| | Gürcistan’ýn Samtshe-Cevaheti vilayetinde ve Rusya Federasyonunun Krasnodar eyaletinde yaþayan Ermenilerin nüfuslarý hýzla artmaktadýr ve son on yýlda kültürel ve siyasi alanda özerklik arayýþlarýna baþlamýþlardýr. Türkiye’nin kuzeydoðu sýnýrlarýnda meydana gelen bu geliþmeler Türkiye için stratejik açýdan önemlidir. Samtshe-Cavaheti vilayeti Türkiye’nin Ardahan iline komþudur. Yine Cavaheti Türkiye’nin Türkgözü (Posof) sýnýr kapýsý ve açýlmasý planlanan Aktaþ (Çýldýr) sýnýr kapýsý üzerindedir. Bakü-Ceyhan petrol boru hattý ve Kars-Tiflis demiryolu projeleri Samtshe-Cavaheti eyaletinden geçmektedir. Ayrýca Cavaheti zorunlu göçe tabi tutulan Ahýska Türklerinin yaþadýðý bir yerdi. Ahýska Türklerinin eyalete geri dönme ihtimali vardýr. Rusya Federasyonu’nun Krasnodar eyaleti ise, Rusya’nýn Karadeniz kýyý þeridi boyunca uzanmasý, Tarým, sanayi ve ticaret bakýmlarýndan geliþmiþ olmasý, Novorosisk ve Sochi gibi iki önemli Karadeniz limanýný barýndýrmasý, Rusya’da PKK’nýn faaliyette olduðu bu vilayette Kürtlerin de özerklik taleplerinin olmasý, Türkiye ile yakýn iliþkileri bulunan Adigey Federe Cumhuriyeti’nin bu vilayet içinde bir adacýk halinde olmasý, Mavi-Akým doðal gaz boru hattýnýn üzerinde yer almasý ve hem Samtshe-Cevahiri hem de Krasnodar Ermenileri’nin Anadolu (genelde Erzurum ve Hemþin) kökenli olmalarý nedenleriyle Türkiye açýsýndan stratejik önemi vardýr.
Gürcistan Ermenileri
Günümüzde Gürcülerden sonra Gürcistan’daki en büyük etnik grubu oluþturan Ermeniler aðýrlýklý olarak ülkenin Güneybatýsýnda ve Tiflis’te yaþamaktadýrlar. Çeþitli tarihlerde meydana gelen göçler ile Gürcistan’daki Ermeni nüfusu artmýþtýr. 1989 nüfus sayýmýna göre Ermeniler Gürcistan nüfusunun % 8.1’ini oluþturmaktadýr. Gürcistan’daki en büyük Ermeni nüfus Cavaheti ve Mesheti’de bulunmaktadýr. Ýki vilayeti birlikte ele aldýðýmýzda Ermeni nüfusu iki vilayetin toplam nüfusunun % 40’ýný oluþturmaktadýr. Bu illerde Ermenilerin nüfus içerisinde oranlarýný arttýran nedenlerden biri Ahýska Türklerinin Cavahati ve Mesheti’den göçüdür. Avrupa Konseyi tarafýndan Gürcistan hükümetine Ahýska Türklerinin 12 yýl içinde aþamalý olarak Gürcistan’a geri dönmeleri planý sunulmuþtur. Ancak Gürcistan hükümeti tarafýndan onaylanmayý bekleyen bu planýn uygulanýp uygulanmayacaðý konusunda þüpheler vardýr. Türkiye’de 1992 yýlýnda çýkarýlan ‘Ahýska Türklerinin Türkiye’ye Kabulü ve Ýskanýna Dair Kanun’ Ahýska Türklerinin Türkiye’ye göçlerini hýzlandýrmýþtýr.
