| | | | | | AMER?KA B?RLE??K DEVLETLER?'NDE ERMEN? FAAL?YETLER? (1892-1896)Yrd.Doç. Dr. Haluk SELVİ*
Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt | |
| | le="text-align: juğÿ… @ AMER?KA B?RLE??K DEVLETLER?'NDE ERMEN? FAAL?YETLER? (1892-1896)279 Ø rdana;">AMER?KA B?RLE??K DEVLETLER?’NDE ERMEN? FAAL?YETLER?(1892-1896)
Yrd.Doç.Dr.Haluk SELV?*
Bugün Ermeniler Avrupa Devletleri parlamentolar?nda yapt?klar?n? Amerika Birle?ik Devletleri Senatosu’nda da yapmak istiyorlar ve bunun için yo?un bir propaganda faaliyeti yürütüyorlar.Bu Ermeniler acaba ne zaman ve hangi ?artlarda Amerika’ya göç ettiler??lk te?kilatlar? nas?l kuruldu ve nas?l çal??t?lar?Bu sorulara verilecek olan cevaplar ?üphesiz bugün içerisinde bulunulan durumu aç?klamam?zda yard?mc? olacakt?r.Bu çal??ma böyle bir dü?üncenin mahsulü olarak ortaya ç?kt?. Ayr?ca uluslararas? ili?kilerde tarihin rolü ve faydalar? da dü?ünüldü.
ERMEN?LER?N AMER?KA’YA GÖÇÜ VE ?LK MÜESSESELER?
1800’lerin ba??nda Amerika’daki Protestan kiliseleri,di?er din mensuplar? aras?nda çal??maya karar verdiler.Kilise bu çal??malar? organize etmek için 1812’de yabanc? misyonlar için Amerikan Masas?’n? kurdu.Bu masa kendisine çal??ma alanlar?ndan biri olarak Osmanl? Devleti’nin Müslümanlar?n? seçti.Bu Amerika misyonerlerinden ilki 1820’de Anadolu’ya geldi. Osmanl? Devleti kanunlar?na göre Müslümanlar?n dinini de?i?tirmek için faaliyetler yasakland???ndan misyonerler yerli H?ristiyanlar? seçtiler.Misyonerler öncelikle eski Apostolik Kilisesi’ni ayartmak için reform yapmay?,bu mümkün olmad??? takdirde bu yerli H?ristiyanlar aras?nda bir Protestan toplumu kurmay? istediler.Rum Ortodoks toplumu Amerika Protestanlar?na pek ilgi göstermediler,fakat Ermeniler bu konuda çok istekli idiler.Bu sebeple Protestan okullar?,t?bbi klinikleri ve kiliseleri bunlarla dolmaya ba?lad?.Ermeniler aras?nda talebin olmas? Amerikan Masas?’n? geni?letti ve program? dünyan?n di?er bölgelerindekinden daha geni? oldu.[1]
Anadolu’daki Amerikan misyonerler 1891‘e kadar 9 kolej kurdular.Bunlar ?stanbul’da Robert Koleji(1862),Beyrut’ta Beyrut Üniversitesi(1864),?stanbul’da Amerikan K?z Koleji(1873),Antep’te Merkezi Türkiye Koleji(1876),Harput’ta F?rat Koleji(1878), Mara?’ta Merkezi Türkiye K?z Koleji(1882),Merzifon’da Anadolu Koleji(1886),Tarsus’ta St.Paul Enstitüsü(1888)ve ?zmir’de Uluslararas? Kolej(1891).Anadolu’daki be? Amerikan Kolejinin ana ta??y?c?lar? Ermenilerdi.[2]
Misyoner Okullar?nda e?itim gören genç ö?renciler,e?itimlerini tamamlamak için Amerika’ya gitmeyi dü?ünmeye ba?lad?lar. Bunlar aras?ndan seçilen gençler misyonerler taraf?ndan Amerika’ya gönderildi.Misyonerler bunlar?n geri dönerek misyoner okullar?nda ö?retmenlik,papazl?k veya kliniklerde yard?mc?l?k yapmalar?n? umuyorlard?.Fakat bu ö?rencilerin ço?u geri dönmediler,Amerika’da kalanlar kendilerine yeni bir yol çizdiler.[3]
Bu ilk gelen ö?rencilerden sonra tüccarlar Amerika’ya gelmeye ba?lad?.Bu ö?renciler ve tüccarlar h?zla Amerika’ya adapte oldular ve göçmenlerin liderli?ini yapt?lar.1880’lerde bunlara yeni bir grup Ermeni daha kat?lmaya ba?lad?.Bu yeni gelenler daha fakir olan Anadolu köylüsü idi.1870’lerin sonundan itibaren gelen bu göçmenler özellikle Harput bölgesindendi.Amerika’ya ilk büyük Ermeni yerle?imi 1883’te California’n?n Fresno ?ehrine oldu.[4]
1880’lerin sonunda Amerika’ya siyasi göçmen Ermeniler de gelmeye ba?lad?.Bunlar Osmanl? Devleti’nden kaçan ihtilalci kimselerdi.Bu ihtilalciler 1887-1890 aras?nda Amerika’da hücreler kurmaya ba?lad?lar.Bunlardan en önemlisi Ermeni milliyetçisi Sympad Kaprielian idi.Kaprielian 1886’da Osmanl? Devleti taraf?ndan yakalanarak sürgün edildi ve New York ?ehrine yerle?erek Amerika’daki ilk Ermeni ?htilal Gazetesi Haik’i ç?karmaya ba?lad?.[5]
Washington Elçisi Mavroyani Bey 29 Mart 1892 tarihinde Hariciye Nezareti’ne gönderdi?i yaz?s?nda Amerika’daki Osmanl? göçmenlerin durumunu ve say?lar?n? ?u ?ekilde veriyordu:
“1890 senesi zarf?nda Amerika’ya hicret eden ahali 455.302 nüfus iken Haziran’da son bulan 91 senesi zarf?nda 560.319 ki?i hicret eylemi?tir.1891 senesi zarf?nda Memalik-i ?ahane’den Amerika’ya hicret eden nüfusun miktar? a?a??dad?r.
