| |
Title: The European Union and the Armenian Question
Abstract: The European Union and some member countries keep the Armenian Question alive. EU’s resolutions, especially the resolutions passed by the European Parliament, alike some member countries’ resolutions, passed by their national parliaments, recognize the alleged Armenian genocide, committed by the Ottoman Empire. Despite almost every single resolution portrays humanitarian intentions of the decisions, but the resolutions, which contain serious misjudgments and false impressions, try to put political pressure on Turkey to accept the Armenian and the European claims. Armenian lobby in Europe, which is powerful to influence European political decisions regarding Turkey, and the European resolutions on behalf of the Armenians, create a bulwark in Turkey’s relations with the EU and Armenia proper.
Keywords: European Union, Armenian Question, the European Parliament, Resolution of 1987, Armenian Lobby, Greek, French, Swedish and Belgium Resolutions.
Anahtar Kelimeler: Avrupa Birliði, Ermeni Sorunu, Avrupa Parlamentosu, 1987 Kararý, Ermeni Lobisi, Yunan, Fransýz, Ýsveç ve Belçika Kararlarý.
GÝRÝÞ
Avrupa Birliði’ne (AB) tam üye olma çabalarýnýn kýrk yýlý aþan bir süreyi kapsamasýna karþýn Türkiye, bu yöndeki iradesini sürdürmektedir. Türkiye’nin 1963 yýlýndan beri süregelen AB ile iliþkileri, 1999 yýlýnda Helsinki Zirvesi’nde Türkiye’nin resmen aday ülke ilan edilmesiyle yeni bir döneme girmiþtir. AB’nin 13. aday ülke olarak ilan ettiði, kendisiyle tam üyelik müzakereleri baþlatýlmayan tek aday ülke konumundaki Türkiye için Kopenhag kriterleri, üyelik müzakerelerinin baþlayabilmesi için önkoþul niteliðindedir. AB Helsinki Zirvesi’nde, Türkiye’nin Kopenhag siyasi kriterlerine henüz tamamen uymadýðýný belirterek, Türkiye’yle tam üyelik müzakerelerini baþlatmamýþtýr. AB’nin Kopenhag kriterleriyle Türkiye’den gerçekleþtirmesini istediði siyasal kriterlerin ne ölçüde gerçekleþtiði yýllýk ilerleme raporlarýnda belirtilmektedir.
Soðuk Savaþ sonrasýnda yeni boyutlarýyla ortaya çýkan Ermeni sorunu, Türk dýþ politikasýnýn önemli sorunlarýndan birisi haline getirilmiþtir. Geçen on beþ yýl süresince birçok Avrupa ülkesinde Ermeni sorununa iliþkin yasalaþma giriþimleri gerçekleþmiþtir. Gerek Türkiye karþýtý AB çevrelerinin, gerekse Avrupa’daki Ermeni lobisinin, AB üyeliði için çaba gösteren Türkiye’nin önüne Ermeni sorununu engel olarak çýkarmak istediði bilinmektedir. Avrupa’daki Ermeni örgütleri, soykýrým iddialarýný kabul ettirebilmek için Türkiye’nin AB üyeliðini kullanma giriþimlerini yoðunlaþtýrmaktadýrlar.
Bu çalýþmada AB kurumlarýnda ve AB üyesi ülkelerde Ermeni sorunu konusundaki yaklaþýmý, Ermeni sorununun AB-Türkiye iliþkilerine etkisini, kýsacasý AB’nin Ermeni sorununa bakýþýný AB dokümanlarýndan ve üye ülkelerin parlamentolarýnýn kabul ettiði yasalardan hareketle deðerlendirmek amaçlanmaktadýr.
AVRUPA BÝRLÝÐÝ KURUMLARI VE ERMENÝ SORUNU
Avrupa Parlamentosu (AP), Ermeni sorunu konusunda pek çok kararý kabul eden AB kurumudur. AP’nun Türkiye hakkýnda aldýðý kararlar, AB Komisyonu ve AB Konseyi’nin aldýklarý diplomatik olarak
nitelendirilebilecek kararlara göre daha açýk ve nettir. Aday ülkelerin üyeliðe kabulünde belirleyici söz hakkýna sahip olan AP’nun kararlarý baðlayýcýlýðý olmasa bile aday ülkeler için dikkate alýnmak durumundadýr. AP’nun Ermeni sorunu hakkýnda aldýðý kararlar da AB’nin Ermeni sorununa yaklaþýmýný belirleyen en önemli kriterlerden biri olarak görülebilir.
AP, Türkiye’nin 17 Nisan 1987’de AB’ne tam üyelik baþvurusunu yapmasýndan kýsa bir süre sonra, “Ermeni Sorununun Siyasi Çözümü Üzerine Karar”ý[1] kabul etmiþtir. AP’nun Ermeni sorununa iliþkin olarak kabul ettiði en kapsamlý karar olan 18 Temmuz 1987 tarihli bu kararýn tam üyelik baþvurusundan hemen sonra kabul edilmesi dikkat çekicidir. 1987 Kararý, AP’nda daha önce verilen önerge, yazý teklifleri ve raporlara atýf yaparak, Ermeni sorunuyla ilgili çok yanlý biçimde, Türkiye’yi oldukça rahatsýz eden hükümler ortaya koymaktadýr.
Kararda Ermeni tarafýnýn, bu olaylarý 1948 Birleþmiþ Milletler (BM) Sözleþmesi kapsamý içinde planlý bir soykýrým olarak deðerlendirdiði, Türk Devleti’ninse soykýrým suçlamasýný asýlsýz olduðu gerekçesiyle reddettiði vurgulanmaktadýr. Karara göre, AP Türkiye'de yaþayan Ermeni halkýnýn etnik, dil ve din bakýmýndan azýnlýk kimliðinin tanýnmasýnýn, kendi tarihlerinin kabulüyle baþlayacaðýna emindir. Ayný þekilde kararda;
- Türk Hükümetinin bugüne kadar 1915 yýlýndaki ‘soykýrým’ý tanýmayý reddederek, Ermeni halkýný, kendi tarihlerine sahip olma hakkýndan mahrum etmeye devam etmekte olduðu,
- Tarihsel olarak kanýtlanmýþ olmasýna raðmen, Ermeni ‘soykýrýmýnýn’ þu ana kadar ne bir siyasi mahkumiyet konusu olduðu, ne de herhangi bir tazminat alýnabildiði,
- Ermeni ‘soykýrýmýnýn’ Türkiye tarafýndan tanýnmasýnýn, Ermeniler hakkýnda manevi itibarlarýný iade etme yolunda tamamen bir insani hareket olarak Türk hükümetine onur saðlayabileceðinin görülmesi gerektiði,
- 1973 ve 1986 yýllarý arasýnda masum insanlarýn ölümü ve yaralanmasýyla sonuçlanan saldýrýlar tamamen esefle karþýlandýðý ve mahkum edildiði; bundan sorumlu Ermeni gruplarýn bu düþüncesiz terörlerinin Ermeni halkýnýn önemli bir çoðunluðu tarafýndan hoþ karþýlanmadýðý,
- Türk hükümetlerinin Ermeni sorunu üzerine takýndýðý sert tutumun hiç bir þekilde tansiyonu düþürmeye yardýmcý olmadýðý, hususlarý üzerinde durulmuþtur.
Kararda, AP, Ermeni sorununun ve Türkiye'deki azýnlýklar sorununun, Türkiye ve Topluluk arasýndaki iliþki çerçevesinde yerinin yeniden belirlenmesi gerektiðine inanmakta; demokrasinin saðlam bir þekilde oturtulmasýnýn ancak bir ülkenin tarihinin kendi etnik ve kültürel çeþitliliðinin kabulü ve geliþtirilmesiyle mümkün olacaðýna iþaret etmektedir.
