ve yak?n akrabalar?n? öldürdü?ü birçok insan?n bulundu?unu söyledi. Tatvan’da ise ?öyle bir olay?n ya?and???n? biliyorum: Evlerden birinde avc? taburu ve Ermeni gönüllüleri birlikte konaklam??lar. Avc? taburu, yirmiden fazla evsiz Müslüman çocu?u eve alm??, yemek vermi?ler. Avc? taburu ke?fe gönderildikleri zaman döndüklerinde bütün çocuklar? do?ranm?? bir ?ekilde bulmu?. Yokluklar?nda evde sadece Ermeniler varm??. Bu konuyla ilgili taraf?mdan yürütülen soru?turma sonucunda bunu Ermenilerin gerçekle?tirdi?ini kesinlikle tespit ettim. Ama ne yaz?k ki suçlular ortaya ç?kar?lamad?. Ermeni gönüllüleri, meseleyi öyle kar???k bir hale getirdiler ki, i?in içinden ç?kmak mümkün olmad?.” (…)

Bolhovitinov

(RGV?A fond 2100, liste 1, dosya 646, yaprak 89, 89 arkas?)

------------------------------------------------------

BELGE 15

General De Vitt’in 19 Haziran 1916 tarihli 3074 nolu telgraf?ndan[16]

Ordu Komutan?’na

Kolordunun bulundu?u bölgede büyükba? hayvan say?s?n?n görece az kalmas?ndan dolay?, hayvanlar?n toplanmas?na ve Ermeni yetkililerin arac?lar?ndan sat?n al?nmas?na izin verilmemesi talimat?n? verdim. Öyle ki Ermeni yetkililer, halk?n büyükba? hayvanlar?na paras?n? vermeden s?k s?k el koyuyorlar. (…) De Vitt.

(RGV?A fond 2100, liste 1, dosya 1036, yaprak 297)

----------------------------------------------------

BELGE 16

1916 Kas?m?nda Ermeni milliyetçilerinin yay?n organlar?nda

Kürtlerin kay?plar? üzerine ç?kan makaleden

Kürtlerin Bu Sava?taki Kay?plar?

Sava? sonras?ndaki Türkiye Ermenistan?’ndaki Müslüman nüfusun niceli?i meselesi, vatan?m?z?n siyasi kaderi aç?s?ndan büyük önem ta??yor. Kürtlerin sava? s?ras?nda büyük kay?p verdi?ini s?kça duyuyorduk, ancak bu meseleyle ilgili kan?tlara dayanan veriler ilk kez M?ak’?n[17] sayfalar?nda Kafkas Cephesi’ndeki ?ehir birliklerinin yetkililerinden Bay A. Atanasyan taraf?ndan yay?nland?:

Ald???m ve teyit etti?im haberler, e?er Ermeniler sava? boyunca 360000’ne kadar insani kay?p verdilerse, Kürtlerin de o kadar büyük kay?plar verdi?ini gösteriyor.

Van Gölü’nden ba?layarak güneye ve bat?ya Bitlis-Mu? bölgesine, ard?ndan Ele?kirt’le birlikte H?n?s, Bulan?k, Patnos, Malazgirt, Alada?’dan, Beyaz?t-Diyadin bölgesine kadar daha önce 800000 Kürt’ün ya?ad??? alan, ?uan tamamen bo?ald?. Yüzlerce Kürt köyü yerle bir oldu ve bom bo? kald?.

Türklerin geri çekilmesi esnas?nda Kürtler bu bölgelerden ba?ka bölgelere mi göç etti, yoksa öldü mü sorusu gerçekten ilginç.

Her ikisi de oldu. Burada bilmek gerekir ki, göçleri ve geri çekilmeleri çok zor ?artlarda gerçekle?ti: Geri çekilme s?ras?ndaki her türlü salg?n hastal?k, gerçek anlam?yla bütün Kürt a?iretlerini ve bölgelerini yok etti, açl?k ve so?uk ise tam y?k?ma götürdü.

 “Sava??n daha ilk 6-7 ay?nda 12000’den fazla Kürtün ya?ad??? benim 20 köyümden hastal?ktan 8000’den fazla ki?i öldü.” diye anlatt? bana Ho?ab’daki ünlü Kürt a?as? Bahri Bey. “Benim köylülerim, di?erlerine göre görece daha iyi ?artlarda bulunuyordu, zira biz bile neredeyse yerimizden hareket edemedik. Bizim di?er a?iretlere gelince, birço?u neredeyse tamamen imha oldu. Sava?a kadar 20-30 ki?inin bulundu?u ailelerde ?imdi 3-4 ki?i bile kalmad?. Her yerde durum ayn?. Unutmay?n ki, siz, Ermeniler, t?bbi personele, ilaçlara, hem?irelere, hastabak?c?lara sahipsiniz; yemek merkezleriniz, göç eden nüfusla ilgilenen milli ve hükümet örgütlenmeniz var. Yediriyorlar, giydiriyorlar, göçmenlere her türlü yard?m? gösteriyorlar, öksüz çocuklar? toplay?p onlara yurt veriyorlar. Peki ya biz? ?stimlâk ad? alt?nda gerçekle?tirdikleri korkunç ya?malar haricinde Türk hükümeti bize hiçbir ?ey vermiyor ve vermedi de. Kürtlerin gücünün dayand??? hayvanc?l?k sava?tan, açl?ktan ve istimlâkten dolay? bitti.”