Muhacirin-i Osmaniye’nin toplam?
|
??siz |
Muhtelif i?lerle i?tigal eden
|
Bir sanatla i?tigal eden muhacirler
|
Bir mesle?e mensub muhacirler
|
Muhacirlerin mahall-i vürudu
|
165
|
109
|
117
|
32
|
7 |
Rumeli |
| 352 |
130
|
221
|
1 |
-
|
Arabistan |
2.488
|
339 |
1.324
|
159 |
6
|
Anadolu |
| 812 |
118
|
619
|
73
|
2 |
Ermenilerle meskun vilayet |
| 40 |
17 |
22
|
1
|
-
|
M?s?r |
| Toplam: 3.957 |
|
|
|
|
|
1890 senesinde Muhacirin-i Osmaniye 2.167 idi.Tebam?zdan Amerika’ya en fazla hicret edenler Suriyelilerdir.Bunlar kendi i?leriyle i?tigal etmekte olup hiçbir siyasi maksatlar? yoktur.Bunlardan sonra Ermeniler gelir.Ermeniler ho?nutsuzluk izhar etmekte olup Osmanl? Devleti’ni a?a??lamaya çal??makta iseler de efkar-? umumiyeye kar?? çal??malar? neticesiz kal?yor... Amerika’da mukavelenameleri kararla?t?ran Heyet-i Ayan(senato)dur.Velhas?l Ermeniler bunlar? kendi efkar ve maksatlar?n? kabul ile Hükümet-i Seniyyenin efkar ve tasavvurat? aleyhinde bulunmaya sevk ve imaleye çal???yorlar.Heyet-i Ayan azas? (senatörler)ise her ne kadar kendi memleketlerinin i?lerine vak?f ve bilgileri var ise de içlerinden ekserisi Devlet-i Aliyenin ahval-i hakikiyesine vak?f olmad??? cihetle hem Devlet-i Aliyeyi hem de kanun-? esasileri gere?ince kendi rey ve kararlar?yla hareket ederek Amerika Hükümetini mü?kül duruma dü?ürüyorlar.”[6]
Amerika kay?tlar?na göre,1854’te Amerika’da 20 Ermeni bulunuyordu,bu say? 1870’e kadar 70 civar?na ula?t?.?üphesiz bu kay?tlar?n d???nda gelen Ermeni göçmenler de vard?.Bu gelenlerin tamam? Amerikan misyoner okullar?nda e?itilmi? gençler de?ildi,baz?lar? Yeni Dünya’ya büyük fedakarl?klarla talihlerini aramaya gelmi?lerdi.Bunlar Massachussetts,New York,New Jersey ve Pennsylvania’n?n fabrikalar?nda i? buldular.Göçmen Ermeniler ayn? fabrikalarda çal??maya,ayn? yerde ya?amaya önem verdiler ve kar??l?kl? yard?m? öne ç?kard?lar.Bu kapal? çevrede birkaç küçük Ermeni i?yeri,kahvehaneler,manavlar,ayakkab? tamircileri ve sosyal hizmetleri görecek di?er küçük yerler aç?ld?.1890’a kadar Amerika’da Ermenilerin say?s? 2000’e ula?t?. Bunlar?n hemen hemen hepsi genç ve bekar insanlard?.Ço?u ilk günlerde Amerika’da geçici süre kalacaklar?na inan?yorlard?, amaçlar? ailelerine para göndermek ve dönü? için yeterli paray? biriktirmekti.[7]Bu gün Ermeni ara?t?rmac?lar?n?n tamam? 1890-1923 y?llar? aras?ndaki göçleri Anadolu’da meydana gelen olaylara ve Türklerin bu Ermenilere kötü muamele etti?ine ba?lamaktad?rlar.[8]Oysa özellikle 1890-1896 aras? göçün temel sebebi tamamen maddi sebeplerden kaynaklan?yordu.Suriye’de hiç bir kar???kl?k olmamas?na ra?men en çok göç buradan oluyordu.