Osmanlý Ýmparatorluðu sýnýrlarý içinde yaþayan Ermenilerin 1915–1917 yýllarý arasýnda maruz kaldýklarý trajik olaylarýn, 9 Aralýk 1948 tarihli BM Genel Kongresi’nce soykýrým suçunun önüne geçilmesi ve bu suçun infazý üzerine benimsenen kararý çerçevesinde, soykýrým suçu teþkil ettiðine inanmaktadýr, ancak günümüz Türkiye'sinin, Osmanlý Ýmparatorluðu Ermenilerinin yaþadýðý trajediden sorumlu tutulamayacaðý bilincindedir ve günümüz Türkiye’sine yöneltilen ne siyasi, ne de yasal ya da maddi iddialarýn, bu tarihi olayýn soykýrým hareketi olarak tanýnmasýndan kaynaklanmayacaðýný vurgulamaktadýr. Burada açýk biçimde yanlý kararýný ortaya koyan AP, ayný zamanda bundan günümüz Türkiye’sinin trajediden ve siyasi, yasal ve maddi iddialardan sorumlu tutulamayacaðýný vurgulamakla Türkiye’nin ‘soykýrýmý’ kabulünün kolaylaþmasý için güvence verir görüntüsüne bürünmektedir.
1987 tarihli kararda AP, Konsey'e, 1915–1917 yýllarý arasýnda Ermenilere karþý gerçekleþtirilen ‘soykýrým’ hakkýnda günümüz Türkiye hükümetince kabulü ve Türkiye ile Ermeni temsilcileri arasýnda kurulacak politik bir diyaloðun geliþtirilmesi için çaðrýda bulunmaktadýr. Kararda AP, Türkiye'nin Topluluða girme olasýlýðýnýn önünde aþýlmaz engeller olarak þunlarý sýralamaktadýr:
- Günümüz Türk hükümetinin, Jön Türk hükümetinin Ermeni halkýna karþý düzenlediði ‘soykýrým’ý kabul etmeyi reddetmesi.
- Yunanistan ile arasýndaki fikir ayrýlýklarý yüzünden uluslar arasý yasalara uymadaki isteksizliði.
- Kýbrýs'ta Türk iþgal kuvvetlerinin müdahalesi ve Kürt sorununun varlýðýný reddetmesi.
- Gerçek parlamenter demokrasinin eksikliði.
- Bireysel ve toplumsal özgürlükler, özelde ise dinsel özgürlük konusundaki baþarýsýzlýðý.
AP, 1987 kararýnda, Türkiye'de yaþayan Ermeni azýnlýðýn kimlik, dil, din, kültür ve okul sistemleri dikkate alýnarak adil bir muamele görmelerini istemekte ve Türkiye'deki Ermenilere ait anýtlarýn ve dinsel mimari mirasýn bakýmý ve korunmasý için de uyarýlarda bulunmaktadýr. Bu baðlamda Türkiye'yi, 1923'te imzalanan Lozan Barýþ Anlaþmasý'nýn 37 ve 45 arasýndaki maddelerinde þart koþulan ve üstelik Topluluðun hemen hemen bütün üyelerince imzalanan gayrimüslim azýnlýðýn haklarýnýn korunmasý için hazýrlanan koþullara sadakatle uymaya davet etmektedir.
1987 kararý, Ýran ve Sovyetler Birliði'ni Ermeni nüfusa olan olumsuz tutumlarý nedeniyle eleþtirmekte, Ermeni halkýný temsil etmeyen tecrit olmuþ gruplarýn gerçekleþtirdiði her türlü baský ve terörü þiddetle kýnamaktadýr. Kararda, Ermeni ve Türk halklarý arasýnda bir uzlaþma istenmekte; Topluluða üye ülkeleri, 20. yüzyýlda gerçekleþtirilmiþ insanlýk karþýtý, özellikle Ermeni ve Yahudilere karþý katliam ve suçlarýn anýsýna bir günün ithaf edilmesi için davet etmektedir. AP, 1987 kararýyla Ermeni ve Türk halklarý arasýndaki görüþmeleri cesaretlendirme inisiyatifi için önemli bir yardýmda bulunacaðýný da ilan etmiþtir.
AP Dýþ Ýliþkiler, Ýnsan Haklarý, Ortak Güvenlik ve Savunma Politikasý Komitesi’nce, Raportör Philippe Morillon tarafýndan hazýrlanan “Katýlýma Doðru Türkiye’nin Ýlerlemesi Üzerine Komisyon’dan 1999 Düzenli Raporu”nda[2] Türkiye’nin kültür, dil ve din gruplarýnýn temel hak ve özgürlüklerinin tanýnmasýna verdiði önem yeniden hatýrlatýlmaktadýr. 15 Kasým 2000’de AP Genel Kurulu’nda kabul edilen raporun, deðiþtirilmemiþ þeklinde, 10. maddesinde de Türk hükümeti ve TBMM’nin modern Türk devletinin kuruluþundan önce “Ermenilerin baþýna gelen trajedi nedeniyle”, Türk toplumunun önemli bir parçasý olan Ermeni azýnlýða taze bir destek vermesi hatýrlatýlmaktadýr. Kararýn 20. ve 21. maddesinde AP, Türkiye’den Kafkaslardaki bütün komþularý ile iyi iliþkilerini geliþtirmesini istemekte, bu baðlamda Ermenistan'a karþý konulan ablukayý kaldýrmak suretiyle diyaloðun tesisi ve Ermenistan’la diplomatik ve ticari iliþkilerin yeniden baþlamasý için Türk hükümetine çaðrýda bulunmaktadýr.
Genel Kurul’daki görüþmeler sýrasýnda Ermeni lobisinin çabalarýyla, raportörün karþý çýkmasýna raðmen bu maddedeki “Ermenilerin baþýna gelen trajedi nedeniyle” ibaresi “Ermenilerin maruz kaldýðý
soykýrýmý resmen kabul ederek” biçiminde deðiþtirilmiþtir. Raportör Philippe Morillon, Ermeni ‘soykýrýmýnýn’ doðruluðunu hiçbirzaman tartýþmadýðýný söylemiþ ve ‘soykýrýmýn’ tanýnmasýnýn Türkiye’nin AB üyeliðinin önkoþulu olarak yer almasý çabalarýnýn Kafkaslarýn istikrarý açýsýndan yersiz olduðunu, yürütülmeye çalýþýlan barýþ giriþimlerini olumsuz yönde etkileyeceðini savunmuþtur.3 Türkiye hakkýndaki ifadeler karþýsýnda Türk Dýþiþleri’nin açýklamasýnda da Ermeni sorunu konusundaki paragrafýn maksatlý, temelden yoksun olduðuna ve AP ile geliþtirilmesi gereken iliþkileri olumsuz etkileyeceðine yer verilmiþtir.
AP’nin 2000 yýlýnda aday ülkelerle ilgili hazýrladýðý düzenli raporlardan Türkiye’ye iliþkin olaný Hýristiyan Demokrat Grup üyesi Fransýz Alain Lamassoure tarafýndan hazýrlanmýþtýr. “Katýlýma Doðru
Türkiye’nin Ýlerlemesi Üzerine Komisyon’dan 2000 Düzenli Raporu”nda,[4] geçtiðimiz yýllarda hazýrlanan raporlara göre Türkiye ile ilgili daha ýlýmlý görüþ ve eleþtirilere yer verilmektedir. Özellikle Ermeni lobisinin çabalarý sonucu bazý siyasi gruplar tarafýndan getirilen deðiþiklik önergeleri arasýndan sözde Ermeni soykýrým iddialarýna iliþkin iki önerge yapýlan oylamada reddedilerek rapor Genel Kurul’da 25 Ekim 2001’de kabul edilmiþtir.
