“Bir Ýnsanýn kendi kendisinin ithamcýsý olmasýný istemek iddiasý çok korkunç ve pek gülünçtür, gerçek, sanki onun adeleleri ve sinirleri içine gizlenmiþ gibi, onu iþkence ile çýkarmaya çabalamak, vahþet ve budalalýktýr.”

BECCARÝA

GÝRÝÞ

Bu çalýþmada, Ermenilerin Amerikan kamuoyunu etkileme çabalarýnda oynadýklarý rol, Amerikan siyasî gücünü kendi lehlerine çevirmeleri ve Amerika Birleþik Devletleri’nin Ermeni sorununu dýþ politika unsurlarý içerisinde kabul ederek savunmalarýnýn uzun geçmiþi anlatýlmýþtýr.[1] Ýncelemenin aðýrlýðýný ABD’deki Ermeniler’in faaliyet gösterdikleri kuruluþlar almýþtýr. ABD’deki bu kuruluþlar verilirken (Amerika’ya oranla 50–60.000 gibi az bir nüfusa sahip olmasýna raðmen) Kanada’daki Ermeni kuruluþlarý da verilmiþtir. Zaten Kanada’da bulunan kuruluþlar burada da görüleceði gibi tamamen ABD’deki kuruluþlarla iliþkilidir. Hatta Birleþik Devletler’deki örgütlerin birer þubesi durumundadýrlar. Çalýþmada genel olarak diasporanýn nasýl þekillendiði, ABD’ye ilk Ermeni göçlerinin baþlamasý, Birleþik Devletler’deki yerleþim bölgeleri, nüfuslarý, önemli Ermeni simalarý, faaliyet gösteren kuruluþlarý, bu kuruluþlarýn sayýlarý, amaçlarý ve faaliyetleri, siyasî partileri, yayýn organlarý (Gazete, süreli yayýnlar, bültenler, dergiler, TV-Radyo programlarý vs..), Ermeni kiliseleri, lobi faaliyetleri, Ermeni lobisinin kongre çalýþmalarý, 11 Eylül olayý ve bunun yansýmalarý çeþitli baþlýklar altýnda ele alýnarak deðerlendirilmeye çalýþýlmýþtýr. Çalýþmadaki eksikliklerden birisi, çok önemli olduðunu düþündüðümüz ABD ve Kanada’da Türk diplomatlarýna yönelik Ermeni terörist saldýrýlarýdýr. Olayýn önemi ve çok geniþ olmasý, ayrý bir çalýþmayý gerektirdiðinden yüzeysel bir þekilde de verilmek istenmemiþtir. Bu konu ayrý bir çalýþmada ele alýnacaktýr.

Ýnceleme, Birleþik Devletler’in konuya ilk olarak kendi iktisadî çýkarlarý açýsýndan nasýl yaklaþtýklarý, 1800’lü yýllardan itibaren Anadolu ve Ortadoðu topraklarýnýn kaynak zenginliði, pazar niteliði, ulaþým olanaklarý, Osmanlý Devleti ile yapmýþ olduðu 1830 Antlaþmasý ve ticarî anlamdaki yakýnlýklar çeþitli olanaklarý saðlayan bu verimli topraklarýn Amerikan çýkarlarý bakýmýndan ne þekilde ve hangi ölçülerde ve toplumun hangi kesimleriyle iliþki kurularak saðlanabileceði konularýnda önemli bilgi ve araþtýrma verilerini hazýrlamýþtýr. Osmanlý ülkesindeki Ermeniler elbette bu iliþkilerde en önemli unsur olarak kabul edilmiþtir. Zaten çok daha önceleri Ermeni unsuru din, kültür ve iktisadî çýkarlar bakýmýndan, baþta Katolik mezhebine çekmeye çalýþan Fransa olmak üzere, Ermeniler üzerinde Protestanlýðý, çýkarlarý için yerleþtirmeye çalýþan Ýngiltere, büyük idealleri için Ermenileri yýllarca kullanan ve Ortodoks bir Ermeni kitlesi yaratma çabalarýnda olan Rusya tarafýndan parsellenmeye çalýþýldýðý devrelerde bu defa Amerika da misyoner örgütleriyle, okullarý, yetimhaneleri, hastahaneleriyle adý geçen unsur üzerinde etkili olmaya baþlamýþtýr. Birinci Dünya Savaþý’na kadar Amerika Ermeni sorununu etkili bir þekilde siyasî bir düzeye getirmemiþtir. Gerçekte mesele ABD’nin iç sorunlarýnýn dýþ politikaya aksetmesi sonucunda daha açýk bir ifadeyle Monreo Doktrini’nin bir gereðidir. Birinci Dünya Savaþý’nda ABD ilk defa kendi kýtasý dýþýnda Avrupalýlarla birlikte savaþa katýlýnca durum deðiþmiþ artýk Ermenilik, Rumluk vs.gibi konularda Birleþik Devletler fikir ve söz sahibi olmaya ve bunlarý devletler arasý düzeyde ortaya atmaya baþlamýþlardýr. Ýþte bu devrede Ermeniler uzun bir süreden beri yakýnlýk içerisinde bulunduklarý ve iyi kaynaþtýklarý ABD ile kamuoyunu hareketlendirmek ve davalarýnýn savunuculuðunu Birleþik Devletler’in daha etkin ölçüde yapmalarýný saðlamalarýnýn yoluna gitmiþlerdir.[2]