Gürcistan Ermenilerinin Örgütleri: ‘Cavah Hareketi’, ‘Parvents, ‘Virk’
Daðlýk Karabað çatýþmasý Cavaheti’de Ermeni milliyetçiliðini harekete geçirmiþ ve Mart 1988’den itibaren Ahalkelek’den bir çok gönüllü Karabað Ermenilerine yardýma gitmiþtir. Böylece söylemi Ermeni kültürel mirasýný korumak ve Cavaheti’deki okullarda Ermeni tarihi ve biliminin okutulmasýný saðlamak, milli kurumlarý korumak ve bölgenin kalkýnmasýný saðlamak olan Cavaheti hareketi hýzlý bir þekilde geliþmiþtir. Hareket Cavaheti’de sýnýrlý bir özerklik istemektedir. Ermenistan iki cephede birden savaþmak istemediði için Cavaheti Ermenileri arasýndaki ayrýlýkçý istekleri kontrol altýna almak istemiþtir. 1994 yýlýnda Mesheti ve Cavaheti eyaletleri birleþtirilerek Samtshe-Cavaheti eyaleti oluþturulmuþtur. Bu birleþtirmedeki neden Cavaheti’deki Ermeni nüfus yoðunluðunu azaltmaktýr. Ancak Birleþme Cavaheti ile sýnýrlý olan Ermenilerin otonomi isteklerinin sýnýrýný geniþletmiþtir. Cavaheti hareketi kültürel otonomi gibi talepler ile ortaya çýkarken, paramiliter bir grup olan Parventlerin Cavahetinin geleceði konusunda baþka planlarý vardýr. Günümüzde Cavaheti Ermenileri kültürel otonomiye sahiplerdir. Hatta eyalette yaþayan Gürcüler Ermenice konuþabilirken, Ermeniler Gürcüce bilmezler. Ermenistan Cavaheti konusunda sessiz kalýrken Taþnak yanlýsý Virk örgütü öncülüðnde Ermenilerin özerklik talepleri sürmektedir.
Ahalkelek Rus Üssü'nün Cavaheti Ermenileri için Önemi
Ahalkelek üssü Cavaheti'deki en önemli istihdam alanýdýr. Üssün personelinin yarýdan fazlasý Cavaheti Ermenisi kökenlidir. Ayrýca, vilayet nüfusun önemli bir kýsmý Rus ordusuyla ticaret yaparak geçinmektedir. Cavaheti Ermenileri için söz konusu üssün ekonomik önemi yanýnda güvenlik açýsýndan da önemi büyüktür. Üs Türkiye ve Gürcistan'a karþý bir kalkan olarak görülmektedir ve gerektiðinde Karabað savaþýnda olduðu gibi Ermenileri silahlandýrýlmasý, muhtemel iç ve dýþ saldýrýlara karþý korunmasýnda kullanýlabilirr. Gürcistan ordusu ise bu vilayette konuþlanmýþ durumda bile deðildir. Cavaheti Ermenilerinin Rus askeri varlýðýndan memnun olmasýna raðmen, Gürcistan baðýmsýzlýðýna karþý bir tehdit olarak algýladýðý Rus askeri varlýðýndan hoþnut deðildir. Gürcistan, Rus askeri varlýðýnýn topraklarýndan çekilmesini talep etmiþtir. Samtshe-Cavaheti Ekonomisi
Samtshe-Cavaheti eyaleti Gürcistan'daki eyaletler arasýnda ekonomisi, altyapýsý, iletiþim hatlarý ve karayollarý en kötü, yaþam standardý en düþük, iþsizliðin en yüksek olduðu eyalettir ve özelleþtirmenin henüz baþlamamýþtýr. Kolhoz adý verilen kolektif çiftlikler iflas etmiþ ve tarýmsal üretim durmuþtur. Az olan sanayi tesisleri de istikrarlý olarak çalýþmamaktadýr. Bu nedenlerden dolayý, Samtshe-Cavaheti'nin ekonomisi son on yýlda Rusya ve Türkiye'ye baðlý duruma gelmiþtir. Günümüzde vilayet nüfusunun büyük bir bölümünü Türkiye ile bavul ticareti yapan küçük çiftçilerden oluþturmaktadýr.