Raporun kabulünden önce Ermeni lobisinin giriþimlerini engellemek için Türk resmi ve sivil çevreleri, AP nezdinde giriþimlerde bulunarak Türk görüþünü aktarmýþtýr. Bu giriþimlerle AP üyelerine Ermeni ve Türk haklarý arasýndaki etnik ve dinsel tahriklere engel olunmasý, 1915 olaylarýnda masum Ermenilerin yaþadýðý trajedi gibi Türklerin de katliama uðratýldýklarýnýn unutulmamasý, AP’nin tarihi yargýlayan kurum olmaktan kaçýnmasý, Türk tarafýnýn arþivlerini açtýðý ve tarafsýz uzman tarihçileri çalýþmaya davet ettiði, önyargýlý kararlardan kaçýnýlmasý gerektiði ve deðiþiklik önergelerinin kabulünün vahim hata olacaðý hatýrlatýldý. Lamassoure Raporu’nda sözde soykýrýma iliþkin deðiþiklik giriþimlerinde baþarýlý olamayan Ermeniler ise, 1999 yýlý Morillon Raporu çerçevesinde sözde soykýrýmýn kabul edilmesinin, bu raporda ise metne konulmamasýnýn AB’nin bu konuda sürekli tutum deðiþtirdiðinin bir göstergesi olarak kabul etmektedirler.[5]
Raporun Türkiye’nin dýþ iliþkilerine iliþkin kýsmýn 31. maddesinde Türkiye Ermenistan iliþkilerine deðinilerek, iki tarafýn diplomat ve akademisyenlerinin baþlattýðý giriþime destek verildiði ifade edilmektedir. Ayrýca geçmiþle ilgili ortak bir anlayýþa ulaþmak amacýyla baþkalarýyla birlikte bu giriþimin Türk ve Ermeni toplumlarý ve ilgili devletler arasýndaki iliþkilerin normalleþtirilmesine katkýda bulunacaðý vurgulanmaktadýr. Rapor Türkiye’nin Kafkaslarda istikrara uygun ortam tesis etmek için gerekli tüm önlemleri almasý gerektiðini teþvik etmektedir. Bu itibarla Türkiye’den bölgedeki istikrara doðru ilk somut adým olabilecek Ermenistan’a ambargonun kaldýrýlmasý jesti ve Ermenistan ve Azerbaycan arasýndaki diyaloðun yeniden tesis edilmesi için aktif rol oynamasý istenmektedir. AP’nda Ermeni sorununa deðinen son karar ise 28 Þubat 2002 tarihinde kabul edilen, Yeþiller Grubu üyesi Ýsveçli M. Per Garhton’ýn hazýrladýðý “Ortaklýk ve Ýþbirliði Anlaþmalarý Çerçevesinde AB’nin Güney Kafkasya Ýle Ýliþkileri” adlý rapor ve bu rapor baðlamýndaki karardýr.
Oy çoðunluðuyla kabul edilen raporun 15. maddesinde AP’nun 1987’de kabul ettiði sözde soykýrýmý tanýyan kararý hatýrlatýlýrken, Türkiye’den AB ile bütünleþme arzusuna uygun adýmlar atmasý ve uzlaþma temeli oluþturma çaðrýsý yapýlmýþtýr. Raporda “ ‘soykýrýmýn’ AP ve bazý AB ülkeleri tarafýndan tanýnmasý, Birinci Dünya Savaþý sonunda Türk rejiminin bazý sorumlularý ‘soykýrým’ nedeniyle aðýr cezalara mahkum etmiþ olmasý, bu sorunun Türkiye tarafýndan sonuçlandýrýlmasý için AB’nin getireceði bir öneriye temel oluþturabilir. Örneðin, Ermeni ‘soykýrýmýný’ inceleyecek uluslararasý bir tarihçiler komisyonu oluþturulabilir” ifadelerine yer verilmektedir.[6] Ayrýca raporun açýklama bölümündeki dipnotta[7] Atatürk’ün Türkiye Büyük Millet Meclisi’nde 10 Nisan 1921’de yaptýðý konuþmada, Genç Türk Rejimi’nin (Ýttihat ve Terakki Hükümeti) Birinci Dünya Savaþý sýrasýnda Ermeni halkýna karþý ‘soykýrým’ iþlediðini vurguladýðý iddia ediliyor.
Bu raporun kabulüne iliþkin oturumda; raportör Per Garhton Türkiye’nin Ermeni halkýna ‘soykýrým’ uygulayýp uygulamadýðýnýn açýk ve net olmadýðýný belirtirken, rapordan ‘soykýrým’ ifadesinin çýkarýlmasýna yönelik deðiþiklik önergesine karþý çýkmýþtýr. Siyasi grup temsilcileri raporla ilgili görüþlerini bildirmiþler, bazýlarý -Sosyalist, Hýristiyan Demokrat ve Yeþiller Grubu temsilcileri- soykýrýma iliþkin ifadenin metinde kalmasýný savunurken, bazýsý -Uluslar Avrupasý Grubu üyesi Morgen Camre - bu ifadenin metinden kaldýrýlmasýný öngören deðiþikliðe destek vererek AB’nin tarihin yargýcý olmadýðýný ayrýca Türkiye’nin Ermenistan’a yaptýrým ya da ambargo uygulamadýðýný da vurgulamýþtýr.
Türk Dýþiþleri Bakanlýðý’nýn rapora iliþkin açýklamasýnda[8] ise raporun gerçekleri yansýtmadýðý, Türkiye AB iliþkilerini geliþtirme çabalarýyla çeliþtiði, AP’nin hazýrladýðý raporlarýn gerçeðe sadýk olduðu ölçüde anlam taþýyacaðý ifade edilmiþtir. Açýklamada Atatürk’e atfen söylenenlerin de gerçeði yansýtmadýðý, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin kayýtlarýnda 21 Nisan 1921 tarihinde oturum yapýlmamýþ olmasýnýn iddianýn mesnetsiz ve ciddiyetten uzak olmasýnýn göstergesi olduðu vurgulanmýþtýr.
1998 yýlýndan bu yana AB Komisyonu’nun her yýl yayýnladýðý Türkiye’nin AB’ne katýlým sürecine iliþkin ilerleme raporlarýnda Ermeni sorununa iliþkin olarak doðrudan bir deðerlendirme yapýlmamýþtýr. 2000 ilerleme raporunda[9] Türkiye’nin Kafkaslar’da barýþ ve istikrara katkýda bulunacak bir dizi giriþimlerde bulunduðuna ve bunun en önemli ögesi olan Kafkaslar’da Ýstikrar Paktý’nýn halen Karabað sorunun devam etmesi nedeniyle istikrarsýz durumu ortadan kaldýramadýðýna deðinilmekte, ayrýca Türkiye’nin
Ermenistan’la olan sýnýrýný kapalý tuttuðu da hatýrlatýlmaktadýr.
13 Kasým 2001’de açýklanan 2001 Yýlý Ýlerleme Raporu’nda[10] ise Ermenistan ile iliþkiler deðerlendirilmiþtir. Raporda, Türkiye Ermenistan iliþkileri hakkýnda sýnýrýn hala kapalý olduðu dile getirilerek, ekonomi, turizm, kültür, eðitim, araþtýrma, çevre ve kitle iletiþim araçlarý konusunda diyaloðun ve karþýlýklý anlayýþýn geliþtirilmesi için gayri resmi “Türk Ermeni Uzlaþtýrma Komisyonu”nun oluþturulduðuna deðinilmekle yetinilmiþtir.