1. TARÝH BOYUNCA ERMENÝ GÖÇLERÝNÝ VE DÝASPORASINI  ÞEKÝLLENDÝREN FAKTÖRLER

Ermeniler genellikle 1915 tehciriyle birlikte dünyanýn çeþitli bölgelerine daðýldýklarýný ve böylelikle bir Ermeni diasporasýnýn oluþtuðunu iddia ederler. Ancak, tarihî kaynaklar incelendiði zaman, ileri sürülen iddianýn (sözde) “Ermeni Davasý”(Hai Tahd)’ný desteklemek amacý ile ortaya atýldýðý görülmektedir.[3] Çalýþmamýzda da görüleceði üzere Ermeni diasporasýnýn oluþumu iyi bir þekilde tarihsel süzgeçten geçirildiðinde görülecektir ki Ermeniler tarihleri boyunca sürekli olarak sürgünlere, zorunlu göçlere uðramýþlar ve bir yerde bu durum Ermeni tarihinin önemli bir parçasý haline gelmiþtir. Ermeni göçlerini, Agos gazetesi yazarlarýndan Hrant Dink çok güzel betimlemiþtir. “Diasporanýn Köyü” isimli yazýsýnda diaspora Ermenileri’ni ve için için aðlayarak göçler yüzünden gittikçe küçülen yok olmaya yüz tutan Ermenistan’ý anlatan Dink, tarih boyunca gerçekleþen Ermeni göçlerinden savrulma diye bahsedecektir ve “Bu savrulma öyle güçlü bir savrulmadýr ki, bu gün bakýldýðýnda dünyanýn hemen bütün kýtalarýnda ve hemen her bölgesinde kolonileþmiþ ve cemaatleþmiþ Ermenilerin varlýðý  görülebilir. Ermeni edebiyatýnýn seçkin ve önemli kalemlerinden Vahram Mavyan’ýn önemli eseri “Her yerde Ermeni var (Armendeð hay ga) bu daðýlmýþlýðý öyküleþtiren önemli eserlerden biridir. Ancak gelin görün ki “Ermeni göçü Sovyetler Birliði’nin daðýlýp Ermenistan’ýn baðýmsýzlýðýný kazanmasýndan sonra da dinmemiþ, bu gün de sürmektedir.” demektedir.

Ermeni göçlerinin oluþmasýnda en önemli etkenlerden birisini Ermeniler’in yaþadýðý bölgeler oluþturmaktadýr. Tarihte Ermeni yerleþim bölgelerine bakýldýðýnda, yayýlma ordularýnýn geçit alaný ve uðrak yerleri olmasý bölgede Ermeni göçlerine neden olmuþtur.

Hýristiyanlýk öncesi Ermeniler’in ateþe tapmasý Ermeniler ile Ýranlýlar’ý dil, din ve kültür bakýmýndan birbirlerine baðlýyordu. Ancak, Ermeniler’in arasýna Hýristiyanlýðýn girmesi, Ermenileri bir taraftan Bizans’a baðlarken, diðer taraftan da Sasanî hükümdarlarýnýn (tekrar eski dinleri olan ateþe tapýcýlýða döndürmek için) üzerlerindeki baskýyý artýrmasýna neden oluyordu. Bu sebepten dolayý Ardaþir ve Hosrev, binlerce Ermeni’yi Ýran içlerine doðru sürmüþtür. Þapur II., birçok þehri yýktýktan sonra 70.000 Ermeni’yi Parthia’ya zorunlu bir tehcire tabi tutmuþtur. Beþinci yüzyýl, Ýran ile Ermenistan arasýnda din savaþlarýnýn sürdüðü bir yüzyýl olmuþtur. Bu savaþlar sýrasýnda katliamlardan kurtularak esir edilen Ermeniler Parthia’ya, Bacterya’ya, Hyrcania’ya, Mazendaran, Horasan, Niþabur, Hoziston gibi yerlere sürülmüþlerdir. Thomas Arzruni, sadece Van ve Ardaþad’dan Ýran’a, yaklaþýk olarak 500.000 Ermeni’nin esir olarak götürülmüþ olduðunu bildirir. Yezgerd II. de, binlerce Ermeni’yi Ýran içlerine sürmüþtür. Ermeniler ile Ýranlýlar arasýndaki bu din savaþlarý, Araplar’ýn Sasanî Ýmparatorluðunu maðlup etmesiyle sonuçlanmýþ ve bu defa da Araplarýn Nahcivan, Muþ ve Tevin gibi yerlerden binlerce Ermeni’yi, Arabistan ve Suriye’ye göç ettirmesiyle sonuçlanmýþtýr. Gevont’un “Ermenistan’da Araplar’ýn Savaþlarý ve Fetihleri Tarihi” adlý eserinde bu dönemde sadece Tevin’den 35.000 Ermeni’nin götürülmüþ olduðu yazýlýdýr.[4]

