!á½p="justify">1991 y?l?nda Sovyetler Birli?i’nin da??lmas? sonras?, Türkiye’nin kuzeydo?u s?n?r?nda üç yeni ba??ms?z cumhuriyet (Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan) ortaya ç?km??t?r.

i&, Güney Kafkasya’da ba??ms?zl???n? kazanan üç devleti de zaman geçirmeden tan?ma politikas?n? benimsemi?tir. Böylece, özellikle 20. yüzy?l ba?lar?nda meydana gelen Türk-Ermeni ve Müslüman-H?ristiyan çat??malar?n? göz önünde bulundurmayan Türkiye, 16 Aral?k 1991’de -ABD’nin tan?mas?ndan iki gün önce- Ermenistan’? tan?yan ilk ülke olmu?tur. Bu tan?man?n ard?ndan da Ermenistan’?n dünya ile bütünle?mesini sa?layacak olan bütün giri?imlere destek vermi?tir. Söz konusu giri?imler çerçevesinde Türkiye, Ermenistan’a insanî yard?mda bulunmu?tur. G?da (bu?day vb.) ve elektrik vermi?tir. Topraklar? üzerinden üçüncü ülkelerin insanî yard?m malzemesi göndermesine imkan tan?m??t?r. Türkiye, Ermenistan’? tan?mas?ndan yakla??k alt? ay sonra 25 Haziran 1992’de kurulan Karadeniz Ekonomik ??birli?i’ne (KE?) Ermenistan’? kurucu üye olarak davet etmi?tir.

Türkiye’nin söz konusu olumlu ad?mlar?na kar??n, Ermenistan ba??ms?zl???n? ilan etmesinden itibaren günümüzde geçmi?i ya?amaya ba?lam??t?r. Nitekim, Sovyetler Birli?i’nin da??lmas? sonras? çe?itli dönemlerde Türkiye ile Ermenistan aras?ndaki s?n?r? belirleyen 1920 Gümrü ve 1921 Kars Antla?malar?n?n yürürlükte olmad??? iddias?n? tart??maya açm??t?r. Haydat ideolojisini savunan Ermenistan Parlamentosu, 23 A?ustos 1990 tarihinde kabul etti?i Ba??ms?zl?k Bildirgesi’nin 11. maddesinde, Türkiye’nin Do?u Anadolu Bölgesi için “Bat? Ermenistan” ifadesine yer vermi?tir. Ermenistan Anayasas?’n?n 13. maddesinin 2. paragraf?nda tarif edilen devlet armas?nda Türkiye’nin bir parças? olan A?r? Da??’na yer verilmi?tir.

1994 y?l?na kadar süren Azerbaycan-Ermenistan sava?? da Türkiye-Ermenistan ili?kilerinin biraz daha gerilmesine neden olmu?tur. Söz konusu sava? sonras? Ermenistan’?n i?gal etti?i Da?l?k Karaba?’dan 40 bin, Azerbaycan’?n di?er yedi vilayetinden 700 bin ki?i ya?ad?klar? yerleri terk etmek zorunda kalm??t?r. Böylece, Azerbaycan topraklar?n?n yüzde 20’sini i?gal eden Ermenistan yüzünden Azerbaycan nüfusunun yüzde 13’ü kendi ülkesinde göçmen durumuna dü?mü?tür. Bu ba?lamda Türkiye, Ermenistan s?n?r kap?lar?n? Nisan 1993’de, hava sahas?n? da 1994’de kapatm??t?r.

Türkiye, Ermenistan ile s?n?r kap?lar?n? kapatmas?na kar??n, Türkiye-Ermenistan ili?kilerini sadece Da?l?k (Yukar?) Karaba? sorununa indirgemeyerek bu ülkeye yönelik tek yanl? olumlu ad?mlar?n? günümüze kadar atmaya devam etmi?tir. Bu ba?lamda Türkiye, Ermenistan’a sefer yapan uluslararas? havayolu ?irketleri için 1995’den itibaren H-50 hava koridorunu açm??t?r. Erivan-?stanbul ve Erivan-Trabzon güzergah?nda uçak seferlerinin yap?lmas?na müsaade etmi?tir. Do?u Karadeniz’den Gürcistan üzerinden Ermenistan’a yolcu otobüsü seferleri düzenli yap?lmaktad?r. Ermenistan’?n Trabzon liman?n? ithalat-ihracat için kullanmas?na izin verilmektedir. 10 Ocak 2002’den itibaren uygulamaya konulan s?n?rda vize rejimi ile Türkiye’ye giri?in önündeki zorluklar kald?r?lm??t?r. Türkiye’de Ermenistan vatanda?? yakla??k 30 bin ki?inin kaçak olarak çal??mas?na göz yumulmaktad?r. Türkiye’de yap?lan uluslararas? spor kar??la?malar?na ve kültürel faaliyetlere (Trabzon Tiyatro Festivali vb.) Ermenistan vatanda?lar? ve kurumlar? kat?labilmektedir. Türkiye ile Ermenistan aras?nda Gürcistan ve ?ran üzerinden gerçekle?en bir ticaret bulunmaktad?r. Türk ve Ermeni i?adamlar? taraf?ndan kurulan 20 civar?nda ortak firma faaliyettedir. Resmi olmayan verilere göre, 1997’de 30 milyon Dolar olan iki ülke aras?ndaki d?? ticaret hacminin 200 milyon Dolara ula?t??? tahmin edilmektedir. ?stanbul’da Ermenistan’?n KE? bünyesinde daimi temsilci (Arsen Avagyan) bulundurmas?na izin verilmi?tir.

