Kitap Tahlilleri

Ankara: Stratejik Ara?t?rma ve Etüdler Milli Komitesi (SAEMK) ve ASAM Ermeni Ara?t?rmalar? Enstitüsü Yay?n?, 2002. 125 syfa + x. Doküman + dipnotlar + kaynakçalar + tablolar.

ISBN: 975-93235-7-5.

Yay?nc? Adresleri: SAEMK, P.K. Ulus, Ankara. Tel: 0312 298 72 36, Faks: 0312 266 47 55. E-posta: saemk@yok.gov.tr.

Ermeni Ara?t?rmalar? Enstitüsü, Konrad Adenauer Caddesi, No. 61, Y?ld?z, Çankaya, 06550, Ankara. Tel: 0312 491 60 70, faks: 0312 491 70 13. E-posta: info@eraren.org.

Yrd. Doç. Dr. ?hsan BAL*

Ermeni sorunu esas itibariyle oldukça kar???k ve anla??lmas? güç bir hal alm??t?r. Her ne kadar Ermeni sorunu dense de asl?nda çok say?da sorun oldu?u ve bunlar?n iç içe geçti?i aç?kt?r. Bu sorunlar? yeni ba?layan veya sadece tek bir disiplinin bilgi birikimini kullanarak anlamaya çal??an ki?ilerin i?i oldukça zordur. Di?er bir deyi?le Ermeni sorununu / sorunlar?n?  anlamak için çok say?da bak?? aç?s?n? birle?tirmeye gerek vard?r. Ne yaz?k ki ?u ana kadar ki deneyimlerimiz bu konuda ciddi bir eksik oldu?unu ortaya koymu?tur.

Bu ba?lamda Ermeni Sorunu El Kitab? adl? çal??ma iki bo?lu?u birden dolduruyor. Bir yandan oldukça karma??k ve anla??lmas? güç konular? bir el kitab? mant??? içerisinde daha anla??l?r bir dille sunuyor, di?er taraftan ise konuya farkl? aç?lardan (tarih, etnik çat??ma, hukuk ve uluslararas? ili?kiler) bakabiliyor. Bu anlamda hem konuya yeni ba?layanlar için, hem de di?er disiplinlerin Ermeni sorunu konusunda temel olarak nas?l bir yakla??m geli?tirdi?ini en az zahmetle ö?renebilmek için bu kitap biçilmi? kaftan.

Kitap Stratejik Ara?t?rma ve Etüdler Milli Komitesi (SAEMK) ve ASAM Ermeni Ara?t?rmalar? Enstitüsü taraf?ndan ortakla?a olarak haz?rlanm??. Yazarlar? Yrd. Doç. Dr. Sedat LAÇ?NER, Yrd. Doç. Dr. Kamer KASIM, Yrd. Doç. Dr. ?brahim KAYA ve ara?t?rmac? ?enol KANTARCI. Yay?n temelde Yüksek Ö?retim Kurulu ve üniversiteler bünyesinde verilmekte olan Atatürk ?lkeleri ve ?nk?lap Tarihi derslerinde Ermeni sorununun anlat?m? konusunda yeni yöntemler belirleyebilmek amac?yla düzenlenen seminerler vesilesiyle haz?rlanm??. Çal??man?n hem dersi anlatan ö?retim kadrosuna, hem de dersi takip eden ö?rencilere yarar sa?layaca?? dü?ünülmü?. Ancak denebilir ki çal??ma sadece bu s?n?rlar içinde kal?r ise eksik kal?r. Çünkü özellikle di?er resmi kurulu?lar ve hatta baz? özel kurulu?lar?n bu tür temel el kitaplar?na ihtiyac? bulunmaktad?r. Konular? ba?lang?ç a?amas?nda gereksiz detaylar ile anla??lmas? güç bir hale getirmeden, sadece en önemli noktalar?n alt?n? çizerek verme yönteminin ülkemizde de geli?mesinde büyük yarar bulunmaktad?r ve bu ba?lamda elimizde kitab? önemli çal??malardan biridir. Bu nedenle Ermeni sorunu ile ilgilenen tüm ki?i, kurum ve kurulu?lara tavsiye etmekte büyük fayda vard?r.