Kürt a?an?n anlatt?klar? gerçeklere uyuyor. Ermeni gönüllü birliklerinin komutanlar? da tek ses halinde onayl?yorlar.

 “Bence sava? s?ras?nda Kürtler her ?eylerini kaybetti” diyor içlerinden biri. “E?er bizim güçlerimize kar?? sava?maya devam ederlerse, Do?u Kürdistan ve Diyarbak?r bölgesindeki arda kalan zavall? Kürtlerin say?s? 250000’i geçmeyecek.”

Sava?a do?rudan kat?lan Kürtlerin verdi?i kay?plar da bir o kadar ilginç.

 “Sava??n ba??ndan beri esas olarak Kürtlerle s?cak çat??malar?n oldu?u bölgelerde bulundum.” diyerek ba?lad? bir Rus subay?. “Öldürülen Kürtlerin say?s?n?n 40000’i geçti?ini söylersem yanl?? olmaz. Öldürülenlerden iki kat fazla olan yaral?lardan bahsetmiyorum bile.”

Mu?’un oldukça ünlü ve popüler Türk zengini Cafer A?a, bana ?unlar? anlatt?:

 “Sava??n ilk aylar?nda kolera ve tifodan bütün Kürt a?iretlerinin yok oldu?unu kendi gözlerimle gördüm. Yüzlerce Kürt cesedi köylerde yerlere serilmi?ti. Onlardan Türk ordular?na da hastal?k bula?t? ve öyle bir k?r?p geçirdi ki, askeri revirler, hasta askerlerin ancak onda birine yetebildi.”

- Peki sava? s?ras?nda toplam ne kadar Kürt öldü?

 “Söylemek zor, hatta yakla??k bir rakam? bile. Bizde hesap kitap yok. ?nan?n, Mu?’ta ne kadar insan ya?ad???n? bile söyleyemiyoruz. Ancak Kürtlerin nüfusunun dörtte üçünü kaybetti?i ?üphesiz. Bunu bana Kürt önderlerinden biri söyledi.”

 (…)

(“Poteri Kurdov V Nastoya?uyu Voynu”, Armyanskiy Vestnik, 13 Kas?m 1916, No. 42, s.15 vd.)

------------------------------------------------------------

BELGE 17

??gal bölgeleri karargâh?nda görevli bir Rus albay?n raporundan[18]

4 Eylül 1917

No. 1962

Tiflis

RAPOR

GENERAL-KOM?SER’E

?li?ikteki 11363 nolu raporla ilgili karar?n?z sonucu raporumu veriyorum:

I/ ??gal edilen Türk bölgelerinin yönetimiyle ilgili yeni duruma göre haz?rlanm?? proje, bütün ta?ra bölgelerindeki köy polisinin milliyetine bak?lmadan silahland?r?lmas?n? öngörmektedir. Böylece belirtilen projeye göre saf Türk köylerinin de köy polisi silahland?r?lacakt?r. Bu mesele, ayr?nt?lar?yla ve tüm taraflar?yla komisyon taraf?ndan tart???lm??, durum incelenerek, Türklere yönelik istisnai bir uygulaman?n yap?lmamas? benimsenmi?tir, öyle ki yo?un olarak hemen hemen Türklerin ve Türkle?mi? Lazlar?n yerle?ti?i Lazistan köyleri, ya?ma çetelerinin sald?r?lar?ndan en az di?er yerler kadar çekmektedir. Bu sebeple adalet gere?i ve milli k?r?m ve dü?manl?ktan kaç?nmak için Türklere de savunma silahlar? verilmesi gerekmektedir. Ayr?ca Lazistan nüfusu ki?ilik olarak bar??ç?ld?r ve ordulara kar?? bir a??r?l??? gözlenmemi?tir. (…)

Albay Ostryanskiy

(RGV?A fond 13227, liste 2, dosya 22, yaprak 130, 130 arkas?)

-----------------------------------------------

BELGE 18

Kafkas Ordular? Komutan?’n?n Kafkas Ordular? Ba?komutan?’na-Tiflis’e

5 Ekim 1917 tarihli 36273 nolu telgraf?ndan

5. Kolordu Komutan?, 22 Eylül tarihli 02864 nolu telgraf?nda Elaz?? bölgesinde 16 Eylül’de Ermenilerin milli ho?görüsüzlük temelinde k??k?rtt??? askerler ve denizciler taraf?ndan Türklere kar?? sald?r?lar?n gerçekle?ti?ini bildiriyor. Ya?malar, talan ve cinayetler devam ediyor. (…) 36273. De Vitt.

