Sis (Kilikya) Ermeni Gatoðigosluðu'nun Geçirdiði Evreler*

Title: The Catholicosate of Sis (Cilicia) Has Undergone in the History from Some Stages

Abstract: Most of the Armenians, are Christians like other nations and have lived under the administration of the Turks.  Armenian has religious centers that undertake both their spiritual and sometimes secular administration. One of these is Catholicosate of Sis, which has continued its independently high spiritual mission till nowadays. There is no doubt that the studies that dwell on this religious center, which has kept on its longest living under Ottoman Empire, will clarify Armenian-Turkish relations.

Our study is composed of four sections.

In the introduction, we have showed general state of Armenian Church and conditions for the formulation of those Church centers.

In the first section, we have dealt with the moving of the Etchmiadzin Catholicosate to the Sis.

In the second section, under the title of ‘Catholicosate of Sis as a main Religious Center’, we have dwellt on the structure of the Catholicosate in this period.

In the third section, we have examined both the organization of Catholicosate after its removing to Etchmiatzin  and its activities under Ottoman administration  covering a long period. In this chapter we have explained  its relation with the Ottomans, other Armenian religious centers.

In the fourth section, we have examined the moving of the Catholicosate to the Lebanon-Antilyas and its general structure.

As a conclusion, the Catholicosate of Sis has played a critical role in conserving Armenian national and Religious identity. The long and protective administrations of Turks also has played an important role on that subject. 

Keywords: Armenian Church, Catholicosate of Sis (Cilicia), Ottoman Empire, Christianity, Anatolia (Asia Minor)

Giriþ

Türkiye’de birlikte yaþadýðýmýz halklardan Ermeniler, hemen tamamý Hýristiyan olan bir millettir. Hýristiyanlýk tarihinde ayrý ve baðýmsýz kiliseleriyle farklý bir yerde bulunmaktadýrlar. Ermeniler, Hýristiyanlýðý kabul ettikten sonra kendi kiliselerini oluþturarak Doðu Hýristiyanlýðý arasýnda yerlerini almýþlardýr.

Baðýmsýz Ermeni Kilisesi’nin ve kilise hiyerarþisinin oluþum sürecinde Ermeniler için ilk dini-idari merkez Eçmiadzin Gatoðigosluðu kabul edilmiþtir. Bu kabulün günümüze kadar uzantýsýný saðlayan unsurlar Eçmiadzin’in mitik özelliklerinden kaynaklanmaktadýr. Burada oluþtuðu kabul edilen kilisenin bizzat Ýsa ile baðlantýsýna inanýlmaktadýr. Dini merkezle dini liderin buradaki birliðinden dolayý gatoðigoslarýn da merkezi bir rolü vardýr. Bu nedenle tarihsel süreç içerisinde gatoðigoslarýn ikamet ettiði yerler dini merkez olarak kabul edilmiþtir. Ancak ilk merkeze dönüþ fikri ve çabasý hep olmuþtur.

Ermenilerin Batý Anadolu’ya doðru göçleri sýrasýnda ruhani liderlerin de baþka yerlerde ikamet etme zorunluluklarý olmuþtur. Bu nedenle baþka hiyerarþik merkezler oluþmuþtur. Bu merkezlerden Ahtamar ve Sis, gatoðigosluðun tekrar Eçmiadzin’e taþýnmasý kararý alýndýðýnda ana merkez olma iddialarýný sürdürmüþlerdir. Bu nedenle Ermeniler arasýnda Ahtamar Gatoðigosluðu ve Sis (Kilikya ) Gatoðigosluðu ile beraber üç yüksek ruhani merkez varlýðýný uzun süre korumuþtur.

Ermeni Kilisesi’ne has bu farklý hiyerarþinin oluþumuna etki eden nedenleri þöyle sýralayabiliriz: Gatoðigosun taþýndýðý yerin gatoðigosluk makamý olarak kabul edilmesi, daðýnýk yaþama sahip olan Ermenilerin ruhani idarelerinin zorluðu, ilk kilise merkezinin devamý olarak kabul edilen gatoðigosluðun sivil ve ruhani getirilerinden faydalanma çabalarý.

Tarihsel süreç içerisinde, Ermeni Kilise hiyerarþisinde gatoðigosdan sonra ikinci sýrada bulunan patriklerin ikamet ettiði merkezler de oluþmuþtur. Patrikliklerin oluþum sürecinde diðer kiliselerin ve oluþtuðu yer ve dönemdeki dini-siyasi etkenlerin de rolü vardýr.

Hýristiyanlýk’ta, Ermeni Kilisesi ile beraber diðer Doðu Kiliseleri (Süryani, Kýbti ve Habeþ Kiliseleri) IV-V. yüzyýllarda zaten ayrý gibi durduðu Roma merkezli Kilise ile yollarýný ayýrmýþlar ve zamanla milli bir hüviyet kazanmýþlardýr. Ýstanbul’un merkez olmasý ile Ýstanbul merkezli Grek Kilisesi, Ekümenik Kilise olduðunu ileri sürmüþtür. Hem bu nedenle hem de siyasi otorite altýnda bulunduðundan, Doðu Kiliseleri’ni bünyesine kazanmak için çaba göstermiþtir. Bu çabalarý baský ve þiddet þeklinde olduðu için Ana Kilise’den kopan Ermeni Kilisesi içerisinde ayný sebeple diðer monofizit cemaatlerin de dahil olduðu Kudüs Ermeni Hiyerarþisi oluþmuþtur. Bu hiyerarþi, Kudüs’ün Ýslam hakimiyetine geçmesiyle Kudüs Ermeni Patrikliði haline gelmiþtir. Ayný þekilde Ýstanbul’un fethi sonrasýnda Ýstanbul Ermeni Patrikliði teþekkül etmiþtir.[1]

Tarihsel geçmiþimizin yoðunluðu ve bugünkü birlikteliðimiz Ermeniler ve kiliseleri hakkýnda çalýþmalar yapýlmasýný gerekli kýlmaktadýr. Böylece geçmiþteki idareleri ya ruhaniler ya da ruhanilerin çok etkin olduðu siyasi otoriteler tarafýndan gerçekleþtirilen Ermenilerin hem siyasi yaþamlarýnýn hem de milli kültürel ve sosyal yapýlarýnýn anlaþýlmasý ve ortaya konmasýna katký saðlanmýþ olacaktýr.

Bu çalýþmada Ermeniler ve Ermeni Kilisesi için tarihsel süreç içerisindeki özel konumu nedeniyle önemli bir yere sahip olan Sis Gatoðigosluðu’nu ele alacaðým. Gatoðigosluðun tarihte geçirmiþ olduðu evreleri yapýsýndaki deðiþiklikleri göz önüne alarak ortaya koyacaðým. Bu evreler Gatoðigosluðun üç dönemini oluþturmaktadýr: Ana Kilise merkezi olarak Gatoðigosluk, baðýmsýz Gatoðigosluk olarak oluþmasý ve Osmanlý hakimiyetindeki konumu, Lübnan’da teþekkül ederek günümüze kadar varlýðýný koruduðu dönem. Bu üç ana dönemin oluþmasýnda ya da uzun Osmanlý hakimiyeti dönemindeki farklý evrelerin oluþumunda etkisi olan deðiþkenleri ve dini bir merkez olarak yapýsýndaki yeni oluþumlarý daðýnýk ve baþka devletler hakimiyetinde yaþayan Ermenilerin dini ve milli kültürüne ve Ermeni Kilisesi’ne etkisi doðrultusunda ele alacaðým.

Gatoðigosluða merkez olan ve bugün Kozan ismiyle bilinen Sis, Adana iline baðlý bir ilçe merkezidir. Kilikya þehirlerinden kale kent Sis’in tarihi M.Ö. çok eski zamanlara uzanmaktadýr. Sis ve çevresi Roma, Bizans, Arap, Selçuklu Türkleri, Ermeniler ve Memlükler hakimiyetinde bulunduktan sonra Yavuz Sultan Selim’in Mýsýr seferi esnasýnda Osmanlý hakimiyetine geçmiþ ve günümüze kadar Türklerin elinde bulunmuþtur.[2]

Bahsettiðimiz Arap hakimiyeti döneminde, VIII-IX. Yüzyýllarda Sis’te Ermenilerin yaþadýklarý görülmektedir. Erivan ve çevresinin Bizans sýnýrlarýnda çatýþma sahasý olduðu dönemde (özellikle XI. Yüzyýl) ise batýda birçok yerle beraber Kilikya bölgesine, dolayýsýyla Sis’e de yerleþmiþlerdir.[3] Kilikya’da oluþturmuþ olduklarý prenslik-krallýklarýn baþkenti önce Tarsus iken, 1173 yýlýnda Sis bu unvaný almýþtýr.[4] 1375’te Sis, Memlükler tarafýndan iþgal edilmiþ fakat, merkez olma özelliðini devam ettirmiþtir.[5]

I. Eçmiadzin Gatoðigosluðu’nun Sis’e Taþýnmasý

Sis Gatoðigosluðu ismi ile zikretmiþ olduðumuz bu Ermeni Kilise Merkezi, tarihi süreç içerisinde farklý konumlarda bulunmuþtur. Bu nedenle farklý isimlerle anýlmakta ve tanýnmaktadýr. Bu merkez, tarihte Küçük Ermenistan Gatoðigosluðu (Gatoðigosutyun Pokr Hayots), Büyük Kilikya Gatoðigosluðu (Hayrabedutyun Metzin Giligio), Ana Kilikya Piskoposluðu (Ebisgobasabedutyun Dann Giligio), Sis Gatoðigosluðu (Ssi Gatoðigosutyun), Antilyas Gatoðigosluðu (Antiliasi Gatoðigosutyun) isimlerini almýþtýr.[6] Sis Gatoðigosluðu, ismini gatoðigosun ikamet ettiði katedralin bulunduðu Sis þehrinden almaktadýr. Kilikya Gatoðigosluðu isminin verilmesinin nedeni ise Kilikya Bölgesi Ermenilerinin ruhani baðýmlýlýklarýný sürdürdükleri kilise merkezi olmasýdýr. Günümüzde Kilikya Gatoðigosluðu ve Antilyas Gatoðigosluðu isimleri kullanýlmaktadýr.

Bu farklý isimlendirmelerin nedenlerini iki ana baþlýk altýnda toplayabiliriz: Birincisi Ermeni Kilisesi içerisinde almýþ olduðu roldür ki belli bir dönem en yüksek ruhani merkez olarak kabul edilmiþtir. Kilikya Büyük Ana Gatoðigosluðu (Gatoðigosutyun Metsi Dann Giligio) ismi bu nedenle verilmiþtir. Ýkincisi ise bölgesel isim üzerindeki farklýlýklardýr ki bunda önemli bir etken gatoðigosluk makamýnýn farklý yerlere taþýnmasýdýr. Bu nedenle Sis, Kilikya ve Antilyas coðrafi isim olarak verilmiþtir.