Ermeni sorunu konusunda AP’de kabul edilen raporlardaki olumsuz görüþlere raðmen AB kurumlarýnýn yetkililerinin bazý açýklamalarý resmi düzeyde AB Türkiye iliþkilerinin Ermeni sorunu dolayýsýyla etkilenmemesi gerektiðini ortaya koymaktadýr. AP baþkanýnýn tarihi yargýlamak iþinin siyasilerin deðil tarihçilerin iþi olmalý açýklamasý[11] ile AB Komisyonu’nun geniþlemeden sorumlu üyesi Gunther Verheugen’in tarihi olaylarýn tarihçilere býrakýlmasý ve bu konuyu Türkiye’nin geniþleme sürecindeki konumu çerçevesinde tartýþýlmasýnýn uygun olmadýðý açýklamasý,[12] ayný þekilde Verheugen’in “Komisyon’un görüþü, Türkiye’de 1915/1916 yýllarýnda tam olarak neler olduðunun tarihçilerin baðýmsýz araþtýrmalarý yoluyla açýklýða kavuþturulmasý gerektiði yolundadýr” açýklamasý,[13] AB kurumlarýnda Ermeni sorununa iliþkin yaklaþýmlarýn çeþitliliðini ortaya koymaktadýr.
AVRUPA KONSEYÝ VE ERMENÝ SORUNU
Avrupa’daki iþbirliði ve barýþý tesis etmek üzere kurulan halen AB ülkelerinin hepsinin üyesi olduðu 44 üyeli Avrupa Konseyi’nin organý Avrupa Konseyi Parlamenterler Asamblesi, sözde Ermeni soykýrýmýný anma konusunda 1998 ve 2001 yýlýnda yazýlý bildiriler yayýnlamýþtýr. 24 Nisan 1998’deki “1915 Ermeni Soykýrýmýný Anma” baþlýklý yazýlý bildiriyi[14] 51 parlamenter imzalamýþtýr. Yalnýzca imzalayanlarý baðlayacaðý ifade edilen bildirinin ilk maddesi 24 Nisan 1915 tarihinin Osmanlý Ýmparatorluðu’nda yaþayan Ermenilerin imha etme planýnýn gerçekleþtirilmesinin baþlangýcý olarak belirlendiðini ifade ediyor. Ýkinci maddede ise bugün 20. yüzyýlýn ilk soykýrýmý olarak anýlan yýldönümünün anýldýðý ve bu insanlýða karþý suçun Ermeni kurbanlarýna saygýda bulunulduðu vurgulanýyor.
Asamble’nin 24 Nisan 2001’deki, “Ermeni Soykýrýmýný Tanýma” baþlýklý yazýlý bildirisinde[15] bu bildiriyi imzalayanlarýn bugünü 20. yüzyýlýn ilk ‘soykýrýmýnýn’ yýldönümü olarak andýklarý ve kurbanlarýn anýlarýna saygý gösterdikleri dile getirilmiþtir. Bildiride soykýrým suçunun insanlýða karþý iþlenen suçlarýn en kötüsü olarak kýnandýðý, soykýrým yasalarýný açýkça reddedilmesinin bu yasalarýn yenilenmesini önlemeye yardým edeceði belirtilerek, çeþitli Avrupa kuruluþlarýnda, Avrupa Konseyi üyesi pek çok ülke parlamentosunca kabul edilen kararlar ve bildirilerle Fransýz Ulusal Meclisi’nin bir yasasý örneðinde olduðu gibi tanýnan Ermeni ‘soykýrýmý gerçeðine’ dikkat çekiyor.
Bildiride Ermeni ‘soykýrýmýnýn’ uluslararasý toplum tarafýndan tanýmasýnýn sonunda Türk yetkililerin benzer bir kabule izin vereceði ve bunun sonucu olarak Türkiye Ermenistan iliþkilerinin geliþme kaydederek, bölgesel barýþ, güvenlik ve istikrara katkýda bulunacaðý üzerinde de durulmuþtur. Ayrýca ildiriye imza atan Asamble üyelerinin, 20. yüzyýlýn baþýnda Ermenilere karþý Osmanlý Ýmparatorluðu tarafýndan gerçekleþtirilen ‘soykýrýmýn’ tanýnmasý için gerekli adýmlarý atacaklarý bildiriliyor.
AVRUPA BÝRLÝÐÝ ÜLKELERÝ VE ERMENÝ SORUNU
AB ülkelerinden Fransa, Ýtalya, Ýsveç, Belçika ve Yunanistan parlamentolarýnda sözde Ermeni soykýrýmýna iliþkin yasalar kabul edilmiþtir. Almanya, Avusturya ve Ýngiltere’de sözde soykýrýmýn tanýnmasýna yönelik önergeler verilmesine raðmen yasalaþma gerçekleþmemiþtir. AB ülkelerinden ilk olarak Yunanistan Parlamentosu’nun 25 Nisan 1996 tarihli kararýyla 24 Nisan Ermeniler’in Türkler tarafýndan‘soykýrýmýný’ anma günü olarak belirlenmiþtir. Yasanýn ilk maddesi 24 Nisaný Ermenilere Türkler tarafýndan yapýlan ‘soykýrýmý’ anma günü olarak tanýmlamaktadýr. Yasanýn ikinci maddesine göre anma töreninin organizasyonunun biçimi, içeriði ve karakteri en çok tanýnan Ermeni dernek ve kuruluþlarýnýn tavsiyeleri dikkate alýnarak; Ýçiþleri ve Kamu Yönetimi ve Adem-i Merkeziyet Bakanlýklarýnýn önerileriyle baþbakanlýk kararýyla belirlenecektir.
Yunanistan’ýn ardýndan Belçika Senatosu 26 Mart 1998’de kabul edilen “Türkiye’de Yaþayan Ermenilerin 1915’teki Soykýrýmý ile ilgili 1–736/3 Kararý”nda[16] Ermeni sorunu konusundaki tavrýný ortaya koymuþtur. Senato, kararýnda aþaðýda sýralanan konularý dikkate alarak Türkiye’den Ermeni sorunu konusunda belli taleplerde bulunmaktadýr:
- 20. Yüzyýlýn baþýnda Türkiye’deki Ermeni toplumunun durumunu konu edinen çok sayýdaki çalýþma;
- Soykýrým kavramýný tanýmýný yapan BM Soykýrýmý Önleme ve Cezalandýrma Sözleþmesi;
- 1915’te Türkiye’de yaþayan Ermenilerin durumlarýný ortaya koyan mahkeme kararlarý;
- 1915’te Türkiye’de yaþayan Ermenilerin Osmanlý hükümeti tarafýndan ‘soykýrýma uðratýlmasýnýn’ tanýnmasý ile ilgili 18 Haziran 1987 AP “Ermeni Sorununa Politik Çözüm” kararý;
- Ermenilerin düzenli ve sistematik biçimde öldürülmelerine dair tarihsel kanýtlarýn üzerinde en ufak bir þüphe bile bulunmamasý;
- Ermenistan’da ya da baþka bir yerde toplumlarýn barýþtýrýlmalarýnýn bir ön þartý olarak ve adaletsiz barýþ olamayacaðýndan hareketle, geçmiþin suçlarýnýn ve hatalarýnýn kabul edilmesi;
- Önceki rejimlerin iþlediði suçlarýn tanýnmasýyla deðil, bunun yalnýzca amaçlarýn birisi olmasý ve barýþ için siyasal olarak çaba gösterme;
- Ermeni ve Türk uluslarý arasýnda devam eden ve bu gün bile bölgede çok sayýda insan haklarý ihlaline, etnik topluluklarýn yer deðiþtirmesine ve insanlarýn yaþamýný yitirmesine neden olan farklýlýklar;
- Türk ve Ermeni toplumlarýnýn uzun dönemde barýþtan baþka seçeneklerinin olmamasý;
- Bir taraftan Türkiye, Belçika ve Avrupa Birliði ile diðer taraftan Ermenistan, Belçika ve Avrupa Birliði arasýndaki iþbirliði ve dostça baðlar;
- Senato 1987 AP kararýnýn 1915 ‘soykýrýmýnýn’ tarihsel gerçeðini Türk hükümetinin tanýmasýna yol gösterici olmasý;
Senato yukarýdaki konularý dikkate sunduktan sonra Türk hükümetinin Osmanlý Ýmparatorluðu’nun son hükümeti tarafýndan 1915’te gerçekleþtirilen ‘soykýrým tarihsel gerçeðini’ kabul etmesini ve AB üye devletlerinin parlamentolarýndan Türk ve Ermeni toplumlarý arasýndaki uzlaþtýrma giriþimlerine katkýda bulunmalarýný da talep etmektedir. Senato’nun diðer bir talebi ise, AB ve onun üyesi devletlerin Türk ve Ermeni toplumlarý arasýndaki doðrudan diyaloðu ilerletme konusundaki desteklerini her platformda gerçekleþtirmeleri olmuþtur.