Krasnodar (Amþen) Ermenileri
Rusya Federasyonu'nun Karadeniz kýyý þeridinin tamamýný oluþturan ve Novorosisk, Soçi gibi iki önemli Karadeniz limanýný barýndýran Krasnodar eyaleti, tarým-sanayi-ticaret açýlarýndan, ‘Rusya'nýn Marmarasý’ durumundadýr. Rusya'nýn ve Abhazya'nýn Karadeniz kýyýlarýna yerleþmiþ olan Ermeniler, genelde Türkiye'nin Doðu Karadeniz'inde bulunan Hemþin bölgesi kökenli olduklarý için Kuzey Kafkasya'da ‘Amþen Ermenileri’ adýyla tanýnmaktadýr. SSCB devrinden itibaren, gerek Ermenistan'dan ve gerekse Güneybatý Gürcistan'dan bu eyalete yoðun bir Ermeni iþçi göçü de gerçekleþmiþtir. Amþen (Hemþin) Ermenileri, Krasnodar'da yoðun bulunduklarý kent ve köylerde örgütlenmiþ, Ermeni Diasporasý ile iliþkilerini geliþtirmiþtir. Krasnodar'daki en önemli Ermeni kuruluþu ‘Ermeni Bilim ve Kültür Merkezi’ olan ‘Amshen’dir. Bu merkez, Amþen Ermenilerini Ermenistan, Daðlýk-Karabað ve Ermeni diaspora faaliyetleri konusunda bilgilendirmek ve ayný zamanda Amþen Ermenileri üzerine çýkan haberleri Rus, Ermeni ve Ermeni diasporasý basýnýna iletmek amacýyla kurulmuþtur. Krasnodar'ýn da içinde bulunduðu Kuban bölgesini tarihi Ermeni topraðý olarak gören ve eyalet içinde örgütlenmelerini tamamlayan Amþen (Hemþin) Ermenileri, 1995 sonrasý Krasnodar'da siyasi-kültürel özerklik arayýþýna baþlamýþlardýr. Bu amaçla, Soçi'nin güneyinden Abhazya'nýn Gagra kentinin kuzeyine kadarki bölgede nüfusun çoðunluðunu oluþturan Amþen Ermenileri, Rusya'nýn Karadeniz sahilinde yer alan Adler'de özerklik arayýþýna girmiþler ve bu amaçlarýna yasal bir dayanak saðlamak için Adler'de ‘Ermeni Ulusal Bölgesi’ oluþturmak amacýyla referandum yapmak için 2000 yaz aylarýnda giriþimlere baþlamýþlardýr. Ermenilerin Krasnodar'da özerklik arayýþlarýnýn yanýnda, 1990'lý yýllarda Kürtlerin de Krasnodar'da ‘Kürt Özerk Bölgesi’ oluþturmak için talepte bulunmasý ve PKK'nýn Moskova, Saratov ve Krasnodar'da Kürtlerin kültürel haklarýnýn verilmesini Nisan 2000'de Putin'den istemesi, bu eyaletin Moskova ve Ankara açýlarýndan hassas bir döneme girdiðini göstermektedir. Rusya ile Türkiye arasýnda gerçekleþtirilen Mavi Akým Doðalgaz Boru Hattý'nýn da Krasnodar'dan geçmesi Ankara açýsýndan bu eyaletin önemini arttýrmaktadýr. Haziran 2000'de yapýlan ‘Krasnodar eyaletinin uluslararasý iliþkileri ve göçmen olmanýn koþullarý’ konulu toplantýdaki konuþmasýnda Krasnodar Vali Yardýmcýsý Nikolay Karçenko, aðýrlýklý olarak Krasnodar Ermenileri üzerinde durarak, Soçi'de Ermeni nüfusunun son yýllarda iki katýna çýktýðýný, Þoçi'de kurulan Ermeni sivil toplum kuruluþlarýnýn yöneticileri arasýnda Ermeni terör örgütleri ile iliþki içine bulunan kiþilerinde yer aldýðýný, söz konusu bu kuruluþlarýn amacýnýn Adler'de ‘Ermeni Ulusal Bölgesi’nin oluþturulmasý olduðunu ve bunlardan dolayý Soçi'de ‘Ermeni Sorunu’nun oluþtuðunu’ söylemiþtir. Amþen Ermenilerinin Adler'de ‘Ermeni Ulusal Bölgesi’ oluþturmak için referanduma yönelmelerine tepki de karþý bir referandum isteði ile gecikmeden gelmiþtir. 22 Temmuz'da Krasnodar'da yapýlan ve Taman temsilcileri, Kuban Kazaklarý birlikleri ve Krasnodar Valisi N. Kondratenko tarafýndan kontrol edilen Oteçestvo hareketi üyelerinin katýldýðý toplantýda, Krimsk Kazaklarýnýn yaptýðý ‘Krimsk ve Abinsk bölgeleri sakinlerinin Ahýska Türkleri, Kýrým Tatarlarý ve [Ermeniler de dahil olmak üzere] Kafkasyalý-Asyalý diðer halklar üzerine düþüncelerinin öðrenilmesi için referanduma gidilmesi’ teklifi kabul edilmiþ ve referanduma gidilmesi amacýyla imza toplanmasý için Batý Kuban Ruslarý Birliði Koordinasyon Konseyi kurulmuþtur.
