.@Ü  face="Verdana" sŽÿ!ERMEN? SORUNUNU YEN?DEN TARTI?MAKÙ

Birinci Dünya Sava?? s?ras?nda ba?lang?c?ndan 90 y?l sonra bile Osmanl? ?mparatorlu?u’ndaki Ermenilere ne oldu?u üzerindeki tart??ma sertli?ini koruyor.

À5i Ermenilere ne oldu?u üzerindeki tart??ma sertli?ini koruyor.

Ermeniler, yirminci yüzy?l?n ilk soyk?r?m kurbanlar? olduklar?n? söylüyorlar. Pek çok Türk, Ermenilerin bir iç sava? ve Ermenilerin dü?man?n taraf?nda sava?mas? ve onlara sempati duymas? nedeniyle olu?an güvenlik kayg?lar?n? gidermek için bir yeniden yerle?tirme yap?ld??? s?rada öldü?ünü söylüyor. Soyk?r?m uzmanlar? için, Ermenilerin iddialar? yads?namaz bir tarihi gerçe?e dönü?tü. Ancak pek çok tarihçi, Türkiye ve Bat?’da, soyk?r?m damgas?n?n uygunlu?unu sorgulamaktad?r.

Tart??man?n dal ve budaklar? geni? bir alana yay?l?yor. Fransa taraf?ndan güçlü bir destekle cesaretlendirilen Ermeniler Türkiye’nin bu konuyu itiraf etmesini ve Türkiye’nin Avrupa Birli?i’ne kabulü için bir ön ?art olmas? konusunda ?srar ediyorlar. Ankara’n?n Erivan ile ili?kileri bu çeki?me yüzünden dondurulmu? bir biçimde duruyor. Bat?’da ise, Ermeni aktivistler, çe?itli parlamentolar?n Ermeni soyk?r?m?n? tan?yan kararlar ç?karmas?n? talep ederek tarihî tart??may? politik aç?dan önceden belirlemeye çal???yor. Bu tart??madaki en temel unsur Ermenilerin çekti?i ac?n?n boyutu de?il; her iki taraf da 1915-16 y?llar? aras?nda Ermenilerin Anadolu’dan Suriye çöllerine ve ba?ka yerlere s?n?r d??? edilmeleri s?ras?nda birkaç yüz bin H?ristiyan’?n öldü?ü konusunda mutab?k.

Osmanl? hükümeti, erkekleri, kad?nlar? ve çocuklar? evlerinden ayr?lmaya zorlad?. Pek ço?u da?lar ve çöller boyunca yapt?klar? zorlu yolculuk s?ras?nda açl?k ve hastal?ktan öldü. Di?erleri ise öldürüldü. Tarihçiler say?lar ve ko?ullar konusunda çeki?irken bu konular? tart??m?yorlar. Tart??madaki bu kilit unsur yerine kayg?lar ön plana ç?k?yor. Genç Türk rejimi 1916 y?l?nda katliamlar organize etti mi?

Ermeniler soyk?r?m?n temelini üç dayana?a ba?lamaya çal???yorlar: 1919-20 y?llar?ndaki Türk askerî mahkemelerinin, Genç Türk hükümetinin Ermenileri katliamlar organize etti?i yönünde yetkilileri ikna eden kararlar?, katliamlar düzenlemekle suçlanan “Özel Örgüt” ad? verilen yap?n?n rolü ve ?çi?leri Bakan? Talat Pa?a’n?n Ermenilerin yok edilmesine dair emirlerini iletti?i iddia edilen Naim Bey’in biyografisi. Bu olaylar ve onlar? tan?mlayan kaynaklar dikkatli bir inceleme gerektirirken, tek ba??na, Ermenilerin önceden kabul gören ölümleri için temel olma hususunda fazlas?yla çürük kal?yor. Osmanl? ?mparatorlu?u’nun Birinci Dünya Sava??’nda yenilmesini müteakiben, yeni bir hükümet kuruldu ve onun selefleri Genç Türk rejimi ciddi suçlara kar??makla suçland?. Bu suçlamalar, 1908 y?l?ndan beri iktidar? ele geçiren ve elinde bulunduran ?ttihat ve Terakki Cemiyeti liderinin ve di?er eski yetkililerin divan-? harpte yarg?lanmas?na neden oldu. Bu suçlamalar, anayasan?n kald?r?lmas?n?, sava? zaman? vurgunculuk yapmay? ve hem Rumlar?n hem de Ermenilerin katledilmesini içermektedir.