AB ülkelerinden Ýsveç’te Ermeni sorunu deðiþik platformlarda sýkça gündeme getirilmektedir. Ýsveç Parlamentosu’nun 29 Mart 2000’de kabul ettiði Dýþiþleri Komisyonu’nun hazýrladýðý raporda “Ermenilere yapýlan ‘soykýrýmýn’ tanýnmasý ve resmi açýklamasýnýn önemli ve gerekli olduðu” vurgulanmaktadýr.[17] Rapor 1985’te BM’nin ve AP’nin 20. yüzyýlýn baþlarýnda Osmanlý Ýmparatorluðu tarafýndan Ermeni halkýna karþý yapýlan ‘soykýrým gerçeðini’ kabul ettiðini iddia etmektedir.
Raporu hazýrlayan Dýþiþleri Komisyonu, Türkiye’nin açýkça bu ‘gerçeði’ kabul etmesiyle, Türkiye’nin demokratik kimliðinin güçleneceði görüþünü savunmuþtur. Karar ayrýca Ermeni halkýna karþý gerçekleþen ‘soykýrýmýn’ tarafsýz ve baðýmsýz olarak uluslar arasý düzeyde araþtýrýlmasýnýn önemine deðinirken, ayný zamanda 1915 olaylarýnýn tarihsel anlamý ve bu olaylarýn açýklýða kavuþmasýnýn bundan sonra daha da artacaðýný ve bu geliþmelerin kabulünün Kafkasya’da ilerleme ve istikrar için önemli olacaðýný vurgulamaktadýr.
Ýsveç’le Türkiye arasýnda Ermeni sorununa iliþkin geliþme, Þubat 2002’de resmi bir kuruluþ olan Ýsveç Enstitüsü’nün hazýrladýðý tanýtým kitapçýðýnýn Türkiye’de Ýsveç Kültür Günü’nde daðýtýlmasý ve ardýndan gelen tepkilerle yeniden gündeme gelmiþtir. Ýsveç’i tanýtan “Vikingler ve Türkler” adlý tanýtým kitapçýðýnda Türkiye ve Türkler hakkýnda gerçekdýþý pek çok bilginin yanýnda Ermeni sorunu ile de ilgili gerçeði yansýtmayan bilgilere yer verilmiþtir.
Tanýtým kitapçýðýnda vatana ihanet ve casuslukla suçlanan Ermenilerin Türkler ve Kürtler tarafýndan katledildikleri ve göçe zorlandýklarý, yaklaþýk 1.5 milyon Ermeni’nin çatýþma ve toplu kýyým sýrasýnda öldüðü iddia edilmektedir. Kitapçýkta Ýsveç Parlamentosu’nun meydana gelen olaylardan çaðdaþ Türkiye’nin sorumlu tutulamayacaðý açýklamasý da yer almaktadýr.
Ýsveç’le yaþanan bu krizden sonra gerginleþen Ýsveç Türkiye iliþkileri, Ýsveç Parlamentosu’nun Dýþiþleri Komisyonu tarafýndan dünyada insan haklarýyla ilgili hazýrlanan raporun Türkiye bölümünde yer alan 20-21 Mart 2002’de 1915-1918 yýllarýnda Ermenilerin soykýrým yaþamadýðýna iliþkin kararý[18] kabul etmesiyle yeni bir boyut kazanmýþtýr. Ýsveç Parlamentosu’nun bu kararýnda, 2000 yýlýnda kabul edilen Ermenilerin soykýrýma uðradýðýna iliþkin kararda 1985 BM kararýna yapýlan atfýn yanlýþlýðý açýklanarak, Ermeni sorunu hakkýnda yeni bir yaklaþým benimsediði görülmektedir.
Mart 2002 kararýnda, BM’nin Ermenilerin durumunu ele alan herhangi bir kararýn bulunmadýðý kabul edilmiþ ve Osmanlý Ýmparatorluðu döneminde meydana gelen olaylarýn bir soykýrým olduðunu ifade eden resmi bir Ýsveç görüþünün formüle edilmediðine deðinilmiþtir. Ancak Dýþiþleri Komisyonu Osmanlý Ýmparatorluðu döneminde 1948 BM Soykýrým Sözleþmesi yürürlükte olsaydý, Ermenilerin baþýna gelenler muhtemelen bir soykýrým olarak görülecekti deðerlendirmesine yer vermiþtir.
Dýþiþleri Komisyonu, Ermenilerin uðradýðý katliamlarýn[19] açýk bir biçimde tartýþýlmasýnýn önemine deðinmekte ve bunun olabilmesi için açýk davranýlmasý ve koþulsuz tarihi araþtýrmalar yapýlmasýný vurgulamaktadýr. Türk hükümetine de tarihi araþtýrmalarý teþvik etme ve yapýlmasýný kolaylaþtýrmada, arþivleri araþtýrmalara açýk tutmada sorumluluk yüklemektedir.
Ýtalya’da Roma Þehir Meclisi, 16 Haziran 2000’de aldýðý kararda Ýtalyan hükümetinden Ermeni halkýnýn ‘soykýrýmýnýn’ resmen yasayla tanýnmasýný istemiþtir. Roma Þehir Meclisi’nin kararýnda, 1985
BM Ýnsan Haklarý Komisyonu’nun alt komite kararýna, AP ve deðiþik devletlerin parlamentolarýnýn aldýðý kararlara, 1919 sonundaki Osmanlý Ýmparatorluðu’nun Askeri Mahkeme kararýna atýf yapýlmakta; ayrýca Türkiye’nin AB’ye üye olma amacýyla bu ‘soykýrýmdaki’ sorumluluðunu kabul etmek zorunda kalacaðý; ‘soykýrýmý’ kabul etmenin Türk halkýnýn çýkarýna olacaðý ve ‘soykýrýmý’ kabul ederek Türk halkýnýn bunun dayanýlmaz ahlaki aðýrlýndan kurtulabileceði savunulmaktadýr.