Ermeni Kilisesi’nde ilk merkez Eçmiadzin Gatoðigosluðu’dur ve kilise hiyerarþisindeki en yüksek ruhani (gatoðigos) tarafýndan idare edilmektedir.[7] Ermeni Gatoðigosluðu tarih boyunca birçok yere göç etmiþtir. Bunun sebebi gatoðigosun bulunduðu mekânýn gatoðigosluk olarak görülmesinden kaynaklanmaktadýr.[8] Bu nedenle ruhani merkez tarih boyunca bir çok yere taþýnmýþ ve bunlardan ikisi ilk gatoðigosluk merkezine karþý ruhani merkez olma iddialarýný sürdürmüþler ve gatoðigosluk vazifesi görmüþlerdir. Bunlar Sis ve Ahtamar Gatoðigosluklarýdýr.

Sis Gatoðigosluðu’nun müstakil bir kilise merkezi haline gelme süreci, Ermeni Ana Kilise merkezinin uzun süre bir yerde tutunamayýp farklý yerlere taþýnmasý ve sonunda ilk merkez olarak kabul edilen Eçmiadzin’e taþýndýðý 1441 sonrasýndaki geliþmeleri içine almaktadýr. Sis, Ermeni Kilisesi içerisinde idari yapýsý ve ruhani konumu itibariyle iki döneme ayrýlmýþtýr. Ýlk-Ana Kilise merkezinin devamý olarak kabul edildiði dönem (1293-1441) ve Eçmiadzin Gatoðigosluðu karþýsýnda müstakil bir merkez olarak bulunduðu 1446 yýlýndan günümüze kadar geçen zaman dilimi. Yine gatoðigosluk makamýnýn bulunduðu yer itibariyle de iki döneme ayrýlmýþtýr. Gatoðigosluk makamýnýn bulunduðu 1921 yýlýna kadar Sis ve sonrasýnda Beyrut-Antilyas dönemleri.

Çalýþmamýzda Gatoðigosluðun idari yapýsýndaki deðiþiklikleri göz önünde bulundurarak üç kýsýmda inceledik. Ýlk kýsým, Gatoðigosluðun Ýlk-Ana Kilise merkezinin devamý olarak kabul edildiði dönemdir (1293–1441). Ýkinci kýsým Ana Kilise’nin tekrar Eçmiadzin’e taþýnmasýndan XX. Yüzyýl baþlarýna kadar hemen tamamýný Osmanlý hakimiyeti altýnda geçirdiði dönemdir. Bu tarihten itibaren günümüze kadar taþýnmýþ olduðu Lübnan-Antilyas dönemi ise üçüncü kýsmý oluþturmaktadýr.

Ermeni Kilisesi’nin Surp Krikor Lusavoriç tarafýndan teþkilatlandýrýldýðý, kendisinin ilk gatoðigos olduðu ve ilk gatoðigosluk makamýnýn Eçmiadzin’de bulunduðu kabul edilmektedir.[9] Ermeni Kilisesi’nde ana ruhani merkez sürekli olarak Eçmiadzin kabul edilmekle beraber gatoðigosluk makamý tarih boyunca bir çok yere taþýnmýþtýr. Ýnanç baðlamýnda bunun kilise kanunlarýna uygunluðu kutsal bir þahsa, Surp Krikor Lusavoriç’e baðlanmýþtýr. Aziz Krikor’a ait olduðu kabul edilen bir takým kutsal objeler[10] Gatoðigosluk merkezinde gatoðigoslarýn kullanýmýnda olmasý ve onlarla birlikte yaþadýklarý yerlere gitmesi sonucunda bulunduklarý yerin de kutsal merkez olmalarýný saðlamýþlardýr.

Gatoðigosluk makamýnýn taþýndýðý yerler ve tarihler hususunda ulaþtýðýmýz kaynaklar farklý bilgiler vermektedirler. Ýlk olarak 451 Kadýköy Konsili ve sonrasýndaki karýþýklýklar sýrasýnda Tvin’e taþýnmýþtýr. Müslümanlarýn Tvin’i kuþatmalarýndan sonra bir müddet yersiz kalan gatoðigosluk, Hovhannes V. (899–931) döneminde Ahtamar’a (yaklaþýk 931–944) taþýnmýþtýr. Daha sonra Ani taraflarýnda bir köy olan Arkina’ya (yaklaþýk 944–992), oradan da 992 yýlýnda Ani’ye gitmiþtir. 1019 yýlýna kadar Ani’de kalmýþtýr.  Bu tarihten sonra gatoðigosluk, bir çok dini liderlik ve sürgün dönemine girmiþtir. Bu dönemde ayný anda farklý yerlerde dört ya da beþ gatoðigosun görev yaptýðý zamanlar olmuþtur. Bunlardan birisi Ani olmakla beraber Kilikya Bölgesi’nde Maraþ ve çevresinde gezinmiþtir. Ermeni Kilisesi’nin Ana Gatoðigosluk olarak gördüðü gatoðigoslar yaklaþýk 1150 tarihinde Rumkale’nin[12] Ermeniler eline geçmesiyle burada ikamet etmeye baþlamýþlardýr. Gatoðigosluk, 1292 yýlýnda Rumkale’nin Memlüklerce ele geçirilmesi sonrasýnda Anavarzalý Krikor VII. (1293-1307) tarafýndan Sis’e taþýnmýþtýr (1293).[13]

Gatoðigosluk merkezinin Sis’e taþýnmasýný Sis Gatoðigosluðu’nun oluþmasý kabul etmek Ermeniler için zordur. Çünkü merkez bir çok yere taþýnmýþ ve bu yerlerin hepsi gatoðigosluk makamý konumunu sürdürmemiþlerdir. Ahtamar ve Sis Gatoðigosluklarý ise, gatoðigoslarýn baþka bir yere taþýnmasýndan sonra iddialarýný devam ettirmiþlerdir. Bu nedenle müstakil Sis Gatoðigosluðu’nun oluþmasýný 1441 tarihinden itibaren aramak gerekmektedir.

II. Ana Kilise Merkezi Olarak Sis Gatoðigosluðu (1293-1441)

Sis Gatoðigosluðu bünyesinde Gatoðigos Krikor VII.’den Krikor IX. Musabekyan (1439–1441)’a kadar 15 Baþpatrik görev yapmýþtýr.[14] Yaklaþýk yüz elli yýllýk bu sürede Sis Gatoðigosluðu Dünya Ermenilerinin Ana Kilise Merkezi ya da Surp Krikor Lusavoriç’in tahtýnýn bulunduðu kilise merkezi vazifesi görmüþtür. Bu dönemde gatoðigoslar ruhanilerin takdisini (Rahiplik ve Piskoposluk takdisi) ve kutsal ayinlerin icrasýnda kullanýlan müron yaðýnýn kutsanmasýný gerçekleþtirmiþlerdir. Yetki alanlarýna dahil olan Ortodoks Ermenilerin dini ayin ve ibadetlerini yönetmiþlerdir.

Sis Gatoðigosluðu’nun Ermeni Kilisesi’ndeki yeri ve konumunu anlamada yardýmcý bir unsur da, gatoðigosluk makamýnýn taþýnmasýndan önce ve burada bulunduðu dönemde yapýlan kilise toplantýlarýdýr. Sis, kilise tarihinde konsiller açýsýndan önemli bir yere sahiptir. Ermenilerin hem dini hem siyasi meselelerinin tartýþýlýp karara baðlandýðý kilise konsilleri Sis’te sekiz defa yapýlmýþtýr. Bu konsillerden beþ tanesi zikre deðerdir. Gatoðigosluk merkezinin Sis’e taþýnmasý öncesinde, Rumkale’de ikameti sýrasýnda yapýlan Birinci Sis Konsili (1204) ve Ýkinci Sis Konsili (1243) daha dikkate deðerdir. Birincisinde siyasi etkilerle de olsa Ermeni Kilise Kanunlarý’na ait sekiz karar alýndý.[15] Fakat ikincisinde, kilise inanç ve ibadetinde önemli etkiler býrakan kararlar alýndý. 1243 Konsili Gatoðigos Gosdantin I Pardzrperttsi (1221–67) baþkanlýðýnda ruhaniler arasýnda yayýlmýþ kanuni olmayan istekler ve kilise yolsuzluklarýna karþý duran yirmi beþ kilise kanunu belirlendi.[16] Bununla birlikte en önemli karar, Ermeni Kilise inançlarýnda önemli yer tutan kredo (iman ikrarý) ile ilgilidir ki bu kredo açýlmýþ ikinci sembol olarak bilinmektedir. Sis Konsili’nde belirlenen açýlmýþ ikinci sembolde, Ermeni Kilisesi’nin kabul etmiþ olduðu Ýznik Sembolü’nden farklý olan tarafý tek tabiatý (monofizitizmi) vurgulamýþ olmasýdýr. Bu iman ikrarý kilisede papazlarý, bazen papaz yardýmcýlarýnýn takdis törenlerinde ve Vardapet (Doktora) unvaný verilmesi sýrasýnda söylenmektedir.[17] Sis’te yapýlan diðer önemli konsiller ise gatoðigosluk makamýnýn Sis’te bulunduðu sýrada gerçekleþmiþtir. Bunlar Beþinci Sis Konsili (1307), Altýncý Sis Konsili (1309) ve Sekizinci Sis Konsili (1361)dir.[18]

1375 yýlýnda Sis’in Memlükler tarafýndan ele geçirilmesinden sonra gatoðigosluktaki karýþýklýklarýn yoðunlaþmasý ve diðer tarafta Eçmiadzin’in müsait hale gelmesi üzerine gatoðigosluðun tekrar Eçmiadzin’e taþýnmasý gündeme gelmiþtir. Eçmiadzin’de sayýlarca piskopos, yüksek ruhani, vartabed, laik prens ve ileri gelenlerin katýldýðý bir konsil toplanmýþtýr (1441). Bu konsilde gatoðigosluk makamýnýn Sis’ten asýl merkezi Eçmiadzin’e taþýnmasý kararý alýnmýþtýr.[19]

Gatoðigosluðun Sis’te bulunduðu dönemde konumu, Ermeni Kilisesi’nin en yüksek ruhanisinin ikamet ettiði yer, en yüksek kilise merkezi ve havarilerin ve Aziz Krikor’un devamý niteliðinde idi. Bu durum hemen bütün Ermeniler tarafýndan kabul edilmektedir. Fakat, Ana Kilise Merkezi konusundaki hiyerarþik tartýþmalar gatoðigosluðun tekrar Eçmiadzin’e taþýnma kararýnýn görüþüldüðü esnada ve Eçmiadzin’de gatoðigosal makam oluþturulduktan sonra daha þiddetli þekilde devam etmiþtir.