Türkiye'nin yakýndaki uzak topraklar olarak algýladýðý Samtshe-Cavaheti ve Krasnodar, son on yýldýr giderek belirginleþen çok boyutlu Ermeni sorunu nedeniyle yeni olaylara gebedir.
Baðýmsýzlýk sonrasý Gürcistan, doðudan batýya doðru uzanan gerek enerji ve gerekse ulaþým yollarýnýn potansiyel koridoru durumuna gelmiþtir. Daðlýk Karabað Savaþý Gürcistan'ýn bu önemini daha da arttýrmýþ, Ermenistan'ýn Rusya ile Batý'ya ve Türkiye'nin Azerbaycan'a açýlýmý, Türkiye ve Azerbaycan'ýn Ermenistan ile kayýt dýþý ticari ve turistik iliþkileri Gürcistan üzerinden gerçekleþmeye baþlamýþtýr. Gürcistan, kuzey ve kuzeybatýsýndaki (Abhazya ve Güney Osetya) çatýþmalarýndan sonra güneybatýsýnda (Samtshe-Cavaheti) meydana gelebilecek yeni bir etnik kökenli çatýþmanýn ülkeyi kesin bir parçalanmaya sürükleyebileceðinin farkýndadýr.
Þevardnadze, bir tarafta Türkiye, Azerbaycan, Ukrayna, Batý devletleri ve diðer tarafta Rusya, Ermenistan ve diðerleri olmak üzere iki devlet grubu arasýnda denge kurarak dýþ politikasýný yürütmeye çalýþmaktadýr. AB ve Fransa hükümetinin Gürcistan ve Ermenistan ile yaptýðý anlaþma ile Gürcistan-Ermenistan arasýndaki Poti-Haþuri-Borjomi-Ahaltsihe-Ahalkelek-Gümrü-Erivan-Megri karayolunun yeniden yapýmý konusunda mutabakata varýlmýþtýr. 1996'da Gürcistan, Azerbaycan, Ukrayna arasýnda Özbekistan ile de yakýn bir iþbirliði içerisinde Taþkent-Bakü-Kiev arasýnda -daha sonralarý Avrasya ulaþým koridoru olarak adlandýrýlacak olan- bir ulaþým koridorunun projelendirilmesi ve yapýmý konusunda anlaþma imzalanmýþtýr. Avrasya ulaþým koridorunun yapýmý, Türkiye tarafýndan gündemde tutulan Bakü-Ceyhan Petrol Boru Hattý ve Kars-Tiflis Demiryolu Projeleri Rusya'nýn Güney Kafkasya üzerindeki nüfuzunu azaltabilecek giriþimlerdir. Bu nedenle Rusya'nýn, bu enerji ve ulaþým koridorlarý projelerinin geçiþ güzergahý üzerindeki Samtshe-Cavaheti vilayetinde projeleri belirsiz bir tarihe kadar rafa kaldýrýlacak bir çatýþmayý çýkarmasý ve/veya desteklemesi olasý bir geliþme olacaktýr. Bölgedeki bir çatýþma Gürcistan'ýn kaldýrmak istediði Ahalkelek Rus üssünün de bölgede gerekliliðini ortaya çýkararak mevcut konumunu saðlamlaþtýracaktýr.