Kitab?n içeri?ine bak?ld???nda ise ilk olarak emekli büyükelçilerden ve Ermeni ara?t?rmalar? konusunda büyük emekleri geçen Ömer E. LÜTEM’in önsözü ile ba?lad??? görülmektedir. LÜTEM de önsöz yaz?s?nda as?l amac?n Ermeni sorununun güncel ve tarihi yönleri konusunda özet bilgi sahibi olunmas? oldu?unu teyit ediyor.

Çal??ma temel olarak dört bölüme ayr?l?yor: 1. ‘Tarih Boyunca Ermeni Sorunu’, 2. ‘Ermeni Sorununun Hukuksal Boyutlar?: Ulusal ve Uluslararas?’, 3. ‘Ermeni ?ddialar? ve Terör’, 4. ‘Ermeni Sorununun Uluslararas? ?li?kiler Boyutu’.

S?ras?yla ele al?rsak ilk bölüm ara?t?rmac? ?enol KANTARCI taraf?ndan kaleme al?nm??. 1-51 sayfalar? aras?nda yer olan bu bölümde sorunun tarihsel arka plan? önemli noktalar? kaç?rmak istemeyen bir yakla??mla, ancak en k?sa sayfada verilmeye çal???lm??. 1064 öncesinde Türk-Ermeni ili?kilerinden ba?layan Kantarc? konuyu 2002 y?l?na kadar getirmeye çal???yor. Bu kadar geni? bir sürenin bu kadar dar bir sayfa say?s?na s??d?r?lmaya çal???lmas? baz? sorunlar yaratm?yor de?il, ancak bu da el kitaplar?n?n a??lmas? güç bir sorunudur. Ne kadar özen gösterirseniz gösterin baz? önemli noktalar bir ?ekilde d??ar?da kalacakt?r. Bu ba?lamda özellikle 1923 - 2002 y?llar?n?n fazlaca özet geçildi?i söylenebilir. Buna kar??n sözü geçen dönemlerin sonraki bölümlerde, özellikle Sedat LAÇ?NER ve Kamer KASIM’?n çal??malar?nda daha detayl? bir ?ekilde kaleme al?nd??? hat?rlanacak olursa bu eksikli?in ayn? kitap içinde telafi edildi?i görülecektir. KANTARCI’n?n çal??mas?nda Osmanl?’da Ermeni ?syanlar?, Ermeni Nüfusu Sorunu, 1915 Tarihli Sevk ve ?skan Karar? ilk anda göze çarpan önemli konulard?r.

KANTARCI, çal??mas?n?n sonuna geni? say?labilecek bir kaynakça da ilave etmi?.

?kinci bölüm ise konunun nispeten çok daha az ele al?nan bir yönüne, hukuksal boyutuna de?inmektedir. Yrd. Doç. Dr. ?brahim KAYA taraf?ndan yaz?lan bu bölümde ilk olarak Osmanl? Devleti’nde hukuk sistemi ve etnik gruplara tan?d??? hak ve sorumluluklar üzerinde duruluyor. Bu ba?lamda Osmanl? vatanda?? olarak Ermenilerin durumu üzerinde odaklan?l?yor. Bu bölümün özenle ele ald??? bir di?er konu ise 1915 tehcir karar? ve ‘soyk?r?m’ iddialar?d?r. Karar? hukuksal aç?dan de?erlendiren KAYA karar?n kimseye zarar gelmeyecek ?ekilde uygulanabilmesi için al?nan tedbirleri de okuyucuya sunuyor. Malta sürgünleri konusu ise yazar?n özellikle geni? yer ay?rd??? konulardan. Ermeni iddialar? ile ilgili olarak suçlanarak ?ngilizler taraf?ndan Malta adas?na götürülen ve burada yarg?lanmak istenen Osmanl?lar’?n durumunu ele alan KAYA, Malta’da bu ki?iler aleyhine bir tek delilin bulunamamas?n? ve yarg?laman?n dahi yap?lmas?na gerek duyulmamas?n? Ermeni iddialar?n? yalanlayan en önemli uluslararas? delillerden biri olarak sunmakta.