Ana Kilise Merkezi Sis (Kilikya) Gatoðigoslarý ve Görev Süreleri

Ana Gatoðigosluðun Sis’e taþýnmýþ olduðu 1293 tarihinden 1441’de tekrar Eçmiadzin’e taþýnmasýna kadar Sis Gatoðigosluðu Ermeni Kilisesi’nin ana merkezi konumunda olmuþtur. Bu dönemde görev yapan gatoðigoslar ve görev süreleri þöyledir:

Krikor VII. Anavarzetsi (1293-1307),

Gosdantin III. Gesaretsi (1307-22),

Gosdantin IV. Lampronatsi (1323-26),

Hagop II. Anavarzetsi (1327-41) ve (1355-59),

Mhitar I. Krnertsi (1341-55),

Mesrob I. Ardazetsi (1359-72),

Gosdantin V. Ssetsi (1372-74),

Boðos I. Ssetsi (1374-82),

Teotoros II. Giligetsi (1382-92),

Garabed I. Geðetsi (1392-1404),

Hagop III. Ssetsi (1404-11),

Krikor VIII. Handzoðad (1411-18),

Boðos II. Karnetsi (1428-30),

Gosdantin VI. Vahgatsi (1430-1439),

Krikor IX. Musapegyants (1439-1441).[20]

III. Osmanlý Döneminde Baðýmsýz Sis Gatoðigosluðu (1446–1921)

Baðýmsýz Sis Gatoðigosluðu’nun oluþum süreci bölgenin Osmanlý hakimiyeti altýna girdiði XVI. Yüzyýl baþlarýna kadar uzanmaktadýr. Bu nedenle gatoðigosluðun yeniden teþekkül sürecini, müstakil kilise merkezi olarak ele aldýðýmýz ikinci döneme dahil ettik.

Baðýmsýz Sis Gatoðigosluðu’nun Teþekkülü

Baðýmsýz Sis Gatoðigosluðu’nun oluþumu Ermeni Kilisesi Ana Merkezi’nin tekrar Eçmiadzin’e taþýnmasý (1441) sonrasýndadýr. Kilise içindeki taþýnma tartýþmalarý ve kararýnýn alýnmasý sonrasýnda meydana gelen çekiþmelerde Sis Gatoðigosluðu Ana Kilise Merkezi olarak devam ettiðini savunurken Eçmiadzin’deki hiyerarþi bu üstünlüðün kendisinde olduðunu ileri sürmüþtür. Bu durum Eçmiadzin’in Sis Gatoðigosluðu’nu yok saymasýný gerektirmektedir. Çünkü bu kendi varlýðýna tecavüz anlamýna gelmektedir. Bu nedenle iki hiyerarþi arasýndaki çekiþmeler günümüze kadar devam etmiþtir. Ancak ilk dönemdeki tartýþmalar Ana Kilise Merkezi olma iddiasý üzerinde olduðundan baðýmsýz Sis Gatoðigosluðu’nun oluþumuna da zemin hazýrlamýþtýr.

Böyle bir oluþumda Tokatlý Garabed’in iddialarý önemli bir etken olmuþtur. Taþýnma kararý alýndýktan sonra Sis Gatoðigosu Viraplý Kirakos I. (1441–1443)’den sonra Krikor X. Calalbekian Eçmiadzin Gatoðigosu olarak seçilmiþtir. Bu durum Sis Gatoðigosluðu’nun sonunu ve birpPiskoposluk olarak Eçmiadzin’e baðlýlýðýný gerektirmiþtir. Fakat, Tokatlý Garabed Gatoðigos olduðunu ilan etmiþ (1446) ve Surp Krikor Lusavoriç’in tahtýnýn Sis’te bulunduðunu, bunu desteklemek için de kutsal emanetlerin burada olduðunu ileri sürmüþtür.[21] Böyle ileri derecede bir iddia ile tartýþmalara zemin saðlanýrken ayrý bir kilise merkezi olma yoluna girmiþtir. Böylece Eçmiadzin ve Ahtamar’dan sonra Sis Gatoðigosluðu ile Ermeni Kilisesi’inde üçüncü gatoðigosluk oluþmuþtur.

Sis Gatoðigosluðu’nun Osmanlý Hakimiyetine Girmesi: Osmanlý ve Diðer Kilise Merkezleri Ýle Ýliþkisinin Genel Yapýsý

Müstakil Sis Gatoðigosluðu’nun ilk döneminde Sis, Yavuz Sultan Selim’in bölgeyi ele geçirmesinden itibaren Osmanlý hakimiyeti altýnda bulunmuþtur. Yavuz döneminde diðer kilise merkezleri Kudüs ve Ahtamar da Osmanlý hakimiyeti altýna girmiþtir. Eçmiadzin ise Erivan Hanlýðý’nýn kýsa bir dönem için ele geçirilmesi ile Osmanlý etkisi altýna girmiþ ve Ýstanbul Patriði Bitlisli Hovhannes IX. Golod (1715-1741) döneminde gatoðigosu patriðin seçtiði ve onayladýðý seviyeye ulaþmýþtýr.[22] Böylece Ermeni Kilisesi’nin beþ büyük merkezi Osmanlý hakimiyetine girmiþ ve Osmanlý topraklarý ruhaniler arasýndaki çekiþmelerin büyük sahnesi olmuþtur.

Ermeni Kilise merkezleri arasýndaki çekiþmeler karmaþýk bir yapý arz etmektedir. Bunda kilise hiyerarþisi ve Osmanlý Gayrimüslimleri idare sistemi etken olmuþtur. Kilise hiyerarþisinde ilk sýrada gatoðigos, ondan sonra patrik ve piskopos gelmektedir. Patrik hiyerarþik manada piskopos mesabesindedir. Fakat yargý alaný içerisinde piskoposluklar da bulunmaktadýr. Bu durum piskoposu ya doðrudan ya da patrik aracýlýðýyla bir gatoðigosa baðlamaktadýr. Patriðin de hiyerarþik manada bir gatoðigosa baðlýlýðý gerekmektedir. Bu çapraþýk hiyerarþik yapý gatoðigosluklarýn patriklik ve piskoposluklarý kendi bünyesine kazandýrma çabasýný ve Ana Kilise Merkezi olma iddialarýný doðurmuþtur. Osmanlý Hükümeti yanýnda Ýstanbul Patrikliði’nin birincil konumda olmasý, tayin ve görevden uzaklaþtýrma konularýnda Padiþahýn onayýnýn patriðin oluruna baðlý olmasý bu çekiþmeleri destekleyen ikinci önemli sebep olmuþtur. Bu baðlamdaki çekiþmeler Osmanlý döneminin sonuna kadar devam etmiþtir. Sis Gatoðigosluðu’nun içinde bulunduðu çekiþmelerde temel tartýþma konularý piskoposlarýn takdisi ile kutsal müron yaðýnýn takdisi, dolayýsýyla Ana Kilise Merkezi olma iddialarý ve Ýstanbul Patrikliði’ni kendisine baðlama çabalarý olmuþtur.[23]

Sis Gatoðigosluðu’nun Ýstanbul Patrikliði ile iliþkileri Patrikliðin kuruluþu ile baþlamaktadýr. Fatih Sultan Mehmet tarafýndan Sis Gatoðigosluðu’na baðlý Adana havalisi, Konya, Karaman, Bursa gibi bölgelerden Ýstanbul’a getirilen Ermeniler, Ýstanbul Ermeni Patrikliði’nin kuruluþ döneminde cemaatin çekirdeðini oluþturmuþtur.[24] Patrikliðin ilk döneminde ruhani anlamda Sis Gatoðigosluðu’na baðlý olduðu ileri sürülmüþtür.[25]

Osmanlý döneminde, hakimiyeti altýndaki bölgelerin, bu arada Yavuz döneminde Kilikya Bölgesi Ermenilerinin de sivil idaresi Ýstanbul Ermeni Patrikliði aracýlýðýyla yürütülmüþtür. Patrikliðin ruhani anlamda bir gatoðigosluða baðlý olmasý gerektiðinden, Ýstanbul Ermenileri arasýnda Sis ya da Eçmiadzin Gatoðigosluðu’na baðlanmasý hususunda uzun çekiþme dönemi yaþanmýþtýr. Fakat, Patrikliðin Eçmiadzin Gatoðigosluðu’na baðlýlýðý günümüze kadar devam etmiþtir. [26]

Bunun yanýnda gatoðigosluk merkezlerinin Osmanlý hakimiyeti altýnda bulunduðu dönemlerde sivil idarelerini patriklik gerçekleþtirmiþtir. Bu arada Sis Gatoðigosluðu’nun da sivil idaresi XX. Yüzyýl baþlarýna kadar patriklik aracýlýðýyla olmuþtur. Bu baðlamda patriðin vazifesi sivil ve ruhani iþlerde gatoðigosluklar ve Osmanlý hükümeti arasýnda aracý olmaktýr. Yani ruhani ya da sivil bir iþte Osmanlý Devleti’nin olurunu (Padiþah fermaný) almak patriðin kabulü ve onun padiþaha arzý ile mümkün olabilmekteydi. Öyle ki bazen hiyerarþide kendisinden yüksek gatoðigosun seçimi gibi ruhani bir meselede dahi patrik ve patrikliðe baðlý ruhanilerin katýlýmý ve oluruyla gerçekleþebilmekteydi.[27]

1731’e Kadar Baðýmsýz Sis Gatoðigosluðu

Sis Gatoðigosluðu’nun Osmanlý hakimiyetine girdiði ilk dönemin en göze çarpan iliþki biçimi merkezler arasýndaki hiyerarþik çekiþmelerdi. Sis Gatoðigoslarý ile Eçmiadzin Gatoðigoslarý arasýndaki bu çekiþme uzun bir süre devam etti.[28]

Bu çekiþmeleri sona erdirebilecek en ciddi ve dikkate deðer tartýþma toplantýlarý ve kararlarý Sis Gatoðigosu Simeon II. Sepastatsi (1633-48) döneminde gerçekleþtirildi. Merkezler arasý iliþkileri ve birbirlerine karþý konumlarýný belirleyen bir anlaþma yapýldý. 1638’de Kudüs’te Patrik Krikor Baronder (1613-45)’in de çabalarýyla müzakerelere açýlan bu anlaþmada Eçmiadzin Gatoðigosu Pilibos I Aðpagetsi (1632-55) bulunmadý fakat, bir metninin kendisine gönderilmesini isteyerek kabul etti. Fakat karýþýklýklar devam etti ve ancak on üç yýl sonra 1651’de Pilibos ve yeni Sis Gatoðigosu Nerses I. Sepastatsi (1648-54) Kudüs’te bir araya gelebildiler. Böylece 1638’de belirlenen þartlar üzerinde anlaþma yapýlabildi. Bu anlaþmanýn önemli þartlarý þöyle idi:

