Fransýz Diplomatik Belgelerinde Ermeni Olaylarý 1914-1918

c. I; (Les Evenements Armeniens dans les documents Diplomatiques Français 1914–1918, volume I), Hasan DÝLAN, TTK: ANKARA 2005, CIV+417 s. XVI. Dizi-Sayý 106; ISBN 975-16-1768-5(tk.)

Ermenilerin soykýrýma uðradýðýný iddia edenlerin iki temel dayanaklarý vardýr. Birincisi I. Dünya savaþý sýrasýnda yayýnlanan propaganda yayýnlarý, diðeri ise ilgili ülkelerin arþivlerinden yaptýklarý, seleksiyondan geçirilmiþ, tahrif edilmiþ belgelerdir. Uzun bir süredir bu tarz çalýþmalar devam etmektedir. Türkiye ise çok geç kalmýþ olmakla birlikte önce kendi arþiv belgelerinin yayýnýyla bu tezlere karþý koymaya çalýþmýþtýr. Bununla da yetinilmeyerek yabancý arþiv belgelerinin de yayýnlanmasýna baþlanmýþtýr. Kamuoyu oluþturmada çok daha tesirli olabilecek bu faaliyetle ilgili olarak Türk Tarih Kurumu Hasan Dilan’ýn hazýrladýðý toplam altý cilt olmasý planlanan FRANSIZ DÝPLOMATÝK BELGELERÝNDE ERMENÝ OLAYLARI 1914–1918, c. I; (Les Evenements Armeniens dans les documents Diplomatiques Français 1914–1918, volume I) baþlýklý çalýþmayý yayýnlamýþtýr.[1]

Fransýz belgelerinin yayýnlanmasý bir çok açýdan olumlu olacaktýr. Birincisi Türk-Ermeni iliþkileri sevk ve iskân kararýnýn dýþýna çýkarýlmasý mümkün olabilecektir. Ýkincisi, Ermenilerden müteþekkil Doðu Lejyonunu kurmuþ olan Fransa’ya ait belgelerle savaþ ortamý yansýtýlabilecek, tehcirin hiçbir neden yokken ve bir kavmi yok etmek kastýyla alýnmýþ bir karar olmadýðý ortaya konulabilecektir. Üçüncüsü büyük güçlerin ve de onlarýn politikalarýnda yer alan Osmanlý tebaasý Ermenilerin sorumluluk ve geliþen trajik olaylardaki payý daha açýk ve objektif olarak gösterilebilecektir. Özellikle Türkiye’nin AB’ye giriþinde kendisine ön þart olarak soykýrýmý kabulünü çeþitli platformlarda dile getiren Fransa’ya tarihi sorumluluðu hatýrlatýlmýþ olacaktýr.

Hasan Dilan tarafýndan hazýrlanan Fransýz diplomatik Belgelerinde Ermeni olaylarý 1914–1918 baþlýklý çalýþma esas itibariyle üç bölümden oluþmaktadýr. Yazar Birinci bölümde Giriþ olarak Fransa Milli Kütüphanesinde (Bibliothèque Nationale de France) yaptýðý kaynak çalýþmasýnýn bir kritiðini, dolayýsýyla Ermeni meselesinin nasýl ele alýnmasý gerektiðini ortaya koymaya çalýþmaktadýr. Ýkinci bölümde yayýnlanacak belgelerin tarih ve mahreçleriyle kýsa bir özeti verilmiþtir. Böylece hiç Fransýzca bilmeyenlerin dahi kullanabileceði bir kaynak haline getirilmesi amaçlanmýþtýr. Üçüncü ve ana bölüm ise belgelerin týpký basým yoluyla yayýnlanmasýndan oluþmaktadýr. Týpký basým, belgelerin tahrifata uðramadan yayýnlandýðýnýn gerekçesi olarak ortaya konmaktadýr. Kitap, kaynakça ve dizin ile zenginleþtirilerek ve CIV+417 sayfa olarak okuyucunun hizmetine sunulmaktadýr.