?brahim KAYA’n?n çal??mas?nda bir di?er önemli noktay? ise Ermeni sorunu ile ilgili antla?malar olu?turmaktad?r. Bu ba?lamda Gümrü, Moskova, Karsa, Sevr ve Lozan antla?malar? ele al?n?yor. Ayr?ca KAYA, az?nl?k haklar? ve Türkiye Ermenilerinin hukuki statülerini de çal??mas?nda incelemeyi ihmal etmiyor.

Üçüncü bölüm ise oldukça tart??mal? ve önemli bir konuya ayr?lm?? durumda: Terör ve Ermeni ?ddialar?. Bölümün yazar? Yrd. Doç. Dr. Sedat LAÇ?NER. Yazar çal??mas?na çok önemli bir noktan?n alt?n? çizerek ba?l?yor:

“Çal??mada tüm kaç?nma çabalar?na kar??n s?k s?k ‘Ermeni terörü’ kavram? kullan?lm??t?r. Bu ifade terörün Ermeniler ile özde?le?ti?i, ya da terör eylemlerini sadece Ermeni gruplar?n yapt??? anlam?na gelmez. Bu konudaki temel ilke terörün milleti, dini ya da mezhebinin olamayaca?? gerçe?idir. Bu ‘hata’ya her toplum belli bir dönemde dü?ebilir. Bu ba?lamda nas?l ‘?rlanda terörü’, ‘Protestan terörü’ ya da ‘?slam terörü’ sözleri geni? kitleleri de?il sadece terör gruplar?n? ba?lamal?ysa ‘Ermeni’ terörü de sadece terörü bir yöntem olarak gören Ermenileri ba?lar. Bu noktadaki temel talihsizlik ise Ermeni ulusal hareketinin hayalci liderler ve gruplar pe?inde ko?mas? ve ba?ar?s?z oldukça teröre bir çare olarak sar?lmas?d?r.”[1]

Bu sözlerin ard?nan Sedat LAÇ?NER Ermeniler ve terör konusu ele al?n?rken toptanc? bir yakla??mdan kaç?n?lmas? gerekti?ini belirtiyor ki belki de Türkiye’nin en çok ihtiyaç duydu?u bir ihtiyac? vurguluyor. LAÇ?NER’in çal??mas?ndaki en temel iddias? Ermeni kaynakl? terör olaylar?n?n Osmanl?’dan günümüze çok ciddi bir süreklilik gösterdi?idir. Buna neden olarak ise Ermeni milliyetçili?in bir türlü hedeflerine ula?amamas?n? gösteriyor. Di?er bir ifadeyle sürekli mücadele psikolojisi ile hareket eden Ermeni milliyetçileri terör d???nda bir yöntemi çare olarak göremiyorlar, çünkü önce Osmanl? Devleti’ni, ?imdi ise Türkiye Cumhuriyeti’ni normal yollarla ikna edebileceklerini dü?ünmüyorlar. Bu nedenle sürekli olarak d?? destek ar?yorlar, terörü de seslerini duyurmak ve sorunu uluslararas? arenaya ta??mak için bir araç olarak görüyorlar. Tabii bu arada inanm?? gençlerin ve fanatiklerin intikam duygular?n?n tatmin edilmesi de bir di?er nedendir. Sedat LAÇ?NER ilginç bir benzetmede yap?yor yaz?s?nda: Ermenilerin çekti?i s?k?nt?lar?n temelinde hayalci, macerac? ve gerçekleri görmekte zorlanan liderler oldu?unu söyleyen LAÇ?NER, Mustafa Kemal Atatürk liderli?indeki Türk ulusal hareketi ile Ermeni ulusal haretini kar??la?t?r?yor. Buna göre Atatürk Türk gençlerine sava? sonras?nda ekonomi, sosyal alan ve siyasette kalk?nma ve modernle?me sava??n? yeni ülkü olarak göstermi?ken, Ermeni liderler yüzlerce y?l sonra kendi devletlerini kurma ?ans?n? ya?amalar?na kar??n hedef olarak Türklere kar?? sava?a devam etmeyi hedef olarak göstermi?lerdir. Di?er bir deyi?le Mustafa Kemal’in gerçekçi ve sa?duyulu yakla??m? Türkiye’ye istikrar ve ba??ms?zl???n?n garantisini sa?lam??ken, macerac? ve gerçekçilikten uzak Ermeni liderlerin tersi yöndeki tutumlar? kendilerine hem devletlerini, hem de gençlerini ve geleceklerini kaybettirmi?tir. LAÇ?NER’e göre e?er Ermeniler 1. Dünya Sava?? ile yakalad?klar? kendi devletlerini kurma ?ans?n? iyi de?erlendirebilselerdi bugün güçlü ve zengin bir devlete sahip olabilirler, çok say?da Ermeni gencini de terör cenderesine atmazlard?.