Eçmiadzin ve Sis Gatoðigoslarý her biri kendi bölgelerinin piskoposlarýný takdis edecekler, bir aday papazlýða kabul için yargý alanýnda ikamet ettiði gatoðigosa müracaat edecek, takdis edilen bir piskopos kendi gatoðigosunu terk edemeyecek ve diðerinin yargý alaný altýna giremeyecek ve kendi piskoposluðuna ait olmayan bir piskoposa rütbe verme benzeri takdis töreni gerçekleþtiren bir gatoðigos piskoposluktan men edilecek. Geri kalan kanunlar her iki piskoposluðun da ruhanilerine karþý suiistimallerini ve kanuna aykýrý davranýþlarýný engellemeye yönelikti.[29]

Bu anlaþmanýn þartlarýna bir müddet için iki piskoposluðunda riayet ettikleri görülür. Ancak iki piskoposun halefleri ayný konular üzerinde çekiþmelere devam ettiler. Bununla birlikte Eçmiadzin Gatoðigoslarý Kilikya hiyerarþisinin ikinciliði iddiasýný ve kendisinin önceliðini sürdürdü.[30]

Sis Gatoðigosluðu’nun Acapahyan Hanedaný Dönemi (1731-1865)

Sis Gatoðigosluðu’nun idari yapýsýnda öncelikli olarak gatoðigos tayin þeklinde deðiþikliðin yaþandýðý bir hanedan dönemi olmuþtur.

Acapahyan Papaz Ailesi’nin babasý Der Husik, 1731’de Babýali’den gatoðigosluk makamýnýn miras yoluyla kendi hanedanýna geçmesini onaylayan bir ferman almayý baþardý. 1733’te Hovhannes VI. Haçýntsi (1729-33)’yi görevinden uzaklaþtýrarak gatoðigosluk makamýna oðlunu geçirdi. Ðugas I. Acabahyan (1733-37)’dan Giragos II. Acabahyan (1855-65)’a kadar dokuz gatoðigos görevde bulundular.[31]

Acapahyanlarýn ilk dönemi gatoðigosluk makamýnýn restore edildiði, önceki problemlerin durgunlaþtýðý bir devre olmuþtur. Giragos I. Acabahyan (1797-1822) bu devrenin en ünlüsüdür. Kendisinden sonra gatoðigosluðun itibarýný düþüren ruhani eksikliklerin, aile içerisindeki dinden dönmelerin, haksýz rekabetlerin, rüþvet ve yolsuzluklarýn kol gezdiði ikinci bir devre yaþanmýþtýr. Yalnýzca Ýstanbul Ermeni Patrikleri bu düzensizlikleri biraz giderebilmiþlerdir.[32]

Sis Gatoðigosluðu’nun I. Fetret Dönemi (1865–1871)

Acapahyan Hanedaný’nýn son Gatoðigosu Giragos II. Acabahyan (1855–65) döneminde Osmanlý Ermenilerini dini ve sivil anlamda derinden etkileyen geliþmelerin en önemlisi 1863 Ermeni Millet Nizamnamesi idi. Bu Nizamname ruhanilerin millet üzerindeki mutlak idaresini sýnýrlandýran ve sivillerin de etkisini dahil eden düzenlemelerin kanunileþmiþ son hali idi. Ruhani ve cismani olmak üzere iki alt meclis ve bir genel meclisten oluþan bir idare heyeti oluþturuldu. Ayný þekilde mahalli idarelerde de meclisler oluþturuldu. Fakat Nizamnamep Babýali ile aralarýnda aracý konumunda bulunduðu Sis Gatoðigosluðu hakkýnda düzenlemeler içermiyordu.[33]

Bu deðiþiklikler ve daha önce zikretmiþ olduðumuz dini merkezler arasýndaki çekiþmeler yanýnda Osmanlý idare sistemindeki genel deðiþiklikler ve siyasi, sosyal geliþmelerin de etkisiyle Sis Gatoðigosluðu’nda Giragos II.’den sonra 1871 yýlýna kadar süren bir fetret dönemi yaþandý.[34]

Bu dönemde Acapahyanlar’ýn irsiyet yolu ile süregelen gatoðigos seçim usulüne, ruhani ve halktan temsilcilerle gerçekleþtirilecek yeni gatoðigos seçim þekli ile son verildi. Fakat halk arasýnda ayrýlýk oluþmasý nedeniyle hemen ve kolayca tatbikata geçirilemedi. Ýki taraftan birisi Acapahyanlarýn anne tarafýndan akrabasý olan Nikoðos Güleseryan’ý 11 Haziran 1866’da Kiragos III. olarak gizlice gatoðigos takdis ettiler.[35] Ancak Ýstanbul Patriði Bursalý Boðos II. Taktakyan (1863-1869)’ýn gayretleriyle Ýstanbul’daki merkez idare tepkisini ortaya koydu ve takdisi geçersiz saydý. Akabinde Eçmiadzinli Kevork seçim iþini yürütecek kiþi olarak seçildi. Kevork, Eçmiadzin’in üstünlüðünü ortaya koyacak teklifler sundu. Fakat, genel meclis hiyerarþik piskoposluklar ve aralarýndaki iliþkilere yönelik yeni tavsiyeler sunarak bunlarý geçersiz duruma düþürdü. 1870’de milli meclis oturumlarýnda tartýþýlan mesele Eçmiadzin Gatoðigosluðu’nu ve bu makamda bulunan ruhaniyi Ermeni Kilisesi’nin baþý olarak tanýdý, fakat Kilikya seçim usulleri üzerindeki engel olma gücünü reddetti. Buna mukabil Sis Gatoðigosluðu’nun Ýstanbul Patrikliðine üstünlüðünü yeniden tasdik etti. Meclis, Sis Gatoðigosunun seçiminde bölge seçmenlerinin ruhani ve sivil temsilcilerinin bulunacaðýný karalaþtýrdý.[36]

Gatoðigos Kefsizyan Dönemi (1871-1894)

Sis Gatoðigosluðu’nun Osmanlý, patrikhane ve diðer kilise merkezleri arasýndaki iliþkileri derinden etkileyen ve gatoðigosluðun idaresi ve seçim þeklini karara baðlayan bu geliþmeler 8 Kasým 1871’de gatoðigos seçimi ile düzene girdi. Böylece Mgrdiç I. Kefsizyan (1871-94) gatoðigos seçildi ve Sis’de takdis edildi.[37]

Kefsizyan’ýn yirmi üç yýllýk gatoðigosluk döneminde hiyerarþik düzenlemeler elde etmeye çalýþtýðýný görüyoruz. O, gatoðigosluk vazifesi boyunca bu gayretleriyle Kilikya Gatoðigosluðu’nun Eçmiadzin’e karþý üstünlüðünü ve apostolik hiyerarþinin devamý olduðunu ileri sürmüþ, idari yargý alanýný geniþletmeyi, Osmanlý yanýnda tek merkez olmayý amaçlamýþtýr.[38] Fakat, siyasi geliþmelerin de etkisiyle hakimiyetini saðlamlaþtýrmak isteyen Osmanlý Hükümeti’nden farklý bir hak ve sorumluluk elde edememiþtir.

Gatoðigos Kefsizyan’ýn bu yöndeki çabalarý 8 Kasým 1894’de Halep’te vefatýna kadar devam etmiþtir.[39]

Kefsizyan döneminde Sis Kilise hiyerarþisini derinden etkileyen en önemli konu tarihe Ermeni meselesi, Ermeni sorunu, Ermeni isyanlarý gibi isimlerle damgasýný vurmuþ geliþmeler olmuþtur. Bu geliþmeler Sis Gatoðigosluðu’nun ikinci bir Fetret Dönemi geçirmesinin sebeplerinin en önemli kaynaðý olmuþtur.

Sis Gatoðigosluðu’nun II. Fetret Dönemi (1895-1902)

Kefsizyan’ýn Kasým 1894’de ölümü onun elde etmeye çalýþtýðý ayrýcalýklarýn doðurduðu sorunlarý bertaraf etmiþ, fakat gatoðigosluk namýna daha olumsuz bir durum olan Kilikya hiyerarþisinin kaybolma tehlikesini ortaya çýkarmýþtýr. Ancak bu tarihten 1902’ye kadar süren bir boþluk dönemi oluþmuþtur.

Yeni Fetret Dönemi’ndeki karýþýklýklarýn sebeplerini dönemin siyasi ve sosyal þartlarýnda aramak yerinde olur. Osmanlý Devleti’nin uluslararasý iliþkilerde zayýf bir döneminde olmasý ve Ermenilerin isyanlar ve karýþýklýklar çýkarmalarý, Babýali’nin ruhanilere güvenini de sarstý. Bu nedenle ve daha önce bahsetmiþ olduðumuz hiyerarþik sürtüþmelerin devam etmesi suretiyle ayný süre zarfýnda seçilen iki gatoðigosun ikisi de Babýali tarafýndan onaylanmadý.[40]

Bu meseleler doðrultusunda seçim usulünde deðiþikliklere gidildi. Babýali, patrikhanenin bir defalýðýna mahsus olmak üzere Kilikya Gatoðigosluk Kaymakamlýðý’na hariçten bir ruhaninin atanmasýný teklifini reddetti. Bunun yanýnda patrik seçiminde kabul edilip uygulanan usule uyarak Sis Gatoðigosluðu’ndan piskoposluk payesi alanlardan seçilmesi kararýný bildirdi. Ayný bildiride seçim þekli de açýklanmaktadýr. Buna göre Gatoðigos seçilmek için ilk iþ olarak Sis-Kilikya ruhanilerinden ehil ve münasip olanlarýn isimlerini havi pusulanýn tanzim edilmesi hakkýnda hükümet tarafýndan seçilip tayin olunacak özel memur, patrikhaneden seçilecek bir zatýn refakatýnda seçim mahalline yollanacaktý. Tanzim olunacak piskoposlarýn isimlerini havi pusula patriklik aracýlýðýyla Babýali’ye gönderilerek tetkiki mümkün kýlýnacaktý. Gatoðigos namzetlerinden en uygununu seçmek üzere diðerleri çýkarýlacak ve geldiði yere iade olacaktý. Burada isimleri bulunan þahýslardan birisi dini ve sivil bölge meclis üyelerinin çoðunluðu ile seçilecek ve mazbatasýný göndereceklerdi.[41]

Kilikya Gatoðigosluðu’nun Ýkinci Fetret Dönemi’nde (Kasým 1894-Ekim 1902) makamýn durumunu Osmanlý Devlet Salnamelerinden izleyelim. 1314 (1896-7) Salnamesine göre Kilikya Gatoðigos Vekili Kiragos Episkopos Efendi’dir.[42] 1315 (1897-8) Salnamesinde Kilikya Gatoðigosuna yer verilmediði gibi Sis Murahhaslýðý ve Adana Murahhaslýðý da yoktur.[43] Yine 1316 (1898-9) Salnamesinde Kilikya Gatoðigosuna yer verilmemiþtir.[44] 1317 (1899-1900), 1318, 1319 ve 1320 Salnamelerinde Kilikya Gatoðigos Vekili Kiragos Episkopos Efendi’ye tekrar yer verilmiþtir.[45] 30 Mart 1903-18 Mart 1904 miladi tarihlerini kapsayan 1321 Hicri yýlýna ait Salnamede ise Kilikya Gatoðigosu olarak Sahag Habayan kaydedilmiþtir.[46] Yeni yýla ait salnamenin 1902’de Gatoðigos seçilen Habayan’ýn onaylanmasý sonrasýnda ve sene baþýnda yayýnlandýðýndan 1320 deðil de 1321 yýlý Salnamesinde kaydedilebilmiþtir.

