| | Title: From the Crossborders Regional Cultural Solidarity to the Regional Political Structuring
Abstract: This study is initially produced as a paper to be presented at the II. Kars City Congress, and it is constructed on a previous paper of the author at the same set of congresses. The information about ethnicity around Kars region had been supplied in the first paper. At this study, the author goes one step further and analyzes the possible role of ethno-social structure on the Caucasian Policy of Turkey.
Keywords: Cultural Solidarity, Ethno-Social Structure, Caucasian Policy of Turkey, II. Kars City Congress, Ethnicity
28–30 Haziran 2000 tarihinde yapýlan Kars Kent Kurultayý’nda vermiþ olduðumuz ‘Etnik Sosyoloji Açýsýndan Kars ve Kafkasya’ isimli bildiride, Kars’ýn etno-kültürel yapýsýný asgari yüz yýllýk derinliði ile ele almaya çalýþýrken Kars ve yakýn çevresinin zamanla deðiþen etnik yapýsýna, dini inanç, dil ve ýrk itibariyle açýklýk getirmeye özen göstermiþtik. Bu yapýnýn hangi sosyal faktörler etkisinde þekillendiðini belirtmiþtik.[1] Ayný þekilde Kuzey ve Güney Kafkasya’nýn etnik demografisini ele alýp Kars ve yöresinin öncelikli Anadolu etno-sosyal yapýsý ile adeta ayniliðe varan benzerliklerini izaha çalýþmýþtýk. Netice olarak Anadolu’nun Ortadoðu ülkesi olduðu kadar ayný zamanda bir Kafkas ülkesi, keza Kafkasya’nýn da etnik kültür itibariyle bir Ortadoðu ülkesi olarak nitelendirilebileceði hükmüne varmýþtýk.[2] Bu itibarla bu bildirimizde Kars ve yöresi etnisitesini tek tek ele alýp kültürel kimliði oluþturan öðelerin yoðun ortaklýklarýný tartýþmayacaðýz.
Geçen zaman içerisinde süper ve bölgesel güçlerin kültür algýlamalarýnýn üzerinde çalýþtýðýmýz bölgeye etnisite eksenli yansýmalarý nasýl olur konusuna da ayrýntýlý olarak çalýþmalarýmýza yansýttýk.[3] Bu itibarla geçmiþte bölgede oluþturulmuþ hakim kültürler küresel gücün genel tercihinin bölgeye nasýl yansýyacaðý konusunu da bu bildirimize taþýmayacaðýz. Ancak, þu kadarýný belirtmekte yarar var, bölge etnisite sayýsý itibariyle çok ve fakat nüfusu az olan halklar oluþturmuþtur. Bunlarýn münferiden anti-emperyalist kültür mücadelesi vermeleri mümkün deðildir. Bu bakýmdan, bölgesel kültür ortaklýklarý itibariyle ortak kültürel paydalarýnda birleþmek zorundadýrlar. Süper gücün kültür stratejilerinde ulus devlete karþý olduðu etnik unsurlara kültürel destek veren bir strateji görünümü arz ettiði bilinmektedir. Ancak, Irak örneði de göstermiþtir ki, ulusüstü güçlerin arayýþý halklarýn kültürel haklarý deðildir. O, halklarýn dayanýþma içinde oluþturduðu ittifaký yani çaðdaþ uluslaþmayý aþabilmek için etnisiteyi bir dönem için manivela olarak kullanýp, çýkar düzenini kurduktan sonra adeta etnik ihtilafý güçlendirerek üstünlüðüne devamlýlýk kazandýrmaktadýr.[4]
Biz bu bildirimizde, Türkiye’nin Kafkasya politikasýnda uluslararasý sistem ve mevcut konjonktürü oluþturan þartlar ýþýðýnda etno-sosyal yapýnýn oynayabileceði rol üzerinde duracaðýz. Geliþtirmeye çalýþtýðýmýz Türk kimliðinin yeni mahiyeti itibariyle; kendimize, bölgeye ve bölge üstü güçlere bakmaya çalýþacaðýz. Saniyen belirtelim biz güneyi ve kuzeyi ile Kafkasya’yý bir bütün olarak algýlýyoruz.[5]
Bilindiði gibi jeo-ekonomi, jeo-politik ve benzerlerinde olduðu gibi jeo-kültürel konularda da kültür bir stratejik objedir. Biz Kafkasya ve Anadolu’yu halk kültürünü merkeze koyarak, halk kültürünü stratejik bir obje olarak ele alýp incelemeye çalýþacaðýz. Ancak halk kültürü ayrýntýlý çalýþmalarýmýzý daha ziyade dipnotlarda zikredip teorik açýklamalar yapmayacaðýz.