Roma Þehir Meclisi, ‘soykýrýmýn’ Ermeni toplumunun desteðiyle Yahudi soykýrýmýnda olduðu gibi dünya kamuoyunun dikkatine sunulmasýnýn gerekliliðini kabul etmekte ve Ýtalyan Parlamentosu’ndan BM, AP, Amerikan Senatosu ve dünyadaki pek çok ulus tarafýndan zaten kabul edilmiþ Ermeni ‘soykýrýmýný’ tanýmasýný talep etmektedir. Ayrýca dokunulmaz haklarýný savunmak için ve gerçek tarihlerini tanýtmak için yaptýklarý savaþýmda Ermeni halkýyla dayanýþma içinde olduklarýný ifade etmiþtir.
Roma Þehir Meclisi’nin aldýðý karar kuþkusuz Ýtalyan Ulusal Meclisi’nin bu yönde bir karar kabul etmesinde kritik bir adým olmuþtur. Ýtalya’da Yasama Meclisi, P. Morillon’un hazýrladýðý “Katýlýma Doðru Türkiye’nin Ýlerlemesi Üzerine Komisyon’dan 1999 Düzenli Raporu”’un 15 Kasým 2000’de AP tarafýndan kabul edilmesinin ertesi günü AP kararýna atfen bir kararý kabul etmiþtir. Ýtalyan Yasama Meclisi 16 Kasým 2000 tarihli bu kararýnda AP’nun büyük bir çoðunlukla onayladýðý AP kararýna deðinmekte, Türk hükümetinin demokratikleþme çabalarýnda özellikle de ceza yasasý reformu, yargý baðýmsýzlýðý, ifade özgürlüðü ve azýnlýklarýn haklarý konularýnda yoðunlaþmasýnýn desteklenmesi üzerinde durmaktadýr.
Temsilciler Meclisi’nin bu kararýnda AP’nun kararýndaki Ermeni azýnlýðý ilgilendiren üç paragrafýn özel önemine dikkat çekiliyor:
- “Modern Türkiye Cumhuriyeti’nin ortaya çýkýþýndan önce yapýlan Ermeni azýnlýða yapýlan acý veren soykýrýmýn tanýnmasýný teþvik ediyoruz” (10. Paragraf),
- “Türkiye’nin Kafkaslardaki komþularýyla iliþkilerini ilerletmesi, Türk hükümetinin kendisine baðlýdýr” (20. Paragraf),
- “Türk hükümetini Ermenistan Cumhuriyeti ile görüþmelerini baþlatmaya, uygun biçimde mevcut ambargoyu sona erdirerek iki ülke arasýndaki ticari ve diplomatik iliþkileri yeniden tesis etmeye davet eder” (21. Paragraf).[20]
Ýtalyan Temsilciler Meclisi, bu kararýnda yukarýda sayýlan amaçlara uygun olarak Ýtalyan hükümetinden Kafkaslar’daki azýnlýklar ve toplumlar arasýndaki tüm gerilimleri azaltýcý; Türkiye ve Ermenistan’ýn sýnýr komþusu olmasýný saðlayýcý; insan haklarýna saygý ve barýþ içinde bir arada olma sonucu Türkiye’nin Avrupa Topluluðu’na katýlýmýný daha da hýzlandýracak politikalar istemektedir.
Avrupa ülkeleri içinde en çok Ermeni nüfusu yaþayan Fransa, Ermeni lobilerinin en etkin olduðu AB ülkesidir. Fransa’da Ermeni sorununa iliþkin yasalaþma süreci Fransýz Ulusal Meclisi’nin 28 Mayýs 1998’de yasanýn kabul edilmesiyle baþlamýþtýr. Tek maddelik yasada “Fransa 1915 Ermeni soykýrýmýný resmen tanýr” hükmü yer almýþtýr. Fransýz hükümet yetkililerinin Türkiye ile olan iliþkilerin bozulmamasý nedeniyle karþý olduðu yasa 2,5 yýl aradan sonra, 7 Kasým 2000’de Fransýz Senatosu’nda da kabul edilerek 29 Ocak 2001’de onaylanmýþ ve yürürlüðe girmiþtir.
Fransa’da Ermeni ‘soykýrýmýnýn’ yasalaþmasýnýn ardýndan cumhurbaþkanlýðý seçimleri Ermeni lobisi için yeni fýrsat yaratmýþ, CDCA Avrupa, seçime girecek adaylara bu soruna yönelik sorular yöneltmiþtir. Bu sorular arasýnda “Ermeni ‘soykýrýmýnýn’ inkarýnýn engellenmesi için ne tür çalýþmalar yapacaklarý”, “Türkiye’nin AB üyeliði için ne tür ön koþullar koymak istedikleri”, “Daðlýk Karabað konusuna iliþkin politikalarý” ve “Türkiye’nin Ermenistan’a ambargosunun kaldýrmasý için yapacaklarý çalýþmalar” yer almýþtýr. Adaylarýn bu sorulara yanýtlarý kuþkusuz Ermenilerin oy potansiyelini dikkate aldýklarýný göstermektedir. Fransa’daki Türk derneklerinin çabalarýna raðmen oy potansiyelleri dolayýsýyla CDCA Avrupa’nýn bu giriþimini dengelemelerinin güçlüðü ortadadýr.
Ýngiltere’de Ermeni lobisi yoðun faaliyetlerine raðmen yasama meclislerinde önerge vermekten ileri aþama kaydedememiþtir. 2001 yýlýnda Ermeni lobisinin 1915’te yaþanan olaylarý “Soykýrým Kurbanlarýný Anma Günü” kapsamýna sokmak istemesi kriz yaratmýþsa da Ýngiliz hükümetinin Ermenilere karþý bir soykýrým uygulanmadýðýný vurgulamasý gerginliði azaltmýþtýr. Ancak anma gününe Ermeni patriðinin ve ‘soykýrýmdan’ son anda kurtulduðu öne sürülen bazý yaþlýlarýn daveti ve konuyla ilgili haberin duyurulmasý sýrasýndaki dolaylý söylemler Ýngilizlerin iki tarafý da üzmeyecek ince siyaset yürüttüklerini ortaya koymaktadýr.
Hollanda’da diðer ülkelerde olduðu gibi Ermeniler her yýl 24 Nisan’da anma günü düzenlemektedir. 2002’deki anma gününde Ermeniler Assen kentinde gösteri yaparak, üzerinde “Türkiye; 1.5 milyon kurban; 1915” yazýlý pankartý taþýmak istemiþlerse de buna izin verilmemiþtir. Assen’de 2001 yýlýnýn baþýndan beri sahip olduklarý anýtýn yanýnda ulusal bir anýt talebi de olan Ermeniler Hollanda’nýn ‘soykýrýmý’ resmen tanýmasý için çaba göstermektedir.
Almanya’da sözde soykýrýmýn resmen tanýnmasýna yönelik giriþimlere raðmen Alman hükümeti konunun tarihe iliþkin olmasý dolayýsýyla tarih bilimini ilgilendirdiði ve öncelikle Ermenistan ve Türkiye’yi ilgilendirdiðini açýklayarak bu konudaki yasalaþma giriþimlerini þimdilik sonuçsuz býrakmýþtýr. Avusturya’da ise 2000 yýlýnda Ulusal Meclis’e verilen soykýrýmýn tanýnmasý için verilen ve reddedilen önerge 2001 yýlýnýn baþlarýnda yeniden reddedilmiþtir.
AVRUPA BÝRLÝÐÝ ÜLKELERÝNDE ERMENÝLER VE ERMENÝ SORUNU
1990’larýn baþýnda AB ülkelerinde tahmin edilen Ermeni nüfusu 550 bin kadardýr.[21] AB ülkelerinde en fazla Ermeni Fransa’da yaþamaktadýr. Yaklaþýk 450 bin Ermeni’nin yaþadýðý Fransa’da baþkent Paris 200 bin civarýnda Ermeni nüfusunu barýndýrmaktadýr. Almanya’da 42 bin, Yunanistan’da 20 bin, Ýngiltere’de 18 bin olan Ermenilerin, diðer AB ülkelerindeki toplamý yaklaþýk 25 bindir.