Amerika’ya göçen Ermeniler manevi ihtiyaçlar?n? gidermek için de bir araya gelmi?lerdi.Ermeni diasporas?nda merkezi bir politik olu?umun eksikli?i kiliseyi toplanma merkezi ve toplum hayat?n?n odak noktas? yapm??t?r.Göçmenler kiliseyi ruhsal yuvalar? olarak görmü?lerdir ve onu koruyucu ve lider olarak seçmi?lerdir.Diaspora için Ermeni Kilisesi milliyetçili?in ba?l?ca kalesidir,Göçmenler için kilise,milletin manevi,kültürel de?er ve ba?ar?lar?n?n esas?,ideallerinin ve hedeflerinin bir göstergesi,milli hayat?n etraf?nda dönmekte oldu?u bir cazibe merkezidir.[9]
1880’lerin sonunda yakla??k 1000 Ermeninin ya?ad??? Worcester ?ehri Ermenilerin Amerika’daki ilk kiliseyi kurduklar? yerdi.[1]1888’de Worcester’a gelen ve Osmanl? Devleti taraf?ndan aranmakta olan M?g?rd?ç Portakalyan Ermenileri bir kilise kurmaya sevk etti.Burada ilk olarak bir Ermeni kulübü kuruldu.Kulübe 250 ki?i kat?ld? ve kiliseyi kuran da bu kulüp oldu. Mu?’ta e?itim görmü? olan Joseph Sarajian da 1889’un ortalar?nda Amerika’ya gelmi? ve kilise kurma faaliyetlerine ba?lam??t?. 18 Ocak 1891’de binlerce Ermeninin kat?l?m?yla Holly Saviour Kilisesi aç?ld?.Worcester’deki bu aç?l??? di?er bölgelerdeki kilise aç?l??lar? takip etti.[10]Bu kiliseleri Ermeni Protestanlar kendi papazlar?yla ?ekillendirmeyi ba?ard?lar,?stanbul Ermeni Patrikli?i Amerika için ilk papazlar? gönderdi.[11]Bu papazlar?n Amerika’ya gönderilmesinde eski Ermeni Patri?i M?g?rd?ç K?r?myan’?n önemli rolü oldu.K?r?myan,Osmanl? Devleti’nin Ermenilere yapt??? sözde zulmü dile getirmek için 1878 Berlin Kongresi’ne kat?lm?? fakat bir ?ey elde edemeden geri dönmü?tü.Dönü?ünde Ermenilere hitaben verdi?i vaaz?nda,“Ermeni halk?,elbette k?l?c?n neler yapabilmi? oldu?unu ve neler yapabilece?ini çok iyi biliyorsunuz ve böylece baba topra??na, akraba ve dostlar?n?za döndü?ünüzde silahlan?n ve yine silahlan?n.Her ?eyden önce özgürlük umutlar?n?z? kendinize ba?lay?n, kendi yumru?unuzu kullan?n,insan kendi kurtulu?u için kendisi çal??mal?d?r”diyordu.[12]K?r?myan’?n bu tavsiyelerine ?üphesiz ki ilk uyacak olanlar onun atad??? papazlar olacakt?r.Nitekim Amerika’ya gönderilen papzlar?n faaliyetleri de bunu göstereceklerdir.Amerika’daki Ermeni cemaati çal??malar?nda kiliselerden sonra siyasi partiler de önemli bir rol oynad?. Worcester Ermeni Kulübü 1890’lar?n ba??nda H?nçaklar?n yazd?klar? ile tan??maya ba?lad?.H?nçaklar k?sa sürede New York, Worcester,Boston ve Lawrence’e yay?ld?lar.Amerika’da H?nçaklar?n ilk idarecisi,Cenova’da partinin kurucular?ndan olan Ni?an Garabedian’d?.Osmanl? Devleti taraf?ndan s?n?r d??? edilmi? olan Protestan Karekin Chitician da Amerika’daki H?nçak liderlerindendi,fakat Ermeniler taraf?ndan pek sevilmiyordu.Garabedian,Anadolu’yu dola?m??,Patrik K?r?myan ile görü?mü?tü, parti kurucusu Nazarbeg taraf?ndan Amerika’ya gönderilmi?ti.[13]
H?nçaklar?n Amerika’da ilk çal??malar? halk toplant?lar? idi.Worcester’da 600-700 göçmenin kat?ld??? milli ?ark?lar?n söylendi?i toplant?lar yap?l?rd?.Bu toplant?larda Garabedian ve yard?mc?s? Bedros Keljik Türkiye’deki zulümden bahsederek silahs?z ba??ms?zl?k olamayaca??n? söylüyorlard?.Ayr?ca ihtilal için sava??n çok masrafl? oldu?unu söyleyerek para topluyorlard?.1894’e kadar Garabedian Amerika’da 10.000 dolar toplam??t?.[14]
Bu Ermenilerin hemen hemen tamam? ?ngilizce bilmedikleri için,gece kurslar?nda ?ngilizce ö?renmeye ba?lad?lar.Baz? Ermeni ara?t?rmac?lar böylece Ermenilerin asimile olmaya ba?lad?klar?n? yazarlar.Onlara göre,Ermenice onlar? anavatana ve birbirlerine ba?layan tek ba?d?,böylece Ermeniler ruhlar?n? kaybettiler.[15]
1890’lar?n ba??nda Amerika’daki Ermeni kulübünün ba??nda Saracian bulunuyordu.K?sa süre sonra Ermeniler Saracian’?n çal??malar?na kar?? gelmeye ba?lad?lar.Kas?m 1892’de Ermeni Kulübü ba?kanl??? seçimlerini muhafazakar Topanelian kazand?, Fakat Saracian taraftarlar? Topanelian’a bir suikast düzenlediler.New York Ermenileri aray? bulmak için Worcester’a geldiler. Çat??maya Quarter Ermenileri de kat?ld?.Bu çat??malar 1898’e kadar sürdü.Bu mesele Ermenilerin ayr? mezheplere ba?l? olmalar?ndan kaynaklan?yordu.Gregoryenler ve Protestanlar ayr? ayr? kiliselerde ayin yap?yorlard?.Chitician 1892’de New York’a gelerek Gregoryenlerin ba??na geçti.[16]
ERMEN?LER?N PROPAGANDA FAAL?YETLER?
Propagandaya büyük önem veren Ermeni komiteleri gazete,dergi,beyanname ve duvar afi?leriyle ortal??? k??k?rtmaya gayret ediyorlard?.Bunlar da Avrupa,Merzifon ve Sivas’ta bas?l?yor gönderildikleri yerlerde gerekirse teksir edilip da??t?l?yordu. Bas?n yoluyla dünya kamuoyunu etkilemeye çal??an komitelerin kurdu?u sistem ?öyle i?liyordu:Evvela Anadolu’da zoraki bir olay ç?kart?l?yor,bunu yerel makamlar?n Ermenileri tutuklamas? takip ediyor,orada bulunan din görevlisi olay? patrikli?e,konsolos ba?l? oldu?u sefire ve bakanl??a,misyoner de ba?l? bulundu?u te?kilata arzu etti?i gazete ve sefaretlere,onlardan da dünya bas?n?na intikal ediyordu ve haber döngü bir ç?? gibi büyüyordu.Bu asl?nda H?nçak nizamnamesinin bir gere?i idi.[17]
Amerika’daki Ermeniler de ihtilal fikirlerini Amerika halk?na ve idarecilerine kabul ettirmek,Osmanl? Devleti’nin zalim bir devlet oldu?unu ispatlamak için yo?un bir propaganda faaliyeti gösterdiler.Bunun için iki yol seçtiler;bunlardan birincisi, gazetelerde yaz?lar yay?nlamak,ikincisi de s?k s?k mitingler tertiplemekti.
