ERÝVAN'LA 'YOL HARÝTASINA' DEVAM AMA NASIL? (CEYDA KARAN)

’Türkiye’nin Ermenistan’la iliþkileri normalleþtirme çabalarý çerçevesinde ortaya konulan ‘yol haritasý’nda Daðlýk Kara-bað iþgalinin sona erdirilmesiyle ilgili þart var mý, yok mu?’ Türkiye’nin Kafkasya’da ‘stratejik ortak’ gördüðü Azerbaycan ile iliþkilerini bir süredir belirleyen yegâne soru bu.
Baþbakan Tayyip Erdoðan, kendi beyanatlarýndan kaynaklanmayan þaibelerle yüklü bir sürecin ardýndan Bakü’ye giderek spekülasyonlara son noktayý koydu, infiale kapýlmýþ Azerilerin yüreðine su serpti. Türkiye’nin
Ermenistan’la sýnýrýný ‘Karabað’ýn iþgal süreci sonucunda kapattýðý, sýnýrýn açýlmasýnýn da ancak iþgalin sona
ermesi süreciyle mümkün olduðunu’ söyledi. Böylelikle Türkiye’nin Ermenistan’la iliþkilerinde Karabað’da
çözüm sürecini baðlantýlý görmek durumunda olduðunu herkese yeniden anýmsattý. Peki Erdoðan’ýn sözleri, Türkiye ve Ermenistan dýþiþleri bakanlýklarý tarafýndan derin hassasiyetlere dokunduðundan içeriði açýk edilmeksiniz ilan edilen ‘yol haritasý’nýn, yani henüz muðlak olan bir sürecin çöpe atýlmasý, komþularla ‘sýfýr sorun’ politikasýndan vazgeçilmesi anlamýna mý geliyor?
Karabað, Sovyetlerin çöküþüyle Kafkasya’da ortaya çýkmýþ zorlu bir sorun. Tarihi atýflarla yüklü, açmazlarý bol, çok bilinmeyenli bir denklem. Elbette bu, Sovyetlerin mikro milliyetçilikler üzerinden formüle ettiði yapýlanmanýn bir sonucu. Eski Sovyet memleketleri olarak Azerbaycan da Ermenistan da Rus nüfuz alanýnda. Bu iki halk, uzun yýllar Bakü’de ortak yönetim kurmuþ, Sovyet þemsiyesi altýnda birlikte yaþamýþ; dolayýsýyla çözüm önermek için tarihsel çerçeveyi iyi bilmek lazým. Rusya’nýn en zorlandýðý 2000’lerin baþýnda Batý’nýn bölgede safýna çekmeyi baþardýðý Gürcistan’ýn sürüklendiði bataklýk, Azerbaycan’ýn da Ermenistan’ýn da Rusya ile iliþkilerini hep dengede tutma gayretini anlamayý kolaylaþtýrýyor.
Ama Rusya’ya ile iliþkilerde Bakü ile Erivan arasýndaki önemli farklarý teslim edelim. Azeriler ellerindeki petrol ve doðalgaz kozu sayesinde Moskova’ya karþý çok daha ‘baðýmsýz’ siyaset izleyebilirken (Misal, Rusya’nýn rýza göstermek durumunda kaldýðý Bakü-Tiflis-Ceyhan), ekonomik sorunlarla boðuþan enerji ve kaynak yoksunu Ermeniler ayný þansa sahip deðil. Ermeni ekonomisi de, sýnýrý da, ordusu da Rus etkisi altýnda. Ermenilerin diðer iki açýlým noktasý Ýran ve Türkiye ki, ‘soykýrým’ iddiasý ile Karabað sonuncusunu týkýyor. Geriye ABD kalýyor. ABD yönetimleri yýllardýr Erivan’a Ermeni diyasporasý vesilesiyle müdahil. Lakin bir yere kadar...
Sovyetlerin çöküþüyle Ermeniler Karabað’la yetinmeyip toplamda Azeri topraklarýnýn yüzde 20’sine tekabül eden yedi reyonu (ili) ele geçirdi. Bu yedi il pazarlýklarýn kilidi. Zira Azeriler de pekala biliyor ki alabilecekleri, ancak bu yedi reyon ile Ermenistan yüzünden eriþimsiz Azeri topraðý Nahçývan’a uzanan koridor olacak. Aze-
rilerin üstten açtýklarý pazarlýklarda, Karabað iþgalinin tümden bitmesi talebi, bölgeye en üst düzeyde özerklik verilmesi ve Laçin koridorunun açýk tutulmasý var. Kendi kaderini tayin hakkýný iþleten Karabað’da kimsenin tanýmadýðý bir devlet varken, Ermenistan bugüne dek geri adým atmadý. Yine de süreci AGÝT Minsk Grubu üzerin-
den sürdürüyor, pazarlýðýný yedi reyon üzerinden yapýyor. Diðer yandan kilit ABD aracýlýðýyla Türkiye
üzerinden açýlmaya çalýþýlýyor. Ancak bu sürecin Türkiye’ye getirisinin ne olduðu üzerinde pek durulmuyor. 
Bu hayli muðlak süreçten sýzan bilgilerde, ilan edilen ‘yol haritasýnda’ ‘soykýrým’ýn önkoþul olmadýðý, hatta Erivan’ýn Ankara ile kurulacak ortak komisyonlar arasýna ‘tarih komisyonu’ önerisini de kabul ettiði yer aldý. Tabii iç kamuoyunda zorda kalan Sarkisyan hükümetinin bu iki unsuru yalanlamak durumunda kalmasý düþündürücü. Hal böyleyken, Ermenistan Dýþiþleri Bakaný Nalbantyan’ýn Erdoðan’ýn Bakü açýklamasýndan alýnganlýk beyan edip hemen “Top Türkiye’de” demesi manidar.
‘Yol haritasý’nýn Obama’nýn 24 Nisan açýklamasýnýn öncesinde ‘aceleye’ getirildiði aþikâr. Ancak bu, Erdoðan’ýn ‘yol haritasý’ný çöpe attýðý anlamýna gelmiyor. Azeri meclisindeki konuþmasýnda ýsrarla sürecin devam ettiðini, henüz kamuoyuyla bilgi paylaþma vakti gelme-diðini söyledi. Çözümsüzlüðün üç ülkenin de çýkarýna olmadýðýný vurguladý. “Barýþ ve istikrar tesisi sadece sözle olmaz. Canla baþla çalýþmak lazým” derken, açýkça Minsk Grubu’nun üç üyesi ABD, Rusya ve Fransa’yý eleþtirdi.
Türkiye’nin, ‘komþularla sýfýr sorun’ politikasý izlerken, hassasiyetleri görmezden gelmesini beklemek, insafsýzlýk olur. Zira böyle bir politikanýn, aceleye getirilmiþ, dengeleri aniden ters yüz edecek giriþimlerle bir yere varmasý mümkün deðil. Bölge ülkesi Rusya’nýn salt ‘þer odaðý’ gibi görülmesiyle de... Kafkasya’da çözüm, bölgesel denkleme aðýrlýk veren bir çabanýn sonucu olabilir. Bu da, karþýlýklý hamleler belirlenirken, Türkiye’nin ABD güdümünde olduðu izlenimi yaratmayacak ve Rusya’yý tedirgin etmeyecek bir zeminde inisiyatifler geliþtirmesinden geçiyor. Azerilerle koordinasyon had safhada önemli.