2876 sayýlý kanunla belirtilen hususlar arsýnda yer alan kültür ile ilgili milli hedefler ve milli kimlik unsurlarý konusunda Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Kurumu’nun Yüksek Kurulu’na görevlendirmeler yapmýþtýr.[6] Bu görevlendirmede: kültür unsuru kavramý, bütün toplumlarda geçerli olan kültür unsurlarý ve milli kültürün unsurlarýnýn tespiti vardýr. Kültürü oluþturan alt birimler gerek genel ve gerekse milli kültürler için geçerlidirler. Kültür, iþlevsel ve yapýsal özellikleri ile bütünleþmiþtir. Kültür, objektif ve sosyo-kültürel deðerlerin, sosyal davranýþlarýn ve yapýsal birimlerin bütünüdür. Tarihi bilinç ile donatýlmýþ bir milletin öz benliðini oluþturur. Bir milletin veya toplumun sahip olduðu maddi ve manevi deðerlerden oluþan kültür, toplumun bilgileri, sanatý, alýþkanlýklarý, davranýþlarý ve zihniyetini içine alýr. Özel nitelikte sosyal, ekonomik, dini, ahlaki, hukuki, bilimsel müesseselere dair hayat tarzlarýný kapsar. UNESCO, kültürü, bir insan topluluðunun kendi tarihsel geliþimi konusunda sahip olduðu bilinç olarak tanýmlamaktadýr.
Merkezine milliliði ve evrenselliði alan iki kültür tanýmýný bizim geliþtirmeye çalýþacaðýmýz bölgesel kültür formülünü kolaylaþtýracaðý adýna tercih ettik. Milli kimlik unsurlarý ile evrensel kimlik unsurlarý anti-emperyalist kültür stratejileri olarak yapýlandýrýlamaz mý? Cevap bekleyen birinci soru budur. Üzerinde durmaya çalýþacaðýmýz cevap aranýlacak ikinci soru, 2876 sayýlý kanun ile milli politikalarýn oluþmasýnda, belirlenmesinde, yürütülmesinde ve milli hedeflerin seçiminde esas alýnacak milli kültür unsurlarýný tespit etmede ‘Kopenhag Siyasi Kriterleri’nin[7] kültür boyutu itibariyle nasýl bir deðiþim almýþtýr?, bunun üzerinde durmaya çalýþacaðýz.
Kültür, kiþiliðin geliþmesinin önemli bir boyutu olarak deðerlendirilmektedir. Kültür-kimlik, kültür-etnisite, kültür-ulusal yapýlanma itibariyle, hangi etnisiteden olursa olsun halkýn arasýnda yaþayan deðer normlarý ile bu halklarýn aydýnlarý arasýnda yaþamakta olan belirleyici unsurlar aynýmýdýr, biz bunun da tartýþýlmasýndan yanayýz.
Bize göre Anadolu ve Kafkas halklarýnýn halk seviyesindeki deðer kriterleri onlarýn içerisinden yetiþtiði iddia edilen sözde aydýnlarla ayný deðildir. Bu teþhisimiz Ermeni toplumu dahil Anadolu ve Kafkasya’nýn tüm halklarý için geçerlidir. Son 200-250 yýldýr Batý’dan esen stratejik rüzgarlar Oryantalizm marifeti ile Doðu düþünce tarzýný tahrip ve dejenere etmiþtir. Þark aydýný, deðerlerinin yerine emperyalist olgularýn nasýl yerleþtirildiðinin farkýnda deðildir. Bölge insanýnýn ortak olan deðer ölçülerine tekrar sahip çýkmasý sorunu çözebilecektir. Bunun için her etnisiteden aydýnlarýn halklarýna tekrar kulak asmalarý, göz atmalarý yetecektir. Fransýz Ýhtilali’nin esintileri ile baþlayan bu planlý zihniyetin deðiþtirilmesi operasyonu bütün hýzýyla devam etmektedir. Fert bazýnda egoizm merkezli tutum, etnik egoizme dönüþmekte, halklarýn düþman haline sokulmasý ise milliyetçilik olarak yansýtýlmaktadýr. Bizim halkýmýzýn her etnisiteden sade vatandaþýmýzýn milliyetçilik anlayýþýnda ‘ben’ deðil ‘biz’ vardýr. O ‘biz’in içeriði tüm komþularý ayýrmadan kapsar. Anadolu ve Kafkasya halklarý Anadolu’da ve Kafkasya’da hep komþu olmuþlardýr. Bugün de çözüm bu komþuluðun tesisindedir. Bu komþuluk siyasi sýnýrlara raðmen saðlanabilir. Geçmiþte de bahçeler, tarlalar, meralar komþu idiler, hepsi de sahipli idiler ve yine de halklar komþu idiler. Bugün neden olmasýn.