Salnamelerde, gatoðigosluðun boþ olduðu dönemlerde yargý alanýna dahil olan murahhaslýklar Ýstanbul Ermeni Patrikliði bölgesi içerisinde mütalaa edilmiþtir. Bu durum fetret dönemlerinde murahhaslýklarýn ruhani ve sivil iþlerinin patrikhane vasýtasýyla doðrudan gerçekleþtirildiðini mümkün göstermektedir.

Gatoðigos Sahak Habayan Dönemi (1902-1921)

Bu geliþmeler sonrasýnda Piskopos Sahak Habayan baþkanlýðýnda 20 Ekim 1901’de toplanan Kilikya Meclisi, dördü Babýali tarafýndan listeden çýkarýlan altý aday seçti. 25 Kasým’da tekrar toplanan meclis kalan ikisinden birini, Kevork Eletciyan’ý Kilikya Gatoðigosu olarak seçti. Fakat Eletciyan’ýn Kudüs Patriklik makamýný arzusu nedeniyle istifasý üzerine durum tekrar çýkmaza girdi. Ancak 12 Ekim 1902’de tekrar toplanan meclis, Osmanlý dönemi son Gatoðigosu Sahag II. Habayan (1902-39)’ý gatoðigosluk makamýna seçti.[47] Habayan’ýn uzun gatoðigosluk döneminin ilk on yýlý nispeten sakin geçmekle beraber hiyerarþik üstünlükler elde etme çabalarý ile devam etti. Birinci Dünya Savaþý baþladýktan sonraki geliþmelerde Osmanlý Devleti’nin güvenini kaybeden Habayan yurt dýþýna, Kudüs’e sürüldü. Savaþ dönemindeki geliþmeler gatoðigosluðun Türkiye sýnýrlarýndan dýþarý, baþka bir bölgeye taþýnmasýnýn da sürecini baþlattý.[48]

Savaþ süresi içerisinde Osmanlý Ermeni ruhani reislikleri üzerinde köklü deðiþiklikler yapan, fakat fazla yürürlükte kalmayan hukuki düzenlemeler yapýlmýþtýr. Bu düzenlemeler Ermeni Gatoðigos ve Patrikliði Nizamnamesi ismiyle tarihe geçmiþtir.

Sultan Mehmet Reþat’ýn 19 temmuz 1916 tarihli Ýrade-i Seniyyesi ile yürürlüðe giren bu nizamname 39 madde içermektedir. Otuz yedinci maddesi ile 1863 Nizamnamesi yürürlükten kaldýrýlmýþtýr.[49]

Mukaddimede yer alan Birinci madde ile; Sis ve Ahtamar Gatoðigosluklarý birleþtirilmiþ, Ýstanbul ve Kudüs Patriklikleri bu gatoðigosluða baðlanmýþtýr. Eçmiadzin Gatoðigosluðu ile bütün iliþkiler kesilmiþ, gatoðigosluðun ikametgahý Kudüs’te bulunan Mar Yakub Manastýrý olmuþtur.[50]

Bu Nizamname dönemin bir gereði olarak düþünülmüþ ve yürürlüðe konmuþtur. Bunda amaç Rusya’nýn elinde bulunan Eçmiadzin Gatoðigosluðu’nun Osmanlý Ermenileri ve kilise merkezleri üzerine tesirini engellemekti. Bu durumu Nizamnamenin ilk maddesinde “Osmanlý Ermenilerinin genel ruhani reisliði bu Gatoðigosluk ve Patrikliðe ait olup Eçmiadzin Gatoðigosluðu ile ilgili münasebetleri tamamen kesilmiþtir. ” ifadesinden de anlamaktayýz.[51]

Ayný þekilde dördüncü maddede patrikte bulunmasý gereken þartlar arasýnda “devletin ve cemaatin emniyet ve itimadýný kazanmýþ ve hiçbir suretle mahkumiyete duçar olmamýþ” olmasý bulunmaktadýr.[52]

Yirmi dördüncü maddede Ýstanbul Patriði murahhaslýk konumuna getirilmiþtir. Buna göre diðer murahhaslardan farký bulunmayacak, fakat “Patrik Vekili” unvaný alacaktý.[53]

1916 Nizamnamesi’nde iki meclis oluþturulmasý karara baðlanmýþtýr. Beþinci maddeye göre ruhani meclis, yarýsý berat ile tayin olunmuþ murahhaslardan, diðer yarýsý ise baþka piskposlardan olmak üzere 12 piskopostan oluþmaktadýr. Yedinci maddeye göre ise karma meclis (meclis-i muhtelit), dördü ruhani meclis azasýndan ve sekizi ruhani sýnýf haricinde itibarlý cemaatten olmak üzere toplam 12 kiþiden oluþmaktadýr. Ýki meclise de patrik ve vekilleri riyaset etmektedir.[54]

Bu Nizamname uyarýnca gatoðigos-patrik unvanýyla 11 Aðustos 1916’da Sahak Habayan göreve getirildi.[55] Fakat, Nizamname uygulanamadý ve 1918’de hükümetin deðiþmesiyle yeni kabinenin ilk iþi 1916 Nizamnamesi’ni kaldýrmak oldu.

1918’de yapýlan “27 Ramazan 279 (1863) Tarihli Ermeni Patrikliði Nizamnamesi Hükmünü ilga eden 2 Þevval 334 ve 19 temmuz 332(1916) Tarihli Ermeni Gatoðigos ve Patrikliði Nizamnamesi’nin Ýlgasý Hakkýnda Nizamname “Layiha” adýndaki düzenleme ile 1916 Nizamnamesi kaldýrýlýp tekrar 1863 Nizamnamesi yürürlüðe girmiþtir.[56] Bu tarihten sonra Ahtamar Gatoðigosluðu devreden çýkarýlmýþtýr. Sis Gatoðigosluðu ise Habayan’ýn Sis’e dönerek gatoðigosluk makamýný tekrar canlandýrmasýyla Cumhuriyet dönemine kadar devam etmiþtir.[57]

Osmanlý döneminde gatoðigosluða baðlý bölgelerde ruhani görevleri (ruhbanlarýn: rahip ve piskoposlarýn takdisi, müron yaðýnýn takdisi, diðer dini ayin ve ibadetlerin icrasý) ise Sis Gatoðigoslarý yerine getirmiþtir. Zaman zaman deðiþmekle beraber Sis Gatoðigosluðu’na baðlý Murahhaslýklar: Sis (Kozan), Adana, Zeytun (Süleymanlý), Yozgat, Gürün, Darende, Malatya, Maraþ, Antep, Kilis, Halep, Antakya ve Ýskenderun Murahhaslýklarýdýr.[58] Bu murahhaslýklarýn ruhani reisleri baþpiskopos, piskopos ya da rahip; bunlardan birisinin bulunmadýðý yerlerde ise murahhas vekili olarak papazlar görevlerini icra etmiþtir. Murahhaslarýn seçiminde ve atamasýnýn yapýlmasýnda etkin rolü yine Ýstanbul Patrikliði almaktadýr. Padiþahýn olurunu almak patriðin arzý ile mümkün olabilmektedir.[59]

Kilikya Gatoðigosluðu uzun Osmanlý hakimiyetinde, özellikle Kilikya Bölgesi Ermenilerinin dini ve milli kültürlerini korumada yegane kurum ve manevi unsur olarak varlýðýný devam ettirmiþtir. 1865 yýlýna dek kendi iç tartýþmalarý ve hiyerarþik çekiþmeler nedeniyle karþý karþýya geldiði Babýali ile idari yapýsýný etkileyecek olumsuz bir durum olmamýþtýr. Ancak bu tarihten sonra genel idari yapýnýn, siyasi ve sosyal geliþmelerin etkisine patriklik idari yapýsýndaki deðiþikliklerin de yansýdýðý eski iç hiyerarþik tartýþmalarýn dahil olmasýyla gatoðigosluðun ruhani ve sivil idaresi tam bir düzene girememiþtir. 1914 sonrasý geliþmeler de bu kilise merkezinin Lübnan’a taþýnmasýna yardýmcý olmuþtur.