Azerbaycan ve Türkiye ile diplomatik iliþkisi bulunmayan Erivan, Ýran'dan baþka diplomatik iliþki içinde olduðu ikinci komþusu ve Rusya'ya, Batý'ya ve Karadeniz'e çýkýþ kapýsý olan Gürcistan ile iliþkilerini bozmamak için ayrýlýkçý eðilimlere destek vermemektedir. Uzun dönemli düþünen Erivan, Gürcistan SSC dönemindeki Cavaheti vilayeti yerine baðýmsýzlýk döneminde Mesheti ile Cavaheti vilayetlerinin birleþtirilmesiyle oluþturulan Samtshe-Cavaheti vilayetinden daha memnundur. Çünkü bu yeni vilayet, Erivan ve Moskova ile iyi iliþkilere sahip olan -Karadeniz kýyýsýndaki- Acaristan ile komþudur. Böylece, Ermenistan'ýn Karadeniz'e ulaþma ideali bir adým daha gerçekleþmiþtir. Ayrýca, Türkiye ile (özellikle Doðu Karadeniz bölgesiyle) ticaretinde Acaristan'a açýlan Sarp (Artvin-Hopa) Sýnýr Kapýsý'ný ve Samtshe-Cavaheti vilayetine açýlan Türkgözü (Ardahan-Posof) Sýnýr Kapýsý'ný kullanan Ermenistan ile Cavaheti Ermenileri, Gürcistan'ýn sözkonusu vilayetine doðru açýlmasý düþünülen ve Ermenistan'a daha da yakýn olan Aktaþ (Ardahan-Çýldýr) Sýnýr Kapýsý'nýn faaliyete geçmesiyle daha da rahatlayacaktýr. Böylece, Gürcistan ile iliþkilerini geliþtirmeye çalýþan Türkiye dolaylý olarak Cavaheti Ermenilerine ve Ermenistan'a yardým etmiþ olacaktýr.
Anadolu Türklüðünün doðal bir parçasý olan Ahýska Türklerinin Samtshe-Cavaheti'ye dönebileceði gerçeði ise bu vilayetin geleceðini etkileyecektir. Gürcistan'daki Rus üslerinin kapanmasý için giriþimlerde bulunan Þevardnadze yönetimi Ahýska Türkü kartýný Ermenileri dengelemek için kullandýðý takdirde, Güneybatý Gürcistan'da yeni olaylarýn çýkmasý olasýdýr. Ahýska Türklerinin Türkiye tarafýndan Anadolu'ya iskan edilmesine devam edilmesi ise Samtshe-Cavaheti Ermenilerini ve Krasnodar'ýn yerel yöneticilerini rahatlatacaktýr. Nitekim, Krasnodar'ýn yerel yöneticileri 'sessiz ve aþamalý bir planla, Rusya için stratejik önemde olan bu eyaletlerde yaþayan Ahýska Türklerinin rahatsýz edilerek Türkiye'ye yerleþmesinin saðlanmasýný' bir politika olarak benimsemiþlerdir.
Samtshe-Cavaheti Ermenilerinin koruyucusu durumuna gelen Moskova'nýn, SSCB'nin daðýlmasý sonrasý Rusya Federasyonu'nun tek çýkýþ kapýsý olarak kalan Krasnodar'da Amþen Ermenilerinin -ve diðer etnik gruplarýn- özerklik arayýþlarýný desteklemesi ise beklenmemelidir. Bu nedenle, Moskova'nýn iki bölgede farklý politikalara yönelmesi kaçýnýlmazdýr.
| |
Anasayfa
Ýletiþim
��eri�e Yorum Yaz
Yazd�r
Tavsiye Et