Ermenilerin Amerika’da ç?kard?klar? ilk gazete Kaprilian’?n Halk Gazetesi’dir.Bu gazete Ermenileri kurtarmak için silah ve sava??n gerekli oldu?unu yazarak Ermenileri tahrik ediyordu.[18]Halk Gazetesi,Anadolu’nun baz? vilayetlerinde devrimci ilanlar sergileyen afi?ler as?ld???n? Amerikal? Ermenilere duyurarak Anadolu’yu kar???k bir halde gösteriyor,yabanc? bas?n yoluyla da Ermeni davas?na yard?mc? olacak fikirleri dünya kamuoyuna aksettirmeye çal???yordu.Ayr?ca Osmanl? Devleti’nin d??ta itibar?n? sarsmak için Ermenilere yap?lan ?iddet,i?lenen suç ve kötülüklerin yay?nlanmas?n? istiyordu.[19]
New York ?ehrinde ç?kan Halk Gazetesi 15 Ekim 1892 tarihli nüshas?nda,Ermenilerin bulundu?u her yerde komite kurulmas?n? ve bunlar?n üstünde Avrupa’da bir merkezi komitenin bulunmas?n? istiyordu.[20]Bu fikrini kuvvetlendirmek için de ?ngiliz Ba?bakan? Gladstone’un fikirlerini ve onun Ermenilerin bulunduklar? yerlerde komite kurmalar?n? ve bir araya gelmelerini tavsiye etti?ini yaz?yordu.[21]Ayr?ca gazete bu birli?in Osmanl? Devleti’ne tazyik edebilmek için tek yol oldu?unu vurguluyordu.[22]
Gazete 1 Ekim 1892 tarihli nüshas?nda,Anadolu’da Arapkir taraflar?nda meydana gelen olaylardan bahsederek Müslümanlar?n H?ristiyan Ermenilere zulmetti?inden bahsetmi? ve“Bütün bunlara ra?men Ermeniler mallar?n? dahi sat?p silahlanmaktad?rlar ve bu konuda büyük maharet göstermektedirler”diye yaz?y? bitirmi?tir.[23]
Gazete 17 Temmuz 1893 tarihli nüshas?nda,uzun bir makale yay?nl?yor.Müslüman hükümetinin H?ristiyanlara iyi davranmas?n?n imkans?zl???n? ileri sürerek ihtilal fikrini örgütlemek istiyordu.[24]
Hayk Gazetesi 1 ?ubat 1894 ve 15 ?ubat 1894 tarihli nüshalar?nda Ermenilerin d?? politikada nas?l hareket etmesi gerekti?ini aç?klayarak,hem Rusya’n?n hem de ?ngiltere’nin deste?inin al?nmas? gerekti?ini vurguluyor ama asla Rusya’n?n idaresi alt?na girilmemesini ö?ütlüyordu.Ayr?ca Do?u Anadolu’da Ermeni çetelerinin nas?l çal??t?klar?n?n ve silah yard?m?n?n hangi yollarla yap?ld???n? aç?klayarak,zaferin yak?n oldu?u konusunda Ermenileri heyecanland?r?yordu.[25]
Amerika’daki Ermeniler,Amerika gazetelerini de kendi lehlerinde yaz?lar yazmalar? konusunda ikna etmek için ellerinden geleni yapt?lar.New York Ermenilerinden bir k?sm? New York’ta 10.000 Ermeninin oturdu?unu,hangi gazetede davalar?na yer verilirse ona abone olacaklar?n? bas?na bildirmi?lerdi.[26]Bu te?ebbüslerin etkisi de oldu.21 Mart 1894 tarihli Worcester Daily Spy Gazetesi“Ac? Çeken Ermenistan”ba?l?kl? yaz?s?nda H?nçak lideri Nisen Garabetyan ile bir röportaj?n? yay?nl?yor ve Ermenilerin e?itimli,ilerleme iste?i olan,medeni insanlar oldu?unu Türklerin ?u anda Anadolu’da bu Ermenilere zulüm yapt???n? yaz?yordu.[27]
1894 A?ustos’unda meydana gelen Sasun ayaklanmas? ve bunun sonunda meydana gelen olaylardan sonra Amerika’da Türkiye aleyhine büyük bir propaganda patlamas? oldu.Ermenilerin ayaklanma ç?kard?klar? gözard? edilerek s?rf H?ristiyan olduklar? için k?l?çtan geçirildikleri ileri sürüldü.Kiliselerde Türkleri lanetleme dualar?,meydanlarda protesto mitingleri yap?ld?. Gazetelerde ve dergilerde koyu dü?manl?k yaz?lar? yaz?ld?,bir çok kitap ve bro?ür yay?nland?.[28]
Hayk Gazetesi 900 Ermeninin öldü?ü Sasun olaylar?n? izleyerek burada 10.000 Ermeninin katledildi?ini yazd?.Ayr?ca bütün Amerikal?lar? ve Avrupal?lar? bu olaya müdahale etmeye ça??rd?.[29]
Gazetelerden ba?ka Ermenilerle ilgili kitaplar da propaganda vas?tas? olarak kullan?ld?.On y?ldan beri Amerika’da bulunan teoloji ve t?p yapm?? olan ve Amerika misyonerleri taraf?ndan desteklenen ve himaye edilen Rahip Gabrielian taraf?ndan 1893 y?l?nda Filedelfiya’da“Ermeniler ve Ararat Halk?”ad?nda bir kitap yay?nland?.Kitapta Ermeni edebiyat? ve tarihi ile tamamen Osmanl? ve Müslümanl?k aleyhinde bilgiler bulunmaktayd?.Osmanl? Devleti kitab?n ülkeye sokulmamas? için gerekli tedbirleri ald?.[30]