Türkiye’nin tek yanl? olumlu ad?mlar?na kar??n Ermenistan, iki ülke aras?ndaki ili?kileri k?sa dönemde s?n?r kap?lar?n?n aç?lmas? ve uzun dönemde “soyk?r?m?n” tan?nmas? üzerine in?aa etmi?tir.

4 No’lu s?n?r ta??ndan ba?lay?p 148 No’lu s?n?r ta??nda son bulan Türkiye-Ermenistan s?n?r?n?n toplam uzunlu?u 325 km.’dir. ?ki ülke aras?nda kapal? durumda olan iki s?n?r kap?s? bulunmaktad?r: “Alican Karayolu S?n?r Kap?s?” ve “Akyaka Demiryolu S?n?r Kap?s?”. “Alican Karayolu S?n?r Kap?s?”, eskiden Kars’?n bir ilçesi olan I?d?r merkeze ba?l? Alican köyündedir. “Akyaka Demiryolu S?n?r Kap?s?” ise Kars’?n Akyaka ilçesine ba?l?d?r. Eskiden Arpaçay ilçesine ba?l? bir nahiye olan Akyaka’n?n eski ad? K?z?lçakçak’d?r. Bu nedenle, “Akyaka Demiryolu S?n?r Kap?s?”n?n eski ad? da “K?z?lçakçak Kap?s?”d?r. Kars’a 66 km. uzakl?kta bulunan bu kap? halk aras?nda “Do?u Kap?” olarak bilinmektedir. Ermeniler ise bu kap?ya “Ahuryan Kap?s?” ad?n? vermi?tir. Söz konusu kap?da demiryolu d???nda tali bir köy yolu da bulunmaktad?r.

Avrupa Birli?i (AB), kapal? durumda olan s?n?r kap?lar?n? Ermenistan’?n AB ile entegrasyonunun önündeki bir engel olarak görmektedir. Nitekim, 11 Mart 2003 tarihinde AB Komisyonu taraf?ndan haz?rlanan ve AB D??i?leri Bakanlar? taraf?ndan kabul edilen Daha Geni? Avrupa (Wider Europe-Neighbourhood: A New Framework for Relations with our Eastern and Southern Neighbours) program? çerçevesinde, 1 May?s 2004 tarihinde AB’nin son geni?lemesinden sonra 14 Haziran 2004’te Daha Geni? Avrupa program?na Güney Kafkasya ülkeleri de dahil edilmi?tir. AB’nin Sovyetler Birli?i co?rafyas?ndaki ikinci geni?lemesinin Güney Kafkasya’y? kapsayabilece?i olas?l?klar içerisindedir.

Türkiye üzerindeki bask?lar?n artmas? için çaba gösteren Ermenistan, s?n?r kap?s?n?n kapal? olmas?n?n ülkesinde ekonomik s?k?nt? yaratt???n? iddia etmektedir. Amerika Ermeni Ulusal Komitesi (ANCA) verilerine göre, Türkiye-Azerbaycan ambargosu Ermenistan ekonomisine y?ll?k 570-720 milyon dolarl?k bir maliyet yüklemektedir. S?n?r kap?lar?n?n aç?lmas? durumunda Ermenistan’?n ula??m masraflar? yüzde 30-50 azalacak, ihracat? ikiye katlanacak, Gayri Safi Milli Has?las? (GSMH) yüzde 30-38 artacakt?r. Dünya Bankas? verilerine göre ise, s?n?r kap?lar?n?n aç?lmas? halinde Ermenistan’?n ula??m tasarrufu 6,4-8,4 milyon Dolar, enerji tasarufu 45 milyon dolar olacak ve ihracat?nda 268,9-342,4 milyon Dolar art?? olacakt?r. Böylece, s?n?r kap?lar?n?n aç?lmas?n?n Ermenistan’a toplam faydas? 320,3-395,8 milyon Dolar? bulacakt?r. Ermeni iddialar?na göre, s?n?r kap?lar?n?n aç?lmas? Azerbaycan için diplomatik bir darbe olu?turacak ve Ermenistan, Karaba? sorununda siyasal bir ba?ar? elde etmi? olacakt?r. Di?er taraftan Ermenistan, Türkiye, Azerbaycan ve Orta Asya aras?ndaki ula??mda kilit ülke durumuna gelecektir. Türkiye’nin Karadeniz limanlar?n?n, karayollar? ve demiryollar?n?n serbestçe kullan?m? sayesinde mal dola??m?n?n temini ise, Ermenistan’?n Avrupa’ya ekonomik entegrasyonunu sa?layacakt?r.

Ermenistan’?n Bat? ile bütünle?ebilmesi ve demokratik dünyada yer almas? ise s?n?r kom?usu olan ve demokrasi ile yönetilen Türkiye ile normal ili?kiler kurmas?yla mümkün olabilecektir. Bu nedenle, Türkiye’nin söz konusu olumlu ad?mlar? gözönünde bulunduruldu?unda, art?k Ermenistan’?n bu ad?mlara kar??l?k verme zaman?n?n geldi?i kabul edilmelidir. Azerbaycan topraklar?n? on y?l? a?k?n bir süredir askeri i?gal alt?nda tutan Ermenistan, Birle?mi? Milletler, Avrupa Konseyi ve Avrupa Güvenlik ve ??birli?i Te?kilat?’n?n kararlar?n?n ço?unu ve bar?? planlar?n?n tümünü reddetmektedir. Bat?l? baz? ülkeler, Türkiye ile s?n?r kap?lar?n?n aç?lmas?n? ise iç politikalar? nedeniyle istemektedir. Bu nedenle Ermenistan’da sa?duyu ve demokrasinin kazanmas?, fanatiklerin Ermeni halk? üzerindeki bask?s?n?n son bulmas? arzulanan çözüm olacakt?r.