Dini kuruluþlar vaazlarýnda, din adýna telkinde bulunurlarken, geçmiþin özlemini yaþatmak için kin ve nefreti halklarýna bilhassa yeni nesillerin dimaðýna Tanrý emri imiþcesine enjekte etmemek zorundadýrlar. Dini turizm adýna düzenlenen turlar barýþ ve sevginin bahçelerini yeþertebilmelidir.
Ýstanbul’da, Bakü’de, Kahire’de, Erivan’da daha birçok kültür merkezi þehirlerde 14, 15, 17, 18 ve 19. yy.da Ermeni harfli Türkçe veya Ermeni harfli Ermenice Köroðlu Destanlarý, Dede Korkut Destanlarý yazýlabilmiþ iken, birçok Ermeni halk ozaný Türkçe ve hatta tasavvuf içerikli þiirler yazabilirlerken keza Türk halk edebiyatý ürünleri Gürcüce de çýkabilirken son yüzyýlda neden bir örnek yoktur? Türk, Gürcü ve Ermeni halk deðiþmemiþtir. Deðiþen, yanlýþ kültür stratejileri uygulayan bu ülkelerin güzideleridir. Geçmiþte birlikte yaþayan halklar taassup göstermeden birbirlerinin alfabelerini, dillerini, geleneklerini paylaþýp hatta ortak üslup geliþtirebilmiþlerken bu sentez paramparça edilmiþtir.
Kafkaslar’ýn barýþý ve Anadolu halklarýnýn kültürel birlikteliði siyasi birlikteliði saðlayabilecektir. Bunun için üzerini toz kaplamýþ halk kültürünün tozunun atýlmasý yetecektir veya halkalarýn kültürleri üzerine siyasilerin geçirdiði maksatlý kýlýf çýkarýlýp atýlmalý, halklarýn yalýn kimliklerinin ortaya çýkmasý saðlanabilmelidir. Bu itibarla Anadolu ve Kafkas halklarýnýn; halk el sanatlarý, müzikleri, çocuk oyunlarý, folkloru, halk tababeti, halk takvimi ve benzeri alanlarda araþtýrmalar yapýp yayýnlanabilmeli ve halkýn birebir tekrar tanýþ olmalarý saðlanabilmelidir.
Tartýþýlmasý zaruri olan bir baþka konu da Atatürk milliyetçiliði ve onun millet anlayýþýndan hareketle üzerinde durduðumuz halklarýn birlikteliði formülüne bakýlmasýdýr. Bize göre, Atatürk’ün kültür milliyetçiliði de gerektiði gibi anlaþýlmamýþ iken maalesef çözüm getirici bu strateji bilinçsizlik, baðnazlýk ve ilkellik adýna adeta eksiltilmiþtir.[8] Atatürk, Türk milletini Türkiye Cumhuriyeti’ni kuran halk ve Türk kültürünü de bu halkýn kültürü olarak belirlerken, kurucu halk olarak Anadolu’nun sadece Türk soylularýný esas almýyor, akraba topluluklarý da kurucu halkýn kapsamýnda mütalaa ediyordu. Bu akrabalýk, kültür akrabalýðý idi. Ortak kültürel deðerler esas alýnmýþtý. Kurtuluþ Savaþý, Cumhuriyet, birer kültürel deðerdi. Atatürkçü dünya görüþü de bu halklarýn ortak eseri idi. Bu görüþte inkârcýlýk yoktu, paylaþýmcýlýk vardý. Bütün halklar nispetlerince kendilerini entegre kültürel hayatta temsil edebilmeli idi.