1895 y?l?nda di?er bir kitap Frederick Davis Grenee adl? bir Amerika misyoneri taraf?ndan yaz?ld?.Grenee dört y?l Anadolu’da görev yapm??t? ve kitab?n?n ad?“Osmanl? Devleti’nde Ermeni Buhran? ve 1894 Katliam?”ad?n? ta??maktayd?.Bu kitapta da Anadolu’dan gelen imzas?z mektuplar yay?nlanarak Müslümanlar?n Ermenileri katletti?inden bahsediliyordu.[31]
Amerika’da 1896 y?l?nda üç kitap daha bas?ld?.Amerikal? misyonerlerin yay?nlad??? bu üç kitapta da Türk dü?manl??? vard? ve daha sonraki ara?t?r?c?lar taraf?ndan kullan?lacak temel eserlerden oldular.Bu üç çal??ma ?unlard?:Rahip Edwin M.Blisa,“The Armenian Attrocities”,A.W.Williams,“Bleeding Armenia”,Frederic Davis Greene,“Armenian Massacres or The Sword of Muhammed”.[32]
Ermeniler bu kitaplar d???nda,1893 y?l?nda,“Ermenilere Askeri Talim Dersleri”adl? bir kitap bast?rarak da??t?m?n? yapt?lar.[33]Yine ayn? y?l?n Kas?m ay?nda H?nçak Partisi Worcester ?ubesi’nin ç?kard??? bro?ürde Ermenilerin Anadolu’da katliama maruz kald?klar?n? ileri sürdüler.[34]
Amerika’daki Ermeniler Türkiye’deki Ermenileri de yazd?klar? mektuplarla tahrik ediyorlard?.Bu haberle?me Türkiye’deki Amerika Misyonerleri vas?tas?yla yap?l?yordu.[35]Amerika’da oturan Leon taraf?ndan 19 Eylül 1893’te Bitlis’in Zigak Köyü’nde Protestan vaizlerinden Agopyan Sarkis’e gönderilen mektupta,“...E?er Ermeni Milleti’nin halline kan laz?msa i?te on bin Sasonlunun kan?.Fakat Sasonlular?n kan? ?ngiltere ve Amerika cemaatlar?n? te?vik eyledi.Bunlar kendi devletlerini Ermeni meselesinin halline mecbur ettiler.Fakat devletlerin kendi menfaatlar? için çal??t?klar?n? bilirsiniz.E?er ikinci bir hareket daha vuku bulursa ?ngiliz ve Amerika Devletleri ?stanbul’a yürüyü? edeceklerdir ve Sultan? üfürerek Ba?dat’a kadar göndereceklerdir.??te bizim maksad?m?z:?htilal,ihtilal!Korkmay?n?z,ölüm her yerde birdir.”[35]diyerek ikinci bir isyan?n daha ç?kar?lmas?n? istiyordu.
Yine Amerika’da oturan Van’l? A?ikyan Sahak da Van’daki karde?lerine gönderdi?i mektupta,“...Ermenilerin ümidi yaln?z hürriyet yahut helakt?r.Bundan sonra Ermenilerin Türklerle muhabbet üzere geçinmeleri mümkün de?ildir.Hayat?n?z? yaln?z silahlarda bulabilirsiniz,Van Ermenileri silah tedarik ederek harekete geçmelidirler”diyordu.[37]
Ermeniler için Osmanl? Devleti d???ndaki en önemli unsur içerideki ihtilal hareketi için para ve silah tedariki idi.Ba??? Ermeni ?htilal Komitelerinin ba?l?ca finans kaynaklar?ndan biri idi.Silah tedariki,komitelerin s?cak sava?? için kesin bir ihtiyaçt?.Bir yandan nizamname gere?ince her Ermeninin kendi silah?n? temin etmesi istenirken bir yandan da bu silahlar?n komiteye giri? ve aidat paralar?yla yabanc? memleketlerden dolayl? bir ?ekilde sat?n al?n?p Osmanl? ülkesine gizlice sokulmas?na ve yurt içinde depolanmas?na çal???l?yordu.[38]Yard?m ve ba????n merkezi kiliseler ve halk toplant?lar?yd?. Ermeni papazlar? gönüllü olarak veya cebren komitenin emrine girmi?ler hatta liderlik etmi?lerdir.Worcester’daki Rahip Saraciyan burada Pazar ayinlerinde konu?malar yaparak komitelere yard?m edilmesini istemi?tir.[39]Bu tür faaliyetlerden sonra 1894 Nisan ay?na kadar Amerika’daki Ermeniler 50.000 martini,75.000 tabanca,2 milyon tüfek ve tabanca mermisi ve muhtelif miktarlarda dinamit sat?n alm??lard?r ve Anadolu’ya göndermi?lerdir.[40]Bu çal??malar?na Amerikal?lar? da katmak isteyen Ermeniler 1 May?s 1894’te“Ermeni Dostlar? Birli?i Derne?i”ni kurmu?lard?r.[41]
Amerika’daki Ermenilerin en önemli faaliyetlerinden biri de Osmanl? Devleti içerisinde meydana gelen olaylardan sonra ve bu olaylar?n y?l dönümlerinde mitingler tertip etmeleridir.Amerika’daki mitingleri say?lar? yirmiyi bulan ihtilal cemiyetlerinin ?ikago,Filedelfiya ve Boston ba?ta olmak üzere çe?itli ?ehirlerde ?ubeleri vard?.Bu cemiyetlerin ortak amac?,bütün Ermenileri Osmanl? Devleti idaresinden kurtararak ba??ms?z Ermenistan’? kurmakt?.Bu cemiyetler,1893 ?ubat ay?nda Kayseri ve Merzifon çevresinde meydana gelen olaylarda dolay? New York’ta 200 kadar Ermeni’yi toplayarak protesto etmi?lerdi.[42]Yine ihtilal cemiyetlerinden birisi olan“Büyük Ermenistan Vatansever Cemiyeti”de 25 Temmuz 1894’te 200 ki?i ile New York sokaklar?nda dola?arak“Türkiye Bats?n,Ya?as?n Ermeni ?htilali”diye ba??rm??lard?.[43]