Osmanlý Dönemi Sis (Kilikya) Gatoðigoslarý ve Görev Süreleri

1441 yýlýnda gatoðigosluðun tekrar Eçmiadzin’e taþýnmasýnýn gündeme gelmesiyle karýþýklýklar yaþanmýþ, fakat bu tarihte yapýlan konsille taþýma kararý alýnmýþtýr. Bu karýþýklýk döneminden sonra 1446’da Sis’teki ruhaniler Ermeni Ana Kilise Merkezi olduðu iddiasýný öne sürmüþtür. Bu tarihten günümüze kadar Sis Gatoðigosluðu’nda 41 ruhani görev yapmýþtýr. Bunlarýn isimleri ve görev süreleri þöyledir:

Garabed I. Yevtogatsi (1446-77),

Sdepanos I. Saradzoretsi (1477-88),

Hovhannes I. Andiokatsi (1488-89),

Hovhannes II. Tlgurantsi (1489-1525),

Hovhannes III. Kilistsi (1525-39),

Simeon I. Zetuntsi (1539-45),

Ðazar I. Zetuntsi (1545-47),

Toros I. Ssetsi (1548-50),

Haçadur I. Çorig (1551-60),

Haçadur II. Zetuntsi (1560-84),

Azaria I. Cuðayetsi (1584-1601),

Hovhannes IV. Ayntaptsi (Anteptsi) (1601-21),

Minas I. Ssetsi (1621-32),

Simeon II. Sepastatsi (1633-48),

Nerses I. Sepastatsi (1648-54),

Toros II. Sepastatsi (1655-57),

Haçadur III. Kaðadatsi (1657-74),

Sahag I. Kilistsi (1674-1686),

Krikor I. Atanatsi (1686-93),

Asdvatzadur I. Sasuntsi (1693-94),

Madteos I. Gesaratsi (1694-1705),

Hovhannes V. Haçýntsi (1705-21),

Krikor II. Gesaratsi (1721-29),

Hovhannes VI. Haçýntsi (1729-33),

Ðugas I. Acabahyan (Ssetsi) (1733-37),

Mikayel I. Acabahyan (Ssetsi) (1737-58),

Kapriel I. Acabahyan (Ssetsi) (1758-70),

Efrem I. Acabahyan (Ssetsi) (1771-84),

Teotoros I. Acabahyan (Ssetsi) (1784-96),

Giragos I. Acabahyan (Ssetsi) (1797-1822),

Efrem II. Acabahyan (Ssetsi) (1823-31),

Mikayel II. Acabahyan (Ssetsi) (1832-55),

Giragos II. Acabahyan (Ssetsi) (1855-65),

Fetret dönemi 1865-71,

Mgrdiç I. Kefsizyan (Maraþtsi) (1871-94),

Sahag II. Habayan (Yeðektsi) (1902-39)[60]

IV. Antilyas’ta Kilikya (Sis) Gatoðigosluðu’nun Yeniden Oluþturulmasý

Sahag II. Habayan 1921 yýlýnda gatoðigosluk makamýný önce Adana, sonra da Halep’e taþýdý.[61] Burada, Fransa manda otoritelerinin Gatoðigos Sahak’ý, canlandýrýlan gatoðigosluðun ruhani lideri olarak tanýdý. Yargý alaný Halep’le sýnýrlanan gatoðigosluk 1929’da Kudüs Patrikliðini otoritesi altýna aldý.[62] 1929 yýlýnda Beyrut’a beþ kilometre uzaklýkta Antilyas Köyüne taþýndý.[63] Kudüs Patrikliðinin de çalýþmalarýyla gatoðigosluða baðlý Ermenilerin bir araya gelmelerine yardýmcý oldu. Antilyas köyüne taþýndýðý zaman yeni bir dönem baþladý. Sahag II. Habayan, Gatoðigos vekili Güleseryan ve diðerlerinin gayretleriyle gatoðigosluk yeniden oluþturuldu; basýmevi, manastýr kuruldu (1930); yeni piskoposluk ve rahiplik merkezleri organize edildi.[64]

Bu dönemde Kilikya Gatoðigosluðu ya da Antilyas Gatoðigosluðu olarak anýlan Sis Gatoðigosluðu’na Lübnan (Beyrut), Suriye (Þam, Halep) ve Kýbrýs (Lefkoþa) baðlý olmakla beraber 1956 yýlýnda geniþleyerek Yunanistan (Atina), Ýran (Tebriz, Tahran, Ýsfahan), Kuzey Amerika (New York) ve Kuveyt’i de yetki alanýna dahil etmiþtir.[65]

Kilikya Gatoðigosluðu 1941 yýlýna kadar 1863 Ermeni Millet Nizamnamesi’ne göre idare olmuþtur.[66] Bu tarihten günümüze kadar ise “Kilikya Gatoðigosluðu Nizamnamesi” hükümlerine göre yönetilmiþtir. Bu Nizamnameye göre kilisenin en önemli organý, 21 erkek üyeden oluþan Cemaat Meclisidir. Cemaat Meclisi ise kendi içinden Dini ve Sivil Meclisi seçmektedir. Ayrýca dört yýl süreyle seçilen mahalli meclis vardýr. Sivil meclis üyeleri, halkýn içinden geldiklerinden dini üyelerden daha yetkilidir.[67] Kilikya Gatoðigosluðu, yetki alanýna dahil olan ruhanilerin idaresini, ruhani takdisini ve müron yaðýnýn takdisini yapmakla yükümlülüðünü; cemaatin dini ayin ve ibadetlerini yönetmeyi sürdürmektedir.[68]

Günümüzde Ortodoks Ermeni Kilisesi Eçmiadzin Gatoðigosluðu, Kudüs Ermeni Patrikliði, Ýstanbul Ermeni Patrikliði ve Antilyas (Kilikya) Gatoðigosluðu olmak üzere dört baðýmsýz merkeze ayrýlmýþ vaziyettedir. Kilikya Gatoðigosluðu’nun Gatoðigosu 1995 yýlýnda seçilen Aram I. Keþiþyan (1995-?)’dýr.[69]

Antilyas’ta Kilikya Gatoðigoslarý ve Görev Süreleri

Sis Gatoðigosluðu’nun Antilyas merkezine taþýnmasýndan sonra Sahak II. Habayan Gatoðigosluk görevine devam etmiþ ve bu dönemde onunla birlikte yedi gatoðigos makamda yer almýþtýr. Günümüze kadar devam eden Antilyas Gatoðigosluðu döneminde görevde bulunan gatoðigoslarýn isimleri ve görev yýllarý þöyledir:

Sahag II. Habayan (Yeðektsi) (1902-1939),

Bedros I. Saracyan (1940),

Karekin I. Hovsepyan (1943-52),

Zareh I. Payasýlyan (1956-63),

Horen I. Paroyan (1963[70]-1983),

Karekin II. Sargisyan (1983-1995)[71]

Aram I. Keþiþyan (1995-?)[72].

Sonuç

Sonuç olarak Ermeni Kilisesi’nin en yüksek ruhani merkezi, Ermeni Kilisesi’nde ve Ermenilerin milli dini ve sosyal hayatýnda çok önemli rol oynamýþ ve bir anlamda Ermenilerin varlýk sebebi olmuþtur. Bu etkileþim Ermenilerin Hýristiyanlýðý kabullerinin saðladýðý avantajlarýn bir uzantýsý gibi durmaktadýr.

Kilikya Gatoðigosluðu Ana Kilise Merkezi olarak kabul edildiði dönemde (1293–1441) Ermeni Kilisesi’nin baðýmsýz olarak devamýný saðlamýþ ve ayný zamanda bütün Ermenilerin dini ve milli varlýklarýný korumada birinci derecede vazife görmüþtür.

Baðýmsýz Kilikya Gatoðigosluðu dönemi kilise iç tartýþmalarýyla geçmiþtir. Katolikleþtirme faaliyetlerine raðmen bölge Ermenilerinin daðýlmasý ya da dini-milli kimliklerinin kaybolmasýný engelleyici bir rol oynamýþtýr.

Osmanlý hakimiyeti altýnda yaþayan Ermenilerin sivil idarelerinin doðrudan patrikliðe baðlý olmasý yanýnda bölge piskoposluklarýnýn ruhani idareleri kendi ruhani liderleri tarafýndan gerçekleþtirilmiþtir. Bu durum gatoðigosun sivil manada patrikliðe, patrikliðin ise ruhani manada gatoðigosluða baðlý olmasý Kilikya bölgesi Ermeniler ile Ýstanbul Bölgesi Ermenileri arasýnda iliþkilerin sürmesine yardýmcý olmuþtur.

Kiliseye baðlý hiyerarþik bölgeler arasýndaki tartýþmalar, Sis (Kilikya) Gatoðigosluðu’nun sistemli çalýþmasýný engellemiþtir. Tartýþmalardan sýkýlan bölge Ermenilerinin kendilerine daha sakin bir yaþam sunan Katoliklerin etkisinde kalmalarýna ve Katolikleþerek Ermeni Kilisesi’nin bölünmesine katký saðlamýþtýr.

Osmanlý döneminde hiyerarþik karmaþýklýk ve çekiþmeler Kilikya hiyerarþisinin idari yapýsýnda deðiþiklikler oluþturmuþtur. XIX. Yüzyýlda Osmanlý sosyal, siyasi ve askeri gücünün zayýflamasý ve ayný zamanda modernleþme sürecine girmesi, en çok gayrimüslimlere, özellikle Ermenilere yansýmýþtýr. Bu durum Osmanlý Ermenilerinin idari yapýsýnýn deðiþim sürecine girmesine neden olmuþtur. Bu sürecin Osmanlý hakimiyetinin gittikçe zayýfladýðý ve baþka devletlerce de hakimiyeti elde etme gayretini de içermesi baðýmsýzlýk savaþýmýna giriþen Ermenileri etkilemiþtir. Olumsuz etkiyi en fazla hisseden kilise merkezi Ahtamar, ki burasý merkezlikten çýkmýþtýr, ve Kilikya Gatoðigosluklarý olmuþtur. Geliþmeler Kilikya Gatoðigosluðu’nun Türkiye sýnýrlarý dýþýna gitmesine neden olmuþtur.

1921 sonrasý Beyrut-Antilyas’ta tekrar teþekkül eden gatoðigosluk, on yýllardýr süregelen ayakta kalma çabasýný doðurmuþtur. Osmanlý Ermenilerinin daðýlmasýyla oluþan yeni hayatýn içerisinde Kilikya Gatoðigosluðu, Lübnan ve çevresine yerleþen Ermenilerin tekrar bir ruhani idare altýnda birleþmelerini saðlamýþtýr. Antilyas’a yerleþen Gatoðigosluk, günümüze kadar idaresi altýndaki Ermenilerin dini iþlerini görerek milli kimliklerini sürdürmelerine de yardýmcý olmuþtur.

[*] Bu çalýþmada Ermeniler ve Ermeni Kilisesi ile ilgili isimler, bugün Türkiye Ermenilerinin de kullanmýþ olduðu Batý Ermenice’de telaffuz edildiði þekilde ifadelendirilmiþtir. Patrik gibi Türkçe’de kullanýmý yaygýn olan kelimeler ise aynen korunmuþtur.

[1] Bu konularda ayrýntýlý bilgi için þu çalýþmamýza bkz. Canan Seyfeli, Ýstanbul Ermeni Patrikliði, 1. bas., (Ankara: Aziz Andaç, 2005)

[2] M. Gadvalyan, “Sis”, Haygagan Sovedagan Hanrakidaran, hador 10, (Yerevan, 1984), ec. 398-399 ; Ayrýca bkz. Yusuf Halaçoðlu, “Tapu-Tahrir Defterlerine Göre XVI. Yüzyýlýn Ýlk Yarýsýnda Sis (=Kozan) Sancaðý”, Ý.Ü. Edb. Fak. Tarih Der., S. XXXII, Mart 1979, (Ýstanbul: Edb. Fak. Matbaasý, 1979), ss. 820-821 ; Ahmet Cevdet Çamurdan, Kozan’ý Tanýyalým, (Ankara: Önder Matbaa, 1973), ss. 23 vd. ; Nazmi Sevgen, Anadolu Kaleleri, c. 1, (Ankara: Doðuþ Matbaasý, 1959), ss. 216-220.