Tüm yönleri ile askerî mahkemelere celp etmenin ana nedeni zafer kazanan ve Ermeni katliamlar?n?n cezas?n?n verilmesinde ?srar eden ?tilaf devletlerinin bask?s?ndan kaynaklan?yordu. Türkler ise, suçu ?ttihat ve Terakki Cemiyeti’nin birkaç üyesine yamayarak Türk ulusunun temize ç?kabilece?ini ve böylece Paris Bar?? Konferans?’nda daha yumu?ak muamele alaca??n? umdu. En ünlü mahkeme ?stanbul’da meydana geldi, ancak bu tek de?ildi. En az?ndan alt? bölgesel mahkeme, katliam?n meydana geldi?i ta?ra kentlerinde kuruldu; ancak yetersiz belgeler nedeniyle mahkemelerin toplam say?s? bilinmiyor. ?lk kaydedilen mahkeme 5 ?ubat 1919’da Ankara’y? da içeren vilayet Yozgat’ta ba?lad? ve bölge valisi de dahil üç Türk yetkilisi kitle katliam?, s?n?r d??? edilen Ermenilerin mallar?n? ya?malamakla suçlan?yordu. 8 Nisan’da, mahkeme iki san??? suçlu buldu ve üçüncüyü farkl? bir mahkemeye sevk etti. Karar?n ard?ndan iki gün geçtikten sonra yerel otoriteler eski Bo?azl?yan ve Yozgat Kaymakam? (yönetici) Mehmet Kemal’i ast?. Türkiye’deki ?ngiliz yüksek komiseri “idamlarla ilgili genel kan?n?n, suçlulara verilen cezan?n infaz?ndan ziyade, verilmesi gerekli tavizler oldu?unu” rapor etti.

Ana mahkeme 28 Nisan 1919’da ?stanbul’da ba?lad?. On iki san?k aras?nda ?ttihat ve Terakki Komitesi’nin üyeleri de bulunuyordu. Yedi ba? aktör, ?çi?leri Bakan? Talat Pa?a, Sava? Bakan? Enver Pa?a ve Halep Valisi Cemal Pa?a firar etti ve onlar?n yoklu?unda mahkeme görüldü. Ermeni konumunun en bildik savunucusu Vahakn N. Dadrian bunun “iddianameye ili?tiril”di?ini, “42 do?rulu?u kan?tlanm?? belgenin suçlamalara kan?t gösterildi?ini, pek ço?unun tarihli oldu?unu, telgraflar?n ve mektuplar?n ?ifresinin ve alanlar?n kimli?inin çözüldü?ünü” belirtir. Bu belgeler aras?nda, görevden al?nan Üçüncü Ordu Komutan? General Vehip Pa?a taraf?ndan “katliam ve Ermenilerin imhas?n?n ve ?ttihat ve Terakki Cemiyeti’nin kararlar?n?n bir sonucu olarak mallar?n?n ya?maland???”n?n tan??? oldu?u belirtilen bir ?ifre oldu?u da belirtiliyor. Bu itham s?n?r d??? edilen bir ba?ka üst düzey yetkili olan Abdullah Nuri’nin ve Talat Pa?a’n?n kendisine “s?n?r d??? etmenin amac?n?n yok etme” oldu?unu söyledi?i al?nt?ya dayan?yor. 22 Temmuz’da, divan-? harp birkaç san??? zorla anayasac?l??? y?kma ve katliam suçlar?ndan suçlu buldu. Talat, Enver, Cemal ve cemiyetin üst düzey yetkilisi Naz?m Bey, firar ettikleri için yokluklar?nda ölüm cezas?na çarpt?r?ld? ve di?erleri uzun hapis cezalar? ald?. Genç Türk rejimine kar?? yayg?n nefrete ra?men, Türk kamuoyu ?ttihat ve Terakki Cemiyeti liderlerinin yarg?lanmas?na kar?? ?l?ml?yd?. 4 Nisan 1919’da, ABD’nin ?stanbul Yüksek Komiseri Lewis Heck, “büyük ço?unlu?un yarg?lamalar?n önemli k?sm?n?n ki?isel öç ya da ?tilaf yetkililerinin, özellikle de ?ngiltere’nin, te?viki ile ba?lad???na inand???n?” rapor etti. Mahkemelere muhalefet, Rumlar?n 15 May?s’ta ?zmir’i i?galiyle yurtsever ve milliyetçi duygunun patlak vermesinden sonra artt?.