Sedat LAÇ?NER çal??mas?n?n ilk bölümünde Ta?naklar, H?nçaklar ve di?er Ermeni terör gruplar?n?n kurulu?u, faaliyetleri ve özellikleri konusunda özet ama öz bilgiler sunuyor. NEMES?S terör kampanyas?n? da anlat?yor. Bir sonraki bölümde ise Türkiye’de ne yaz?k ki en az üzerinde durulan bir dönem ele al?n?yor, 1920-1973 dönemi. Bilindi?i üzere Ermeni sorunu ve terör ile ilgili çal??malarda 1923’e kadar olan dönem ve 1973’den sonraki dönem özel bir ilgi görür, bunlar?n aras?nda yer alan y?llar ise adeta yok say?l?r. Oysa ki LAÇ?NER’in iddias? as?l sorunun bu dönemde ortaya ç?kt??? yönündedir. Buna göre önce Ortado?u, Kafkasya ve Kuzey Afrika’ya göç eden çok say?da Ermeni bu bölgelerde ya?anan siyasi ve ekonomik sorunlar?n da etkisiyle daha önceki baz? Ermeniler gibi özellikle Bat? Avrupa ve Kuzey Amerika’ya kitleler halinde göçmeye ba?lam??lard?r. Bu göç asimilasyonu (erime) büyük bir tehlike olarak ortaya ç?karm??t?r. Bu tehdidi bertaraf edebilmek için ise 1915 olaylar? ve Türk dü?manl??? bir efsane olarak baz? Ermeni kurumlar?nca ortaya at?lm??t?r. Bunun sonucunda terörün en önemli kayna?? olan ‘nefret’ unsuru devreye girmi?tir. Bu ortamda, LAÇ?NER’e göre, 1970’li y?llarda Ermeni terörünün ortaya ç?kmas? ?a??lacak bir ?ey de?ildir. Hatta e?er Ermeni terörü bu ?artlar?n ard?ndan ortaya ç?kmasayd? bu bir sürpriz olurdu. Bunlar? söylerken yazar di?er devletler aras?ndaki güç sava?lar?n?n terörü besledi?i gerçe?ini de ihmal etmiyor. Dikkatleri bu noktaya da çekiyor. ASALA ve JCAG gibi bu dönemde ortaya ç?kan Ermeni terör örgütleri ve faaliyetleri de bu bölümde detayland?r?l?yor. Çal??mada terörün 1980’lerde bitme seyrine girmesinin nedenleri de geni? bir ?ekilde anlat?l?yor. Özellikle 11 Eylül sald?r?lar? ve bunun Ermeni sorunu ve özelde Ermeni terörü üzerindeki olas? etkileri de yazar?n odakland??? noktalardand?r. LAÇ?NER’in çal??mas?nda özel bir önem verdi?i uyar?s? ise asl?nda üzerinde dü?ünmeye de?er bir nokta: LAÇ?NER terörü ortaya ç?karan as?l kaynak olan nefretin özellikle Ermenistan d???nda ya?ayan Ermeniler aras?nda halen artarak devam etti?ini, bu nefreti azalt?c? giri?imlerde bulunulmad??? takdirde tehlikenin her zaman varolaca??n? söylüyor. Yazara göre Türkiye özellikle ileti?im kanallar?n? güçlendirerek ve Ermeni Türklerin tecrübelerinden faydalanarak mevcut durumu de?i?tirmesi gerekiyor.