Yazar giriþ kýsmýnda 1914–1918 yýllarýnda propaganda veya diplomatik amaçlarla kaleme alýnmýþ ve Ermenilerin soykýrýma uðradýðýný iddia eden bazý eserlere kaynaklýk eden yayýnlarla, yine ayný dönemde Türkler tarafýndan yazýlmýþ kitapçýklarýn kritiðini ve diðer kaynaklarla mukayesesini yaparak  “Ermeni sorunu” hakkýndaki fikirlerini ve konuya bakýþýnýn ip uçlarýný vermektedir. Bu düþünceyle söz konusu kiþilerin hazýrladýðý kitapçýklardaki bilgi yanlýþlýklarýný ayný ciltte yayýnladýðý Fransýz belgeleriyle çürütmeye çalýþmaktadýr. Böyle bir çaba bir giriþ çerçevesinde dahi olsa objektif çalýþmalara olumlu katkýda bulunacaktýr. Yayýnlar, sorunun temel çerçevesini Ermenilerin siyasî mücadeleleri, isyanlarý ve I.Dünya savaþý sýrasýndaki tutumlarý çizmektedir. Tehcir kararý çok özel þartlarda alýnmýþ bir karardýr ve bu kararýn alýnmasýnda, Paris Barýþ Konferansýnda taraf olmak isteyen Ermeni delegasyonunun iddialarýndan da anlaþýlacaðý gibi, Ermenilerin katkýsý ve payý vardýr. Tehcir sýrasýnda meydana gelen insan kayýplarýnýn yine bu delegasyonun belirttiðine göre, günümüzde iddia edilen rakamlarla benzerliði yoktur. En önemlisi ise sevk ve iskân kararýnýn alýnmasýndaki Türk niyetinin iddia edildiði gibi genosit olmadýðýnýn anlaþýlmasýdýr.

Yazarýn Fransýz Dýþiþleri Bakanlýðý belgelerini yayýnlamakla iþe baþlamasý çok isabetli bir seçim olmuþtur. Böylece öncelik diplomatik belgelere verilmiþ olmakla beraber, bu ülkedeki arþiv çalýþmalarýnda tespit ettiðim veçhile, diðer departmanlarýn belgeleri de bir kopya olarak Dýþiþleri bakanlýðý arþivinde (Ministère des Affaires Etrangères au Quai d'Orsay)  bulunduðundan ayný zamanda bir çok bakanlýðýn belgelerine de ulaþýlmýþ olacaktýr. Ancak yine de diðer arþivlerdeki belgelerinin taranarak ayrýca yayýnlanmasý çok önemlidir. Özellikle Millî Savunma Bakanlýðý ve Kara Kuvvetlerinin arþivi (Le Service Historique de l’Armée de Terre à Vincennes) (SHAT) bu konuda çok önemli belgelere sahiptir. Çukurova bölgesindeki Ermeni faaliyetleri açýsýndan çok zengin dokümantasyon içeren bu arþiv belgelerinin yayýnlanarak araþtýrmacýlarýn istifadesine sunulmasý zarureti vardýr.

Yazarýn yayýnladýðý belgeler arasýnda genelde diplomatik yazýþmalar, bilgi notlarý, özel raporlar,  haftalýk bilgi bültenleri vb vardýr. Bilgi bültenlerinde yer alan baþlýklardan sadece biri olan “Ermenistan’da katliam” baþlýklarýný yayýnlamakla yazar çekinmeden belge yayýnladýðýný göstermektedir. Bu durum Türk tezinin saðlamlýðýnýn bir baþka göstergesidir. Dýþiþleri bakanlýðý arþivinin Türkiye ve dolayýsýyla Ermenilerle ilgili en önemli tasniflerinden birisi Savaþ ( Guerre 1914–1918 Turquie) baþlýðýný taþýmaktadýr. Yazar eserinin I. cildine bu baþlýktan baþlamasý ve yine ayný baþlýk altýnda tasnif edilmiþ olan Suriye-Filistin’i (Syrie-Palestine) eklemesi, Türk-Ermeni iliþkilerinde en sorunlu dönem olan Tehcir kararýný da içine alan I. Dünya savaþý döneminin aydýnlatýlmasýna yardýmcý olacaktýr. Ermeni Meselesi hakkýnda çalýþmalara yayýnlanmasýyla berraklýk kazandýrabilecek diðer tasnif baþlýklarý ise N.S. Turquie, Levant 1918–1929 Turquie, Syrie, Caucase-Kurdistan ve Arménie’dir. Ümit ederiz ki bu baþlýklardaki ve diðer Fransýz arþivlerindeki belgelerde en kýsa sürede yayýnlanýr. Böylece Türkiye’ye musallat edilen bir gaile yerli ve yabancý kaynaklarla bertaraf edilmiþ olur. Yazar bu çalýþmasýyla söz konusu yolda harcanan çabaya önemli katkýda bulunmaktadýr. Tabii ki belge yayýný bu iþin ancak baþlangýcýný oluþturabilir ve önemli olan bu belgelerin objektif olarak bilimsel metotlarla araþtýrma, tahlilî eserlere dönüþtürülebilmesidir.

[1] II ve III ciltler de yayýnlanmýþ, ancak tarafýmýzdan henüz görülmemiþtir.