Amerika Ermenileri bu çal??malar? ile Avrupa Ermenilerini fersah fersah geride b?rakm??lard?.Bunun en önemli delili New York Ermenilerinin Kumkap? Hadisesi’nin(15 Temmuz 1890)dördüncü y?ldönümünde Ni?an Karabetyan taraf?ndan Boston ?ehri’nde akt olunan bir mitingde yap?lan konu?mad?r.Karabetyan bu konu?mas?nda,Osmanl? Devleti’nin insanl?k için bir a??rl?k oldu?undan ve ortadan kald?r?lmas? gerekti?inden bahsetmi?ti.Bu konu?man?n metni Londra’da ne?rolunan“Armenia”Gazetesi’nde de yay?nlanm??t?.[44]
1894 y?l? sonbahar?nda Sason’da meydana gelen olaylar,Ermeniler aras?nda katliam olarak duyulunca büyük tepkiler do?urdu. Hemen bütün Ermeni gruplar?,Gregoryan,Protestan,H?nçak ve liberaller protesto yürüyü?lerinde birle?tiler,mitingler yapt?lar ve beyannameler yay?nlad?lar.20 Kas?m 1894’te ?ikago’da birkaç yüz ki?inin kat?ld??? mitinglerde Türklere kar?? silah kullanmak gerekti?inden söz edildi.25 Kas?m’da Worcester’da en büyük Ermeni mitingi yap?ld?.Mitingde Berlin Kongresi’nde kabul edilen 61.maddenin uygulanmas? istendi ve Avrupal? devletlere ça?r?da bulunuldu.Benzer protesto mitingleri Boston,Lyn ve Lawrence’de de yap?ld?.[45]
Bu olay? f?rsat bilen H?nçaklar kiliselerinde papazlar? kullanarak epey para toplad?lar.New York’ta tayin olunan be? ki?i bir hafta zarf?nda 800 dolar toplad?lar.Paralar?n ço?u bunlar?n cebinde kal?yordu.H?nçaklar?n Amerika’da ?ehir ?ehir dola?an adamlar? vard?.[46]
Ermenilerin bu yalan propagandalar?na inanan Amerikal?lar da Osmanl? Devleti aleyhine mitingler düzenlediler.Amerikal?lar taraf?ndan Boston’da,15 Kas?m 1894’te,Boston Valisi’nin de kat?ld??? bir miting tertip edilerek Osmanl? Devleti aleyhine kararlar al?nm?? ve bu kararlar di?er hükümetlere de tebli? edilmi?tir.[47]
Amerika’daki ihtilal cemiyetlerinin bütün amaçlar? H?nçak Cemiyet Merkezi’nin çizdi?i do?rultuda idi.Ermenilerin bütün gayretleri Anadolu’da kar???kl?k ç?karmak,bunun için maddi deste?i sa?lamak ve Amerikal?lar?n ve Amerika Senatosu’nun bu konuda alaca?? kararda etkili olmakt?.Çizilen bu hedefin ilk a?amas?,1892-1895 y?llar? aras?nda Anadolu’da ç?kar?lan kar???kl?klarla sa?lanm??t?.Hareketin ikinci a?amas?,bu konunun Amerika kamuoyunda i?lenerek senatonun dikkatinin çekilmesi idi ki Ermeniler bu konuda daha önceden çal??maya ba?lam??lard?.20 Aral?k 1893’te Amerika Ba?kan? Clevland’a gönderilen Ermeni Artin imzal? yaz?da çok önemli noktalara dikkat çekilmeye çal???l?yordu.Amerika’daki Ermeni propagandas?n?n mahiyetini gösteren bu yaz?y? burada aynen vermeyi uygun buluyoruz:
“Kongredeki nutk-? ahirinizde Ermeni Meselesi’nden dahi bahsetti?inizden dolay? beyan-? te?ekkür ederiz.[48]Bu mesele hakim tarikiyle halledilemez.Ermenilerin en büyük talihsizlikleri ?udur ki ne halde bulunduklar? alem-i medeniyetçe meçhuldür. Ermeniler bir hükümet-i ?slamiyenin idaresi alt?nda ya?ayan bir H?ristiyan kavmidir.?slamlar?n ne kadar mutaass?p olduklar? malumdur.400 milyon nüfusu a?an ve gayet büyük bir kuvvete malik olan H?ristiyanlar?n din-i isevinin en büyük dü?man? olan bir millet taraf?ndan düçar-? mezalim olmalar?na gözlerini kapamalar? gerçekten gariptir.Ermeniler zeki,ilim sahibi, sanatkar,asayi?i seven ve kanaatkar insanlard?r.Bunca mezalime ra?men dinlerini koruyan Ermenilere Amerikal?lar kay?ts?z kalamazlar...Amerikal?lar?n Ermenilerin bulundu?u Osmanl? topraklar?nda hususi menfaatleri vard?r.Zira oradaki mektep,kilise ve hastaneler için y?ll?k 250 bin dolar sarf etmektedir.Osmanl? Devleti’ndeki Ermenilerin ?ikayetlerinin nazan-? itibara al?nmas? için Padi?ah nezdinde tavassut etmenizi insaniyet nam?na rica eyleriz.”[49]