Çal??man?n bir di?er olumlu taraf? ise k?sa ama öz bir kaynakçan?n bölümün sonuna eklenmesidir. Yazar ayr?ca burada her bir internet sitesi, makale ve kitap hakk?nda okuyuculara yard?mc? olabilecek k?sa bilgiler de veriyor.

Son bölüm ise Ermeni sorunun uluslar aras? boyutuna ayr?lm?? durumda. Bu k?sm?n yazar? ise Yrd. Doç. Dr. Kamer KASIM. 105-125 sayfalar? aras?nda yer alan çal??mas?nda yazar ilk olarak birinci Ermenistan Cumhuriyeti ve Türkiye-Ermenistan s?n?r?n?n çizilmesi konusu üzerinde duruyor. ?kinci olarak uluslararas? alanda Ermeni toplumu ve Ermeni sorunundaki rolüne de?inen KASIM, Ermenistan d???nda ya?ayan Ermenilerin Türk – Ermeni ili?kilerinde nas?l negatif bir rol oynad?klar?n? ve diyalog çabalar?n? sekteye u?ratt?klar?n? belirtiyor. Bu ba?lamda Ermeni diaspora kurulu?lar? ve faaliyetlerini de tan?tan KASIM, bu organizasyonlar?n özellikle ‘soyk?r?m’ iddialar?n? ön plana ç?kard?klar?n? söylüyor. Bir sonraki sayfada ise Ermenistan’?n 1991 y?l?nda ba??ms?zl???n? kazanmas? ve sonras?nda ortaya ç?kan sorunlar ve imkanlar ele al?n?yor. Bilindi?i üzere bu dönemi karaba? sorununa de?inmeden ele alabilmek neredeyse imkans?zd?r. Nitekim Kamer KASIM da çal??mas?nda Karaba? sorununa özel bir önem veriyor ve Türkiye – Ermenistan ili?kilerinde nas?l engelleyici bir faktör oldu?unu söylüyor.

Kamer KASIM son olarak güncel geli?melere de de?iniyor. Türkiye – Ermenistan aras?ndaki diyalog aray??lar? ve Türkiye’nin yap?c? tutumu çal??man?n imkanlar? nispetinde anlat?lmaya çal???l?yor. Bu ba?lamda Türk – Ermeni Bar??ma Komisyonu (TEBK) ve faaliyetleri en dikkat çekici geli?me olsa gerektir. TEBK’in çal??malar? ve neden istenen sonuçlar? veremedi?i de inceleniyor. Çal??ma Ermeni sorunu konusunda di?er ülkelerin yakla??mlar?n?n anlat?lmas?yla sona eriyor. Di?er yaz?larda oldu?u gibi bu bölümün sonunda da öz bir kaynakça mevcut. Bu kaynakçadan yararlanarak okuyucular eksik kald???n? dü?ündükleri konular? daha geni? bir ?ekilde ara?t?rabilirler.

* Polis Akademisi ö?retim üyesi.

[1] s. 77.