Kemal Atatürk’ün liderli?i alt?nda, ulusal bir hareket ortaya ç?kt? ve bu hareket ?stanbul’daki sultan hükümetini devirdi. Ba?lang?çtan beri, Kemalistler, sultan?n ?ttifak devletlerine sefilce teslim olmas?n? ele?tirdi ve mahkemeleri Osmanl? ?mparatorlu?u’nun parçalanmas? plan?n?n bir parças? oldu?u korkusunu ifade etti. 11 A?ustos 1920’de, Ankara’daki Kemalist hükümet tüm divan-? harp sürecinin durdurulmas?n? emretti: 17 Ekim 1920’de Osmanl? kabinesinin istifas? mahkemelerin sonunu da i?aret etmi? oldu. Ermeni yazarlar askerî mahkemelerin katk?s?n?, tarihi gerçe?in ayd?nlat?lmas?na katk? olarak övdü ancak hem bulgular?n güvenli?i hem de mahkemelerin i?leyi? biçimleri aç?s?ndan böyle yüzeysel sonuçlar sorunludur.

Mahkemeler sürecin gerektirdi?i temel unsurlardan yoksundu. Osmanl? hukuk sistemini bilen birkaç yazar?n askerî mahkemeler konusundaki de?erlendirmeleri olumlu idi. Osmanl? ceza yasas?, bir taraf?n ça??rd??? tan???n di?er tarafça sorgulanma hakk?n? tan?m?yordu ve yarg?c?n rolü Anglo-Amerikan gelene?ine göre çok daha önemliydi ve suçlanan ki?iyi yarg?ç sorguluyordu.

1919-1920 y?llar?nda, ba?kanl?k eden yetkili, tarafs?z bir hakimden ziyade t?pk? bir savc? gibi hareket etti. Osmanl? prosedür kurallar? ayn? zamanda, savunma avukatlar?n?n soru?turma dosyalar?na eri?imini de engelliyordu. 6 May?s 1991’de, büyük bir davan?n üçüncü oturumunda, savunma avukat? mahkemenin suçlaman?n kan?tlanm?? bir gerçek olarak sürekli tan?m?na itiraz etti; ancak mahkeme itiraz? reddetti. Yarg?lamalar s?ras?nda, mahkeme herhangi bir tan?k görmedi ve bütünüyle belgelere dayanan karar ve tan?kl?k asla kar?? tarafça sorgulanamad?. Heck, Yozgat mahkemesindeki san?klar?n, kararlar?n “anonim mahkeme materyalleri” temeline dayanmas? kar??s?ndaki ho?nutsuzlu?unu, ifade etmi?tir.