Ermeniler yaþadýklarý ülkelerin ekonomik, kültürel ve politik yaþamýnda aktif rol oynamaktadýrlar. Dinsel ve ulusal kimliklerine sürekli biçimde baðlýlýk gösteren diasporadaki Ermeniler, kilise, okul, dernek, yardým kuruluþlarý ve basýn yayýn kuruluþlarý kurmuþlardýr. Ayný zamanda Batý’da bulunmalarýnýn nedeni olarak ifade ettikleri sözde soykýrým aný ve mirasýný savunmaktadýrlar. Bu amaçla 1998 yýlýnda Avrupa diasporasýndaki Ermeni kuruluþlarýný bir araya getirmek ve aralarýndaki iþbirliðini kolaylaþtýrmak için Avrupa Ermeni Ýþbirliði Forum’u (The Forum of Armenian Associations in Europe (FAAE)) oluþturulmuþtur.[22] Halen 16 Avrupa ülkesindeki üye kuruluþlarý bilgi aðý ve birlikte hareket konusunda destekleyen FAAE, bundan baþka uluslararasý iliþkiler, insan haklarý sorunlarý, ekonomik iþbirliði ve kültürel konularý içeren, üye kuruluþlarýn karþýlaþtýðý sorunlarla ilgilenmektedir. Ermeni dilinin ilerletilmesi gibi kültürel konularda ya da sözde Ermeni soykýrýmý ve Türkiye’nin Ermenistan ambargosu gibi siyasal konularda güncel projeler yürütmektedir.
FAAE, Brüksel’de AB kurumlarýyla çalýþan Ermeni kuruluþlarýna yardým ve AB’de Ermenilerle ilgili konularda bilgi temin etmek ve uzmanlýk amacýyla bir büro açmýþtýr. FAAE, bu büro aracýlýðýyla Türkiye’nin AB’nin tam üyesi olmadan önce sözde soykýrýmý resmen tanýmasý için AB kurumlarý nezdinde giriþimlerde bulunmak için çalýþmalar yürütmektedir. Ayrýca Türkiye’nin 1993’ten bu yana Ermenistan’a uyguladýðý ambargonun kaldýrýlmasý ve Ermenistan politikasýný deðiþtirmesi için çalýþmaktadýr.
1965 yýlýndan itibaren sosyalist Taþnaksütyun Partisi önderliðinde dünya çapýnda örgütlenmiþ olan Ermeni Davasýný Savunma Komitesi (Comité de Defence de la Cause Arménienne (CDCA) )’nin Avrupa kanadý olan Ermeni Davasý Avrupa Komitesi (Comité Européen de la Cause Arménienne CDCA Avrupa), 17 yýldýr Avrupa çapýnda önemli faaliyetlerde bulunmaktadýr. Davalarýnýn medya araçlarý, siyasal ortam, uluslararasý örgütler ve kamuoyu önünde önemini artýrmak amacýný güden CDCA Avrupa’nýn AP’de kabul edilen 1987 tarihli “Ermeni Sorununun Siyasi Çözümü Üzerine Karar”ýn alýnmasýnda önemli katkýsý olmuþtur. Ayrýca CDCA Avrupa’nýn, Morillon raporunun AP Genel Kurulu’nda kabulünden önce deðiþikliðe uðramasýndaki katkýsý da bilinmektedir.
2000 yýlýndaki Türkiye’nin Katýlým Yönündeki Geliþmeleri’ni konu alan Lamassoure raporunda sözde Ermeni soykýrýmýna deðinilmeyerek Türk Ermeni Uzlaþtýrma Komisyonu’nu destekleyen bir paragrafa yer verilmesi, CDCA Avrupa’yý harekete geçirmiþ, Lamassoure ile yapýlan görüþmede, uzlaþma komisyonunun sona erdiðine ve Türkiye’nin sözde Ermeni soykýrýmýný kabule teþvik edilmesi konusunda Avrupa’nýn rolüne iliþkin bilgi verilmiþtir.
CDCA Avrupa, Þubat 2002 sonunda Brüksel’de Avrupa merkez þubesini açtýðýný ilan etmiþ, bu þubenin Ermeni davasýnýn Avrupa Komisyonu, AP ve Avrupa Konseyi içinde savunulmasýna yönelik giriþimlerin koordinasyonunda kilit rol üstleneceði ifade edilmiþtir.[23] Ayný zamanda CDCA Avrupa’nýn AB bünyesinde yaþayan Ermenilerle AB kurumlarý arasýnda baðlantý noktasý olarak çalýþmasý ve Ermeni toplumunun AB kurumlarý içindeki etkinliðini arttýrmak için çaba göstermesi de öngörülmektedir. CDCA’nýn AB Bürosu, M. Per Garthon’un raporunun AP’de deðiþikliðe uðramadan kabul edilmesi için AP üyelerini bilgilendirme ve aydýnlatmak için geniþ bir çalýþma yürütmüþ ve Ermenistan’a yönelik ambargoyu kaldýrmasý ve sözde Ermeni soykýrýmýný tanýmasý için Türkiye’ye baský yapýlmasýný saðlamýþtýr.
SONUÇ
AP’de kabul edilen kararlarda Ermeni sorununa iliþkin olarak þu noktalar üzerinde durulmaktadýr:
- 1915 olaylarý ‘soykýrým’ olarak kabul edilmektedir.
- Türkiye’nin bu ‘soykýrýmý’ reddetmekten vazgeçerek tanýmasý gerektiði üzerinde durulmaktadýr.
- Türkiye’de yaþayan Ermeni azýnlýk için antlaþmalardan doðan güvencenin saðlanmasý istenmektedir.
- Kafkaslardaki istikrarýn saðlanmasýnda ‘soykýrýmýn’ tanýnmasýnýn ve Ermenistan’a uygulanmakta olan ambargonun kaldýrýlmasý önemli bir katkýsýnýn olacaðý vurgulanmaktadýr.
AP kararlarýndaki Ermeni sorununa iliþkin net tavra karþýn, AB yetkililerinin konuya iliþkin açýklamalarýnda daha diplomatik bir yaklaþým içerisinde olduklarý, Ermeni sorununun tarihsel bir sorun olduðu ve tarihçilere býrakýlmasý gerektiði üzerinde durduklarýný söylemek mümkündür.
AB ülkelerinin parlamentolarýnda kabul edilen yasalarda ise Ermeni sorunu hakkýnda þu yargýlar sýralanmaktadýr:
- 24 Nisan tarihinin Ermenilere yapýlan ‘soykýrýmý’ anma günü olarak kabul edilmektedir.
- Ermeni ‘soykýrýmý’ resmen tanýnmaktadýr.
- Türkiye’nin ‘soykýrým gerçeðini’ kabul etmesi istenmektedir.
- Kafkaslardaki istikrar için Türkiye’den ‘soykýrýmýn’ tanýnmasý, ambargonun kaldýrýlmasý, iyi komþuluk iliþkileri tesis etmek gibi isteklerde bulunulmaktadýr.