?lk defa,3 Aral?k 1894’te Louisiana Senatörü Newton Blanchard Ermeni meselesini Amerikan Senatosu’na getirdi.Blanchard, Senato’ya sundu?u karar tasar?s?nda,Türkiye’de kad?n,erkek,çocuk demeden yap?lan katliamlar?n insanl?k için bir yüz karas? oldu?unu ve tüm insanl?kça en sert biçimde k?nanmas? gerekti?ini belirtiyordu.Ayn? Senato Ba?kan Clevland’dan bilgi istiyordu.Clevland için her ?eyden önce Türkiye’deki Amerikal?lar?n hayat?n? korumak önemliydi ve bu olaylarda Amerikal?lara hiçbir ?ey olmam??t?.?stanbul’daki Amerika Elçisi Terrel de Türkiye’deki Amerikal?lar?n rahat içerisinde olduklar?ndan bahsediyordu.[50]Ayr?ca Clevland,Amerika’da propaganda yapan Ermenilere fazla güvenilmemesi gerekti?ini aç?klam??,onun bu aç?klamas? Ermenileri çok k?zd?rm??t?.[51]
Ermenilerin senatörler üzerindeki çal??malar? 1896 y?l? boyunca da devam etti.Bu propagandalar sonucu Amerika’daki Ermeniler Osmanl? Devleti’ne kar?? o kadar kinle dolmu?lard? ki,burada ya?ayan Müslümanlara sald?rmaya ba?lam??lard?.Özellikle Worcester’da ya?ayan Müslümanlar s?k s?k Ermeniler taraf?ndan tehdit ediliyordu.[52]
Türkiye’deki farkl? din ve mezheplere mensup kimselere yap?lan muamele ile Amerika’daki emsallerini kar??la?t?ran bir Amerikal?n?n“Tarafs?z”imzas?yla Chicago Herald Gazetesi’nin 16 Haziran 1894’te ç?kan mektubunun özeti ?öyledir:
“Amerika‘da bir avuç Ermeni vard?r.Bunlar bizim kanunlar?m?z?n himayesi alt?ndad?rlar.Ama bunlar kendilerini üstün Irktan san?rlar ve ihtilalci H?nçak Partisi’nin,Türk Hükümeti ve memurlar?ndan gördükleri tazyike kar?? Türkiye’de isyan ç?karacaklar?n? yazarlar.Buna zeki ve gerçekten dost Amerikal?lar derhal inan?rlar.E?er bu ki?iler kafi süre Türkiye’de ya?asalar,Ermeni anar?istlerinin gerçek gayretlerini göreceklerdir.Bunlar üstün ?rkt?r.Türkler de?ildir.Önemli olan Amerikal?lar?n inand?r?lmas? ve Ermenilerin cesaretlendirilmeleridir.Ermeni konusuyla ilgilenen ki?iler ?u iki noktay? unutmamal?d?rlar:
1.Türkiye’de suç i?leyenler,Amerika’dakinden daha azd?r.
2.Türk hükümeti suçluyu daima cezaland?r?r.Geçek ?udur ki Türkiye’de suç i?leyenler herhangi bir medeni memleketinkinden daha azd?r.
Türkiye’de Ermeniler çok yüksek mevkidedirler.Mahkemelerde ba?kanl?k mevkiinde olan çok Ermeni oldu?u gibi devletin bütün dairelerinde görev yapanlar vard?r.Bu Türkiye’deki adaleti ve tolerans? gösterir.Ermeniler taraf?ndan bunun aksinin iddias? iftirad?r.Bu sebeple ABD’ne politik ça?r?da bulunmaya haklar? yoktur.ABD herhangi bir sebeple Türkiye’nin iç i?lerine müdahale edemez”.[53]
1893-1896 y?llar? aras?nda Amerika’daki Ermenilerin tutum ve davran??lar?,say?lar? hakk?nda bu durum ortaya ç?k?yor.Bunlara kar?? Osmanl? Devleti de ?üphesiz ki çe?itli tedbirler ald?.Özellikle Va?ington Sefiri Mavroyani Bey bu konuda çok yo?un bir ?ekilde çal??t?.Fakat Avrupal? devletlerde oldu?u gibi Amerika’da da siyaset ve iç politika Ermeniler lehine çal??t?.Onlar bu meseleyi Osmanl? Devleti’ne kar?? bir bask? arac? olarak kullanmak niyetinde idiler.Mavroyani Bey’in çal??malar? ve Amerika’n?n tutumu ayr? bir çal??ma konusudur.
[1]Dennis Papazian,“Armenians in America”,Het Christefrjk Oosten,52,No:3-4(2000),P.311-312.Amerikan Misyonerlerinin çal??malar? ile ilgili olrak bkz:Uygur Kocaba?o?lu,Anadolu’daki Amerika,Ankara,2000;Bilal ?im?ir,“Ermeni Propagandas?n?n Amerika Boyutu Üzerine”,Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu ?le ?li?kileri(8-12 Ekim 1984 Erzurum),Ankara 1985;Nil Sar?, “Amerikal? Misyonerler ve Ermeni Sorunu”,?stanbul Üniversitesi Uluslararas? Türk-Ermeni ?li?kileri Sempozyumu(24-25 May?s 2001),?stanbul,2001;?enol Kantarc?,“Ermeni Lobisi:ABD’de Ermeni Diasporas?n?n Olu?mas? ve Lobi Faaliyetleri”,Ermeni Ara?t?rmalar? Dergisi,Say?:1(Mart-Nisan-May?s 2001),s.139-172.