Muhtemelen, 1919-20 askerî mahkeme sürecinin de?erini etkileyen en ciddi sorun, kan?t niteli?indeki tüm belgelerin kaybolmu? olmas?d?r. Ezeli kan?t olarak bilenen ?eyler, Osmanl? hükümetinin resmî gazetesinde, Takvim-i Vekayi ve bas?n haberleri, ek olarak verilen ne?riyattan seçilen ikinci el tan?kl?klard?. Bilinen ?ey, suretin do?rulu?u ve gazetelerin yeniden bas?l?p bas?lmad??? ya da metinlerin sadece bir k?sm?n?n kan?t olarak girip girmedi?i. Dadrian’a göre, “suçlay?c? deliller ortaya ç?kar?lmadan önce, her bir resmî belgenin do?rulu?u ?çi?leri Bakanl??? uzman personeli taraf?ndan kan?tland?. Bunlar belgelerin orijinalli?ini do?ruluyor.” Bununla birlikte birkaç tarihçi gerçekli?ini ara?t?rmaks?z?n onlar?n sözlerini kabul etti. Nuremberg kararlar?n?n tarihî a??rl???, örne?in, bütünüyle orijinal belgelere dayan?r. Oysa Ermeni meselesinde, orijinal belgelerin yoklu?unda, tarihçiler sadece seçili al?nt?lara ve aktarmalara dayand?. Örne?in Dadrian, Üçüncü Ordu Komutan? General Vehib Pa?a’n?n görevden al?n???n?, ?ttihat ve Terakki Cemiyeti’nin üst düzey liderlerinden Behaeddin ?akir’i “Üçüncü ordu komutanl??? içindeki kontrolü ele ald?, insanlar?n kasab?... Polis ve jandarman?n ellerinde ve gözlerindeki kanla o dara?açlar? kurdurdu.” gibi tan?mlamalarla ili?kilendiriyor. Onun görevden al?n??? büyük mahkemenin ve Harput mahkemesinin iddianamesine eklendi, ancak bu suçlama bir suç kan?t? de?il ki. Aktar?lan görü?lerin ba?lam? kaybolmu? oldu. Onun görevden al?n???n? içeren tam metninin 29 Mart 1919’daki Trabzon mahkemesi kay?tlar?na geçirildi?i iddia ediliyor; ancak bu mahkeme süreci hiçbir kaynakta yok; sadece karar resmî gazetede bas?lm??.

Ça?da? Türk yazarlar?, ?ttifak güçlerinin bir intikam arac? olan 1919-20 y?llar?ndaki askerî mahkemeleri reddediyor. O zamanlarda, galip gelen ?tilaf güçleri mahkemeleri, adaleti küçültücü unsur olarak tan?mlam??t?. ?ngiliz yüksek temsilcisi S.A.G. Calthorpe mahkemelerle ilgili Londra’ya ?unlar? yazm??t?: “Mahkemeler, saçmal?k, bizim ve Türk hükümetinin prestiji için onur k?r?c?. John de Robeck’in görü?üne göre, mahkemeler, ‘bulgular? elle tutulamayan, kayda de?er olmayan’ bir ba?ar?s?zl?k örne?i idi.”

1919-20 y?llar?nda kurulan birkaç askerî mahkeme, Te?kilat-? Mahsusa olarak nitelenen Özel Örgüt biriminin yok edici rolüne gönderme yapm??t?r. Ermeni davas?n? savunan pek çok ki?i bu suçlamay? kabul eder. Dadrian, bu birli?in üyelerini ?ttihat ve Terakki Cemiyeti taraf?ndan Ermenileri yok etme plan?n? uygulamak için kullan?lan ba?at alet olarak tan?mlar. “Onlar?n misyonu Türkiye’nin iç bölgelerindeki uzak yerle?im birimlerine konu?lanmak ve s?n?r d??? edilen Ermeni konvoylar?n? yok etmekti.” diyor. ‘Özel Örgüt’ün “temel görevi Ermeni soyk?r?m?n? uygulamakt?” diye yaz?yor. 1903 ve 1907 y?llar?nda faaliyet gösteren ve 1913’te varl???n? kabul eden Özel Örgüt, Enver Pa?a ve pek çok yetenekli komutan?n kontrolü alt?nda özel bir ekip olarak i?lev gördü.