Görüldüðü gibi gerek AP kararlarýnda gerekse AB ülkelerinin kabul ettiði yasalarda ve Avrupa Konseyi’nde yayýnlanan bildirilerde Ermeni sorununa yaklaþým, Ermeni tezini destekleyen içeriðe sahiptir. 1987 yýlýnda kabul edilen AP kararýnýn gerek diðer AP kararlarýna gerekse ülke parlamentolarýna dayanak oluþturduðu söylenebilir. Ancak kararlarda pek çok ülke ve bazý uluslar arasý kuruluþlar düzeyinde tanýnan soykýrýmýn Türkiye tarafýndan da tanýnmasý üzerinde yoðunlaþýlarak Türkiye’nin tezleri dikkate alýnmamaktadýr. Ayrýca Kafkaslardaki istikrarsýzlýðýn giderilmesinde, sanki sorunu yaratan taraf Türkiye’ymiþ gibi, hep Türkiye’den fedakarlýklar beklenerek, Ermenistan’ýn tutumu hakkýnda açýk deðerlendirmelere yer verilmemektedir.
AP ve AB ülke parlamento kararlarýnda bir yandan Osmanlý Ýmparatorluðu’nun son dönemine göndermeler yapýlarak Türkiye’nin sorumlu tutulamayacaðý vurgulanmakta, diðer yandan Türkiye’nin ‘soykýrýmý’ tanýmasý konusunda ýsrarlý istekler yer almaktadýr. Kararlarda yer alan Türkiye’nin sorumlu tutulamayacaðý vurgusunun, Türkiye’ye ‘soykýrýmý’ tanýmada güvence verme amacý taþýdýðý söylenebilir. Bazý karalarda Türk tezini destekleyen tek unsur ise, konunun tarihsel araþtýrmalar yapýlarak ele alýnmasýna ve tarafsýz ve baðýmsýz olarak uluslararasý düzeyde araþtýrýlmasýnýn önemine deðinilmesidir.
Avrupa’daki Ermeni diasporasý, açtýklarý AB irtibat bürolarý aracýlýðýyla Birlik kurumlarýnda Ermenilerin ve Ermenistan’ýn çýkarlarýný savunmaktadýrlar. Bu amaçla AB üye adayý olan Türkiye için katýlma görüþmeleri söz konusu olmadan önce, ‘soykýrýmýn’ tanýnmasý önkoþulunu da katýlma görüþmelerine eklemek için çaba göstermektedirler. Ayný zamanda ‘soykýrýmý’ henüz tanýmayan AB ülkelerindeki giriþimlerini hýzlandýrmakta ve AB Türkiye’nin tepkisini çekecek giriþimlerde bulunarak Türkiye’nin adaylýk sürecini kesintiye uðratýp zaman kazanmak istemektedirler.
AB üyesi olmak için çabalayan Türkiye’nin önüne çýkarýlan siyasal nitelikli engellerden yalnýzca birisi olan Ermeni sorunu, önümüzdeki dönemde Türkiye’nin yeni politikalar üretmek zorunda kalacaðý bir sorun olarak yerini korumaktadýr. Fransa’da kabul edilen ‘soykýrým’ yasasýna Türkiye’nin gösterdiði tepki, önümüzdeki dönemde Türkiye’nin bu konudaki tutumunu AB çevrelerine açýkça göstermiþtir. Kuþkusuz Ýsveç Parlamentosu’nda alýnan son kararýn gerek AB gerekse AB üyesi devletler nezdinde diplomatik ve sivil giriþimlerle lobi faaliyetlerini aralýksýz sürdürmenin Batýdaki önyargýlý çevrelerin tutumunu deðiþtirmesine katkýda bulunacaktýr.
[1] European Parliament, Resolution on a Political Solution to the Armenian Question, Doc. A2–33/87,
18.6.1987.
[2] European Parliament, European Parliament Resolution on the 199 Regular Report From The Commission On Turkey’s Progress Towards Accession (COM(1999) 513-C5- 0036/2000–2000/2014 (COS)), 19.11.2000, s. 8.
[3] Asbarez Online, 15.11.2000, http://www.asbarez.com/archive/2000/001115.htm#n1, 9.5.2002.
[4] European Parliament, Report On The 2000 Regular Report From The Commission On Turkey’s Progress Towards Accession (COM(2000) 713 – C5–0613/2000 – 2000/2014(COS)), 11.10.2001.
[5] “Türkiye-AB Ýliþkilerinde Helsinki Süreci’nden Sapma Yok”, http://www.abhaber.net/nt_hbr_056.htm,
14.05.2002.
[6] European Parliament , Report On The Communication From The Commission To The Council And The European Parliament On The European Union's Relations With The South Caucasus, Under The Partnership And Cooperation Agreements, (COM(1999) 272 – C5–0116/1999 – 1999/2119(COS)), 28.01.2002, s. 18.
[7] ibid.
[8] Bakanlýk Basýn Acýklamasý. www.mfa.gov.tr/turkce/Avrparlraporu.htm. (28 Þubat 2002).
[9] Commission of The European Communities, 2000 Regular Report On Turkey’s Progress Towards Accession, 8.11.2000, http://europa.eu.int/comm/enlargement/report_11_00/pdf/en/tu_en.pdf , (22.05.2002), s. 67.
[10] Commission of The European Communities, 2000 Regular Report On Turkey’s Progress Towards Accession, SEC(2001) 1756, Brussels, (13.11.2001), s. 90.
[11] “Avrupa Parlamentosu Baþkaný Pat Cox: Tarihi Yargýlamak Siyasilerin Deðil Tarihcilerin Ýþi”,
http:// www.abhaber.net/nt_hbr_306.htm. (12.05.2002)
[12] AB-Turkiye Ýliþkilerinde Son Geliþmeler, Avrupa Komisyonu’nun Geniþlemeden Sorumlu Üyesi Gunther Verheugen ile Mehmet Ali Birand Tarafýndan CNN-TURK’te Yapýlan Görüþme (3.2.2002), http://www.eureptr.org.tr/s_iliski_2001023.htm, (13.5.2002.)
[13] AP Genel Kurulu'nda Turkiye Üzerine Yapýlan Görüþme Münasebetiyle Komisyon Üyesi Günter Verheugen’in Açýklamasý (24 Ekim 2001), Strasbourg, http://www.eureptr.org.tr/s-iliski_20011024.html, (13.05.2002.)
[14] Council of Europe, “Commemoration of the Armenian Genocide of 1915”, Doc. 8091, (24.4.1998.)
[15] Council of Europe, “Recognition of the Armenian Genocide”, Doc. 9056 Second Edition, (14.5.2002.)
[16] Senat de Belgique, 1 – 736/3, Session De 1997–1998, (17 Mars 1998)
[17] The Swedish Parliament, No: 1999/2000:U651, (29.03.2000.)
[18] Bu kararýn metni için bakýnýz, The Swedish Parliament, No: 2000/01:UU8, http://www.riksdagen.se/debatt/0001/utskott/UU/UU8/htframe.htm, . (15.5.2002)
[19] Ermenilerle birlikte Suryani ve Keldanilerin de katliama uðradýklarý iddia ediliyor.
[20] Bu paragraftaki oneri AB Turkiye Ýliþkileri Karma Parlamento Komisyonu Baþkaný Hon D. Cohn-Bendit tarafýndan yapýlmýþtýr.
[21] Ermenistan Dýþiþleri Bakanlý.ý tarafýndan hazýrlanan internet sitesine gore; AB ulkelerindeki toplam Ermeni nüfusu yaklaþýk 550 bin olarak gosterilmektedir: http://www.armeniadiaspora.com/population/index.html ,(20.05.2002.)
[22] The Forum of Armenian Associations of Europe: http://www.armenianforum.org/site/english/index-e.html , (18.05.2002)
[23] ANC of Europe Opens Headquarters In Brussels , http://www.asbarez.com/archive/2002/02.25.htm#n4 , (25.02.2002)
| |