[3] S. Boðosyan-M. Gadvalyan, “Giligyan Hayasdan”, Haygagan Sovedagan Hanrakidaran, hador 5, (Yerevan, 1979), ec. 407 vd. ; Ayrýca bkz. Gadvalyan, “Sis”, ec. 198 ; Mehlika Aktok Kaþgarlý, Kilikya Tabi Ermeni Baronluðu Tarihi, 1.bas., (Ank.: Köksav , 1990), ss. 3 vd.

[4] Gadvalyan, “Sis”, ec. 398 ; Sis’in 1185’den sonra merkez olduðuna dair bkz. C. Þehabeddin Tekindað, “Alaüddin Keykubad ve Halefleri Zamanýnda Selçuklu-Küçük ermenistan Hududlarý”, Tarih Der.,c.1, S.1, Eylül 1949, (Ýstanbul: Ýbrahim Horoz Bas., 1949), ss. 32-33, dn. 24.

[5] “Gatoðigosutyun Amenayn Hayots”, Haygagan Sovedagan Hanrakidaran, hador 5, (Yerevan, 1979), ec. 166 ; Ayrýca bkz. “Gatoðigosutyun Metsi Dann Giligio”, Haygagan Sovedagan Hanrakidaran, hador 5, (Yerevan, 1979), ec. 167-168 ; Gadvalyan, “Sis”, ec. 399 ; Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, (Ýstanbul: Belge Yay., 1976), s. 86.

[6] “Gatoðigosutyun Metsi Dann Giligio”, ec. 167.

[7] “Gatoðigosutyun Amenayn Hayots”, ec. 166.

[8] Müverrih Vardan, “Türk Fütuhatý Tarihi (889-1269)”, Çev.: Hrant Der Andreasyan, Tarih Semineri Der., Sayý: 1-2, (Ýstanbul: Ý. Ü. Edebiyat Fak. Yay., 1937), ss. 174, 178, 190, 192-193, 206.

[9] Canan Seyfeli, “Surp Krikor Lusavoriç: Ermenilerin Aydýnlatýcýsý”, Uluslararasý Türk Dünyasý Ýnanç Önderleri Kongresi 23-28 Ekim 2001, (Ankara: Tüksev Yay., 2002), ss. 777-780.

[10] Eçmiadzin merkezli kurulduðu kabul edilen Ermeni Kilisesi’nin kuruluþu Surp Krikor Lusavoriç aracýlýðýyla Ýsa-Mesih’e dayandýrýlmaktadýr. Buna göre Aziz Krikor Vagharþapat’ta bir vizyon görmüþtür. Bu vizyonda Ýsa-Mesih gökten bir taþ üzerine inerek ona görünmüþ ve kutsal kilisenin yerini ve biçimini göstermiþtir. Bunun üzerine bugünkü Eçmiadzin Katedralinin bulunduðu yere ilk kilise inþa edilmiþtir. Kilisenin ilk ruhani reisi de Surp Krikor Lusavoriç olmuþtur. Tarih boyunca Ermeni Ana Ruhani merkezi Eçmiadzin (Eçav Miadzin Vortin Asddzu-Tanrýnýn Biricik Oðlu Ýndi) olarak kabul edilmiþtir. Bununla birlikte Gatoðigoslar, bulunduklarý yerin Ana Ermeni Kilise merkezi olduðunu ileri sürerek bunu bir takým objelere baðlamýþlardýr. Bunlar: Aziz Krikor’un sað eli, ki Gatoðigoslarýn kutsadýðý müron yaðý yapýlýrken bununla karýþtýrýlmaktadýr, Aziz Krikor’un ayin minberi asasý ve deriden yapýlmýþ kuþaðý; kilisenin oluþumunda etkisi olduðu kabul edilen aziz ve azizelerin kutsal eþyalarý (Ahtamar Gatoðigoslarýnýn ileri sürdüðü gibi Azize Hripsime’nin Dýrtad tarafýndan takibi esnasýnda orada saklanmýþ olduðundan, onun pabuçlarý, kana boyanmýþ yaþmaðý ve tülbentten yapýlmýþ bir peþkiri) dir. Bkz. Akatankeðos, “Badmutyun Hayots”, Madenakirk, P. Hador, Ye. Tar, (Antilias-Lipanan: Gatoðigosutyun Hayots Medzi Dann Giligioy, 2003), ec. 1654-1666; Bölüm: 102-103.; Ayrýca bkz. “Grigor Lusavoriç”, Haygagan Sovedagan Hanrakidaran, hador. 3, (Yerevan, 1977), ec. 212 ; Karekin Khaçaduryan, Surp Krikor Lusavoriç, Çev.: Yervant Gobelyan, (Ýstanbul, Varol Matbaasý), Agos Gazetesinin 2. sayfasýnda 19 Ocak 2001 sayýsýndan itibaren yayýnlanmýþtýr., Agos, 3 Aðustos 2001, s. 2 ; Abdurrahman Küçük, Ermeni Kilisesi ve Türkler, (Ankara: Ocak Yay., 1997), s. 129 ; Vardan, “Türk ....”, ss. 192-193.

[11] Maðakia Arkebisgobos Ormanyan, Hayots Yegeðetsin yev ir Badmutyuný, Vartabedutyuný, Varçutyuný, Paregarkutyuný, Kraganutyuný, u Nergay Gatsutyuný, (Gosdantnubolis: H. Der-Nersesyan, 1911), ec. 69-75 ; Ayrýca bkz. Baþkumandan Simbat, Simbat Vekayinamesi, Çev.: Hrant D. Andreasyan, (TTK Kütüphanesinde yayýnlanmamýþ nüsha), ss. 39, 50-51, 55, 91-93 ; Urfalý Mateos, Mateos Vekayi-Namesi (952-1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162), Çev. : Hrant D. Andreasyan, 2. bas. , (Ankara: T. T. K. Bas. , 1987), ss. 40, 165-166, 227, 294 ; Bedros Hovhannisyan (Hmpakr.), Amenayn Hayots Gatoðigosner, (Yerevan: Hayakidak, 2001), ec. 6 vd.

[12] 1266 tarihi meþhur Gatoðigos Nerses IV. Þnorhali (1166-1173)’nin göreve baþladýðý tarihtir. Honigman, Gatoðigosluk makamýnýn Rumkale’de ikamete baþladýðý tarihi, Covk kalesinde ikamet eden Krikor III. Pahlavuni’nin (1113-1166) davet edilerek yerleþtiði 1147/1148 olarak zikretmiþtir. Þnorhali’den sonra Rumkalede ikamet eden Gatoðigoslar ve görev süreleri þöyledir. Krikor IV Tða (1173-1193), Krikor V Karavej (1193-1194), Krikor VI Abirad (1194-1203), Hovhannes VI Ssetsi (1203-21), Gosdantin I Pardzrperttsi (1221-67), Hagop I Glayetsi (1286-89), Gosdantin II Gadugetsi (1286-89) Sdepanos IV Hromglayetsi (1290-93). E. Honigman, “Rum-Kale”, M.E.B.Ýslam Ansiklopedisi, c.9, (Eskiþehir: M.E.B.Yay., 1997), ss. 777-778 ; Krikor Damadyan, “Rumkaleli Aziz Nerses”, Uluslararasý Türk Dünyasý Ýnanç Önderleri Kongresi (23-28 Ekim 2001-Ankara), (Ankara: Tüksev Yay., 2002), ss. 259-264. ;  “Gatoðigosutyun Amenayn Hayots”, ec. 167.

[13] Malachia Ormanian, The Church of Armenia, Translated from French by G. Mancar Gregory, Second English Edition, (London: A. R. Mowbray & Co. Limited, 1955), pp. 37-41 ; Ayrýca bkz. Kevork Mesrob, Batmutyun Hay Yegeðetsioy, Hador II, (G. Bolis: O. Arzuman, 1914), ec. 363-364 ; Urfalý Mateos, Mateos Vekayi....., ss. 40, 165-166, 227, 294 ; E. Honigman, “Rum-Kale”, s. 780 ; Yavuz Ercan, “Osmanlý Devleti’nde Müslüman Olmayan Topluluklar (Millet Sistemi)”, Osmanlý (Ed. Güler Eren), c. 4 (Toplum), (Ankara: Yeni Türkiye Yay., 1999), s. 203.

[14] “Gatoðigosutyun Amenayn Hayots”, ec. 167 ; Ormanian, The Church......, Appendix I, p. 200.

[15] Maðakia Arkebisgobos Ormanyan, Azkabadum Hay Uððapar Yegeðetsioy Antskerý Sgizpen Minçev Mer Orerý Haragits Azkayin Barakanerov Badmuadz, A. Hador Minçev 1221 Darin, (Antilias-Lipanan: Gatoðigosutyun Hayots Medzi Dann Giligioy, 2001), bölüm. 1082, 1084 ; ec. 1574-1577.

[16] Ormanyan, Azkabadum P. Hador Minçev 1808 Darin, (Antilias-Lipanan: Gatoðigosutyun Hayots Medzi Dann Giligioy, 2001), bölüm. 1123-4 ; ec. 1633-1636 ; Ayrýca bkz. V. Krikoryan, “Ssi Joðovner”, Haygagan Sovedagan Hanrakidaran, hador 11, (Yerevan, 1985), ss. 83-84.

[17] Küçük, Ermeni Kilisesi....... ss. 212-215.

[18] Ormanyan, Azkabadum P. Hador Minçev 1808 Darin, bölüm. 1230-6, 1245-7, 1250-1, 1253-7, 1262-3, 1290-3, 1309-10, 1321-2 ; Ayrýca bkz. V. Krikoryan, “Ssi Joðovner”, ec. 84.

[19] Avedis K Sanjian., The Armenian Communities in under Ottoman Dominion , (Cambridge: Harvard Universty Press, 1965), p. 227.

[20] Ormanyan, Azkabadum P. Hador Minçev 1808 Darin, bölüm. 1196-1456, ec. 1737-2111 ; Ayrýca bkz. “Gatoðigosutyun Amenayn Hayots”, ec. 167.

[21] Papken A. Atoragits Gatoðigos, A. Badmutyun Gatoðigosats Giligioy (1441-en minçev Mer Orerý), Yergrort Hradaragutyun, (Antilias-Lipanan: Gatoðigosutyun Hayots Medzi Dann Giligioy, 1990), ss. 31-42. Ayrýca bkz. Ormanian, The Church of Armenia, pp. 56-58 ; Sanjian, The Armenian Communities......, pp. 227-228.