Sonuç
Sonuç olarak söylenilebilir ki, halklar bazý haklarýn özlemini duyar hale getirilmiþlerdir. Halklarýn bu noktaya getirilmelerinde iç ve dýþ faktörler rol oynamýþ olsalar da çözüm bölge halklarýnýn siyasi sýnýrlara raðmen anti-emperyalist dayanýþmalarýndadýr. Ulus devletlerin ulusal niteliklerinin devamý halklarýn demokratik haklarýna saygýlý davranmalarýna baðlýdýr. Ulus devletin dýþ emperyalizm karþýsýnda anti-emperyalist varlýk gösterebilmesi birlikte yaþadýðý halklarýn haklarýna demokratik davranabilmesi ile mümkündür. Anadolu ve Kafkasya halklarý ulus devletlerin birebir baþa çýkamadýklarý süper güç karþýsýnda etnik milliyetçiliðin bir çözüm olmadýðýný anlamalarý gerekir. Etnik milliyetçilik, Anadolu ve Kafkasya halklarýnýn deðil, emperyalizmin bir ürünüdür.
Geleceðin milliyetçiliði, ýrkçýlýk, kavimcilik din taassubu deðil kültür milliyetçiliði olacaktýr. Bu milliyetçiliðin temel taþýný insan sevgisi teþkil etmelidir. Dar anlamda rejinalist zihniyetler terk edilip bölgesel kültür deðerleri etrafýnda birleþilmeli, bölge kültürleri bölge halklarý arasýnda paylaþýlabilmelidir. Anadolu ve Kafkasya halklarý bu yapýlanmayý geçmiþte Anadolu’da ve Kafkasya’da gerçekleþtirebilmiþlerdir.
[*] Bu yazý 2. Kars-Kent Kurultayýnda ‘Jeokültürel Boyut’ adý altýnda bildiri olarak verilmiþken, metine bazý ilaveler yapýlmýþtýr.
[1] Bu çalýþmamýz bildiriler basýlmayýnca geniþletilerek [‘Etnik Sosyoloji Açýsýndan Kars ve Kafkasya’, Türk Dünyasý Araþtýrmalarý, Aðustos 2001, ss. 133, 129-155] olarak yayýnlanmýþtýr.
[2] Yaþar Kalafat, ‘Birleþik Kafkasya’da Ortak Kültür Kodlarý’, Osman Çelik Armaðan Kitabý, (Ankara, 2005), (Baskýda).
[3] Yaþar Kalafat, ‘Kafkasya Anadolu Baðlamýnda Erzurum Kongresi ve Türk Kimliði’, Erzurum Kongresi ve Kuruluþtan Günümüze Erzurum 1. Uluslararasý Sempozyumu, (Ankara, 23 Temmuz 2003). ss. 93-103.
[4] a.g.e.
[5] Yaþar Kalafat, ‘Türkiye’nin Kafkasya Politikasýnda Bölge Türklüðünün Önemi’, 2023, ss. 17, 19-36. Yaþar Kalafat, ‘Karadeniz ve Kafkasya’da Geliþen Dini ve Siyasi Olaylar Ýtibariyle Türkiye’nin Güvenliði’, 2023, 2002, ss. 10-16. Yaþar Kalafat, ‘Türkiye-Azerbaycan Ýliþkilerine Etno-Sosyal Bir Yaklaþým’, Stratejik Araþtýrmalar Dosyasý, 2000, Sayý 19, ss. 40-42.
[6] Atatürk Kültür Merkezi, Milli Kültür Unsurlarýmýz Üzerine Genel Görüþler, Ankara, 1990.
[7] http://www.belgenet.com/arsiv/ab/kopenhag_kri.html
[8] Yaþar Kalafat, ‘Ortadoðu Etnisitesindeki Geliþmelerin Türkiye’nin Güvenliðine Etkileri’, IV. Türkiye’nin Güvenliði Sempozyumu, 16–17 Ekim 2003, (Elazýð, 2004), ss. 407-414.
| |
Anasayfa
Ýletiþim
��eri�e Yorum Yaz
Yazd�r
Tavsiye Et