(RGV?A fond 2100, liste 1, dosya 272, yaprak 42, 42 arkas?)

-------------------------------------------

BELGE 19

Kafkas Cephesi Ba?komutan?’n?n talimat?ndan

BA?KOMUTANIN KAFKAS CEPHES? ORDULARINA TAL?MATI

No:……

“    ” Aral?k 1917[19]

Tiflis

Bütün kolordulardaki asker kaçaklar?na ba?l? olu?an cephedeki durum sebebiyle i?gal bölgeleri General-Komiseri’nin talimat?yla i?gal bölgelerindeki Ermeni nüfustan 4 alay?n en h?zl? ?ekilde olu?turulmas?n? emrediyorum. (…)

(RGV?A fond 2100, liste 1, dosya 72, yaprak 43)

---------------------------------------------------

BELGE 20

??gal bölgeleri Karargâh Komutan?’n?n mektubu[20]

?ubat 1918[21]

Türkiye Ermenistan? General-Komiser Yard?mc?s?’na

?li?ikteki yaz??mada belirtildi?i gibi Van bölgesi Komiseri Ambartsumyan taraf?ndan Van kar?? istihbarat faaliyetleri Van kar?? istihbarat merkezinde görev yapan askere al?nma ya??ndaki bütün Türkiye Ermenilerinin askere ça?r?lmas?yla ilgili emrin verilmesi sonucunda zay?flat?lm??t?r.

Van bölgesindeki kar?? istihbaratta esas olarak Ermenilerin görev yapt??? dikkate al?n?rsa Komiser Ambartsumyan ve kar?? istihbarat aras?ndaki ili?kilerin kar?? istihbarat?n asker al?mlar? dolay?s?yla zarar görmeyecek bir ?ekilde düzenlenmesi gerekti?i fikrindeyim.

Bu sebeple Van bölgesi Komiseri’ne taraf?n?zdan ilgili talimat?n verilmesini arz ederim.

Ek: 4 sayfal?k yaz??ma.

Karargâh Komutan? Tu?general

Karargâh Sekreteri Yüzba??

 (RGV?A fond 13227, liste 2, dosya 20, yaprak 52, 52 arkas?)

--------------------------------------------------------------------------------

[1] Antik Yunan’da iktidar organ?.

[2] Mektup, Kars Bölgesi Ka??zman Askeri Bölge Komutan? antetlidir.

[3] Mektup, 589. Kuban Piyade Birli?i Komutan? antetlidir.

[4] Mektup, Kars Kalesi Komutan? antetlidir. Ayr?ca 28 Ocak 1915 tarihinde ?stihbarat Dairesi taraf?ndan da kay?t alt?na al?nm?? ve üzerine damgas? vurulmu?tur.

[5] Mektup, 109. Tugay Komutan? antetlidir. Ayr?ca ön sayfas?n?n üzerinde 2. Türkistan Piyade Kolordusu’nun, arka sayfas?nda ise Kars Bölgesi Askeri Valili?i Kalemi’nin damgalar? bulunmaktad?r.

[6] Birinci Dünya Sava?? kastedilmektedir.

[7] Ta?naklar?n yay?n organ?.

[8] Saray? ve saray cal??anlar?n? idare eden ki?i.

[9] Ermeni gönüllü birliklerinin en önemli komutan?.

[10] Birliklerin say?s? ve askerleri daha sonra artacakt?r.

[11] Ermeni gönüllü birliklerinin komutanlar?na verilen ad.

[12] Tiflis Piskoposluk Dairesi’nin müdürü.

[13] Tiflis ?ehrinin ba?kan?.

[14] Ermeni Merkez Komitesi’nin ba?kan?.

[15] Karagahta askeri operasyonlar? planlayan general.

[16] Telgraf?n üzerinde Operasyon Dairesi’nin damgas? bulunmaktad?r.

[17] Ermeni milliyetçili?inin önde gelen yay?n organlar?ndan.

[18] Rapor, Sava? Hukuku Çerçevesinde ??gal Edilen Türkiye Ermenistan? ve Di?er Türk Bölgeleri General-Komiseri’nin Karargâh Komutan? antetlidir. Raporun üzerinde ayr?ca Sava? Hukuku Çerçevesinde ??gal Edilen Türk Bölgeleri Askeri Yönetimi Organizasyon Komitesi damgas? vard?r.

[19] Belgede talimat?n nosu ve günün tarihi belirtilmemi?tir.

[20] Mektup, Sava? Hukuku Çerçevesinde ??gal Edilen Türkiye Ermenistan? ve Di?er Türk Bölgeleri General-Komiseri’nin Karargâh Komutan? antetlidir.

[21] Günün tarihi belirtilmemi?tir.