[22] Seyfeli, Ýstanbul Ermeni Patrikliði, ss. 92-98.

[23] Seyfeli, Ýstanbul Ermeni Patrikliði, ss. 92-98.

[24] Seyfeli, Ýstanbul Ermeni Patrikliði, ss. 67–73; Ayrýca Bkz. P. Mikayel Çamçyants, Batmutyun Hayots Sgzpane Aþkharhi minçev tsam Dyarýn 1784, Hador 3, (Venedik: Hovhannes Prantsyants, 16 Nisan 1786), ec. 500.; Ð. Ýncicyan, XVIII. Asýrda Ýstanbul, 2. bas. , Çev. : Hrand D. Andreasyan, (Ýstanbul: Ýstanbul Enstitüsü Yay. , 1976), s. 19 ; Eremya Çelebi Kömürciyan, Ýstanbul Tarihi XVII. Asýrda Ýstanbul, 2. bas., (Ýstanbul: Eren Yay., 1988), s. 73 ; Ekrem Hakký Ayverdi, Fatih Devri Sonlarýnda Ýstanbul Mahalleleri, Þehrin Ýskaný ve Nüfusu, (Ankara: Doðuþ Matbaasý, 1958), ss. 80–81.

[25] Y. G. Çark, Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler 1453–1953, (Ýstanbul: Yeni Matbaa, 1953), ss. 28.

[26] Seyfeli, Ýstanbul Ermeni Patrikliði, ss. 92 vd.

[27] Eçmiadzin gatoðigoslarýnýn seçiminin Patriklik aracýlýðýyla gerçekleþtirildiðine dair bkz. BOA, HH., 13182, 13182. A, 13182. B, 13182. C, 13182. D, 13182. E.

[28] Papken, A. Badmutyun ........, ec. 148 vd.

[29] Sanjian, The Armenian Communities......, pp. 231-232 ; Ayrýca bkz. Papken, A. Badmutyun........, ec. 304 vd.

[30] Sanjian, The Armenian Communities......, p.  233.

[31] Papken, A. Badmutyun ........., ec. 481–666.

[32] Sanjian, The Armenian Communities......, pp. 233–235.

[33] “Dersaadet Ermeni Patriðinin Suret-i Ýntihabý Beyanýndadýr”, Baþbakanlýk Osmanlý Arþivi (BOA), Yýldýz Esas Evraký, Ks.37, Ev.329, Z.47, K.112, Osmanlý Belgelerinde Ermeniler (19 Eylül 1990–29 Haziran 1891), c. IX, (Ýstanbul, 1989), no.43, ss. 118-133 ; Azkayin Sahmanadrutyun Hayots (Nizamname-i Millet-i Ermeniyan), (Ýstanbul: H. Mühendisyan Matbaasý, 1279 (1863)), ec. 11–54.

[34] Papken, A. Badmutyun .........., ec. 673–692.

[35] Nigoðos’un Gatoðigosluk makamýna atanmasý isteði hususunda bkz. BOA, Yýldýz Esas, 552/244-D.

[36] Sanjian, The Armenian Communities......, pp. 236-240. Mgrdiç Kefsizyan’ýn seçim þekli hususunda ayrýca bkz. BOA, Y. A. Resm., 93/59.

[37] Sanjian, The Armenian Communities......, pp. 240; Mgrdiç’in Kilikya Gatoðigosu atandýðýna dair Adliye ve Mezahib Nezareti, Mezahib Müdürlüðünce Adana Vilayetine yazýlan 29 Ramazan 1288 tarihli telgrafname sureti, BOA, Yýldýz Esas, 552/244-E.

[38] Sanjian, The Armenian Communities......, pp. 240–247. Mgrdiç Kefsizyan’ýn Gatoðigosluðunun piskopos takdisi hususunda Patrikhane ile aralarýndaki iliþkilere dair Patrikliðe göndermiþ olduðu mektubun sureti için bkz. BOA, Yýldýz Esas, 552/244-C.

[39] Papken, A. Badmutyun........, ec. 767.

[40] Sanjian, The Armenian Communities......, pp. 250–251.

[41] 10 Safer 1316 tarihli, Meclisi Mahsus, 409 nolu belge, BOA, Y. A. Resm., 93/59.

[42] Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1314, 52. sene, (Dersaadet: 1314), ss. 968–982.

[43] Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1315, 53. sene, (Dersaadet:Alem Matbaasý, 1315), ss. 604–610.

[44] Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1316, 54. sene, (Dersaadet: Alem Matbaasý, 1316), ss. 733–746.

[45] Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1317, 55. sene, (Dersaadet: Matbaai Amire, 1315), ss. 701–712; Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1318, 56. sene, (Dersaadet: Mahmut Bey Matbaasý-Serviçen Matbaasý, 1316), ss. 741–753; Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1319, 57. sene, (Dersaadet: Daru’l-Hilafeti’i-Aliye Malumat- Tahir Bey Matbaasý, 1317), ss. 805–817; Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1320, 58. sene, (Dersaadet: Daru’t-Týbaati’l-Amire, 1318), ss. 820–833.

[46] Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1321, 59. sene, (Ýstanbul: Alem Matbaasý Ahmet Ýhsan ve Þurekasý, 1319), ss. 880–894.

[47] Papken, A. Badmutyun ........, ec. 815–816; Ayrýca bkz. Ormanyan, Azkabadum K. Hador Minçev 1909 Darin, bölüm. 3018–22, ec. 5128–47.

[48] Sanjian, The Armenian Communities......, pp. 254–257.

[49] 2 Þevval 1334 (19 Temmuz 1332–1916) Tarihli “Ermeni Gatoðigosluk ve Patrikliði Nizamnamesi”, Düstur Tertib-i Sani, c. 8, (Ýstanbul: Evkaf Matbaasý, 1928), s. 1250.

[50] “Ermeni Gatoðigosluk ve Patrikliði Nizamnamesi”, s. 1240.

[51] “Ermeni Gatoðigosluk ve Patrikliði Nizamnamesi”, s. 1240.

[52] “Ermeni Gatoðigosluk ve Patrikliði Nizamnamesi”, s. 1241.

[53] “Ermeni Gatoðigosluk ve Patrikliði Nizamnamesi”, s. 1247.

[54] “Ermeni Gatoðigosluk ve Patrikliði Nizamnamesi”,  ss. 1241, 1242.

[55] 1917–18 yýllarýný kapsayan son Osmanlý Devlet Salnamesi’nde Sahag Habayan, Gatoðigos ve Patrik olarak gösterilmiþtir. Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, 1333–1334 (1918) Sene-i Maliyesi, 68. sene, (Ýstanbul: Hilal Matbaasý, 1334 (1918)), s. 177.

[56] Ali Güler, “Ermenilerle Ýlgili 1916 ve 1918 Yýllarýnda Yapýlan Hukuki Düzenlemeler”, Ankara Üniversitesi Osmanlý Tarihi Araþtýrma ve Uygulama Merkezi Dergisi (OTAM), S. 6, Ankara–1995, (Ankara: Ank. Üni. Bas., 1996), ss. 97–98.

[57] Sanjian, The Armenian Communities......, pp. 259.

[58] Kevork B. Bardakjian, “The Rise of the Armenian Patriarchate of Constantinople”, Christians and Jews in the Ottoman Empire, Vol. I, Ed.: Benjamin Braude ve Bernard Lewis, New York, (London: Holmes-Moyer Pub., 1982), p. 93 ; Ayrýca bkz. Abdurrahman Küçük, “Ermeni Katoðikosluðu ve Ermeni Meselesine Dair Bir Arþiv Vesikasý Üzerine”,  A. Ü. Ýlahiyat Fak. Der., c. XXVI, (Ankara: A. Ü. Bas., 1983), s. 738. Cevdet Paþa, Tezakir 21-39, Yayýnlayan: Cavit Baysun, (Ankara: T. T. K. Bas., 1967), s. 235. Salnamelerden murahhasalýk merkezlerinin isim ve sayýsýnýn yýldan yýla deðiþtiðini görmekteyiz. Bunun sebebinin ruhaninin yerleþtiði yerin murahhasalýk olarak gösterilmesi akla yatkýndýr. Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1294, 32. sene, (Dersaadet: Halil Efendi Matbaasý, 1294), ss. 589-592 ; Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1296, 34. def’a, (Ýstanbul: Hacý Hüseyin Efendi Matbaasý, 1296), ss. 257-260 ; Salname-i Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye, Sene: 1277, Def’a 15, (Ýstanbul: Takvimhane-i Amira, 1277), ss. 94-97.

[59] Seyfeli, Ýstanbul Ermeni Patrikliði, s. 89.

[60] Papken, A. Badmutyun........., ec. 31-1116 ; Ayrýca bkz. Kevork Mesrob, a.g.e., ss. 573-574.

[61] Erdal Ýlter, Ermeni Kilisesi ve Terör, (Ankara: Köksav, 1999), s. 81.

[62] Sanjian, The Armenian Communities......, pp. 259.

[63] K. Pekmezyan, “Antilias”, Haygagan Sovedagan Hanrakidaran, hador 1, (Yerevan, 1974), ec. 405. Günümüzde Lübnan Ermenileri, Gatoðigosluðun birleþtirici rolünün de etkisiyle Beyrut ve diðer kenar þehirlerle birleþen Antilias’ta Gatoðigosluðun çevresinde yoðun olarak yaþamlarýný sürdürmektedirler. Burada yaþayan Ermenilerin çoðunluðu Anadolu’dan gitmiþlerdir. Eylül 2004’deki gözlemlerimiz. 

[64] “Gatoðigosutyun Metsi Dann Giligio”, ec. 167.

[65] “Gatoðigosutyun Metsi Dann Giligio”, ec. 167 ; Ayrýca bkz. Ýlter, Ermeni Kilisesi ........, s. 81.

[66] 1863 Ermeni Millet Nizamnamesi hakkýnda geniþ bilgi için bkz. Seyfeli, Ýstanbul Ermeni Patrikliði ss. 101–123.

[67] Ýlter, Ermeni Kilisesi ........, s. 82.

[68] Oþin Çilingir, “Antilias Müronu”, Agos Gazetesi, 22 Haziran 2001, s. 2.

[69] Oradedr 2002, (Ýstanbul: Ohan Matbaacýlýk, Aralýk 2001), s. 92.

[70] “Gatoðigosutyun Metsi Dann Giligio”, s. 168

[71] Ýlter, Ermeni Kilisesi ........, ss. 92,101.

[72] Oradedr 2002, s. 92.