[2]Dennis Papazian,“The Changinig American View of the Armenian Question an Interpretation”,Armenian Review 39,No:4-156(1986),s.50.
[3]Papazian,“Armenian...”,s.315,
[4]Robert Mirak,Torn Between Two Lands,Armenians in America(1890 to World War I),Cambridge,1983,s.38-39.Mirak’?n bu çal??mas? Ermeni tarihçiler taraf?ndan Amerika’daki Ermenilerin tarihi üzerine yap?lm?? en iyi çal??ma o?arak kabul edilmektedir.
[5]Mirak,Torn...,s.43.
[6]Ba?bakanl?k Osmanl? Ar?ivi(B.O.A.)Y?ld?z Sadret Hususi Evrak?(Y.A.Hus.)260/93.
[7]Papazian,“Armenians...”,s.320.
[8]Böyle bir çal??ma örne?i için bkz.Gayane Hagopian,“The Immigration Of Armenians To The Ünited States”,Translation:Garo Sasuni,Armenian Review,41(2),1988,p.67-76.
[9]Vigen Guroian,“Armenian Genocide and Christian Existence”,Cross Currents,Fall 91,vol.41,Issue 3,p.326.
[10]Mirak,Armenians...,s.198.
[11]Papazian,“Armenians...”,,s.326.
[12]Guroian,Armenian...,p.338.
[13]Mirak,Armenians...,s.206.
[14]Mirak,Armenians...,s.207.
[15]Army Bakalian,Armenian-Americans:From Being to Feeling Armenian,(London,1993),s.6.
[16]Mirak,Armenians...,s.199.
[17]Osmanl? Belgelerinde Ermeniler,c.11,Belge No:34,(?stanbul,1988).
[18]Mirak,Armenians...,s.209.
[19]Amerika Sefiri Mavroyani Bey’den Hariciye Nezareti’ne 13 Mart 1893 tarihli yaz?,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler,c.11,Belge No:159.
[20]Mavroyani Bey’den Hariciye Nezareti’ne 20 Kas?m 1892 tarihli yaz?,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler,c.11,Belge No:75.
[21]Osmanl? Belgelerinde Ermeniler,c.11,Belge No:69.
[22]Osmanl? Belgelerinde Ermeniler,c.11,Belge No:147.
[23]BOA.Y.A.Hus.267/84,let.3.
[24]Osmanl? Belgelerinde Ermeniler,c.13,Belge No:43.
[25]BOA,Y.A.Hus.293/2.
[26]Mavroyani Bey’den Hariciye Nezareti’ne 17 May?s 1893 tarihli yaz?,Osmanl? Belgelerinde Ermeniler,c.12,Belge No:111.
[27]BOA,Y?ld?z Mütenevvia(Y.Mtv.),93/41.
[28]?im?ir,“Ermeni,s.106.
[29]BOA,Y.A.Hus.324/4,lef.3.
[30]Osmanl? Belgelerinde Ermeniler,c.12,Belge No:154 ve c.13,B.No:33.
[31]BOA,Y.A.Hus.327/61.
[32]?im?ir,“Ermeni...”,s.106.
[33]Osmanl? Belgelerinde Ermeniler,c.16,Belge No:27.
[34]Osmanl? Belgelerinde Ermeniler,c.16,Belge No:64.
[35]Osmanl? Belgelerinde Ermeniler,c.26,Belge No:14.
[36]Hüseyin Naz?m Pa?a,Ermeni Olaylar? Tarihi,I,(Ankara,1998),s.112.
[37]a.g.e.,c.II,s.267-268.
[38]Türkkaya Ataöv,“Ermeni Terörizminde Silah Sa?lanmas?:Osmanl? Belgelerine Dayal? Gerçekler”,Ankara Üniversitesi
Uluslararas? Terörizm ve Uyu?turucu Kaçakç?l??? Sempozyumu,(Ankara,1984),s.168-169.
[39]Osmanl? Belgelerinde Ermeniler,c.11,Belge No:149.
[40]Osmanl? Belgelerinde Ermeniler,c.19,Belge No:20.
[41]Osmanl? Belgelerinde Ermeniler,c.19,Belge No:63.
[42]Osmanl? Belgelerinde Ermeniler,c.12,Belge No:15,Ek-2.
[43]B.O.A.Y.Mtv.103/104.
[44]Hüseyin Naz?m Pa?a,Ermeni,..,I,s.46.
[45]Mirak,Armenians...,s.212-213.
[46]B.O.A.Y.Mtv.97/82.
[47]B.O.A.Y.Mtv.314/4.
[48]ABD.Ba?kan? bu konu?mas?nda,Amerika tabiiyetine geçen Ermenilerin Osmanl? Devleti taraf?ndan cezaland?r?lmas?n?n do?ru olmad???n?,Ermeni meselesinin hakim arac?l??? ile halledilmesini söylemi?ti(B.O.A.Y.A.Hus.314/70).
[49]B.O.A.Y.A.Hus.292/39.
[50]Mirak,Armenians...,s.222;?im?ir,“Ermeni Propagandas?n?n Amerika Boyutu Üzerine’,s.112-113.
[51]B.O.A.Y.A.Hus.314/43.Bu s?rada Amerika kamuoyunda,özellikle misyonerler ve protestan papazlar aras?nda H?nçaklara kar?? bir propaganda ba?lam??t?.Misyoner Hamlin bu propagandan?n ba??n? çekiyordu.H?nçak?ar bu amerikal?lar taraf?ndan Nihilist ve Rusya taraftar? olarak de?erlendiriliyordu(O.B.E.,c.18,Belge No:60.
[52]Osmanl? Belgelerinde Ermeniler,c.11,Belge No:136.
[53]Osmanl? Belgelerinde Ermeniler,c.20,Belge No:102, | | | | ----------------------
* -
- Ermeni Araştırmaları 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-III.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
İletişim