Ermeniler’i yerlerinden çýkarmak hususunda en aðýr hareketler Bizanslýlar tarafýndan gerçekleþtirilmiþtir. Gerçekte Bizanslýlar, Gregoryen olan Ermeniler’e karþý mezhepleri yüzünden bir antipati beslemekteydiler. Ancak düþmanlýklarýnýn kaynaðýnda Ermeniler’in kendilerine karþý olan ihanetleri vardý.[5]. Bu yüzden Bizanslýlar, uzunca bir süre Ermenilere kin ve nefretle bakmýþlar ve aðýr hakaretlerde bulunmuþlardýr. Bu durum Ermeniler’in Selçuklu hakimiyetine girmelerine kadar sürmüþtür. Burada þu iddia edilebilir ki, eðer Ermeniler Selçuklu hakimiyetine girmemiþ olsalardý ne dinlerini ne de milliyetlerini koruyamamýþ ve bugünlere taþýyamamýþ olacaklardý[6]. Zira, IV. yüzyýlda Bizans Ýmparatorlarý Ermenileri Rumlar vasýtasýyla temsil ettirmek için, mümkün olan her þeyi yapmýþlardýr. Ana dil yasak edilmiþ, ruhanî reislerinin millet üzerindeki haklarýný tanýmamýþlar özellikle de 452 Chalcedoine meclisi toplantýsýndan sonra Bizanslýlar, Ermeniler’in inançlarýndaki aykýrýlýklarý sökmek, kilisenin etkilerini, milliyet hislerini ortadan kaldýrmak için sürgün etmiþler ve Bizans’ýn daimi politikasý olarak Ermeniler’i daima bulunduklarý bölgenin dýþýna çýkarmýþlardýr. Örneðin: Ýmparator Justiniéen II., Ermeni varlýðýný azaltmak için Ermeniler’i Malatya bölgesinden zorla çýkararak, Ýstanbul ve Trakya’ya sürmüþtür. 582’de Ýmparator Morik, birçok Ermeni’yi Trakya’ya yollamýþ ve bunlardan alay ve taburlar meydana getirerek Avar’lara karþý kullanmýþtýr. VIII. yüzyýlda, Copronym, Erzurum’u iþgal edince, Bizans Ýmparatoru Constantin V., ordusuyla buraya gelip Erzurum’u yaðmaladýktan sonra bölgedeki Ermeniler’i imparatorluðun çeþitli bölgelerine sürmüþtür. Ýmparator Basile II., X. asýrda birçok Ermeni’yi tarýmda kullanmak, Bulgarlar’a ve Macarlar’a karþý savaþa sokmak üzere Trakya’ya, Makedonya’ya, Teselya’ya, ve Bulgaristan’a göndermiþtir.[7]

Ýþte bu manzara karþýsýnda tarihe baktýðýmýz zaman ne baðýmsýz Ermenistan’ýn, ne de birleþik bir Ermeni milletinin mevcudiyetinden bahsetmek, tarihî bir hakikat olarak görülmüyor. Sadece 50 yýl kadar bir süre Tigran devrinde baðýmsýz bir Ermenistan mevcut, ancak bunu söylerken de bahsedilen devlet içerisindeki feodal otonomileri muhafaza eden beylerin hepsinin Ermeni olduðunu iddia etmek mümkün olmadýðý gibi, bölgenin ahalisinin tamamýnýn Ermeni olmadýðý hususu ise çok rahatlýkla söylenebilir.[8]

Buraya kadar anlatýlanlar, Ermenilerin Selçuklu ve daha sonra da Osmanlý hakimiyetine girinceye kadar ne kadar büyük badireler atlattýklarýný göstermesi bakýmýndan önemli görülecek hususlar olarak ortaya çýkmaktadýr.

Bizans döneminde ezilen Ermeniler’e, Selçuklular döneminde Selçuklu sultaný Melikþah’ çeþitli imtiyazlar vermiþtir. Bunun dýþýnda Ermeniler’in yaþadýklarý yerlerin yeniden imar edilmesi, bir zamanlar Sasanî ve Bizans baskýsý altýnda inlemekte olan Ermeniler’e rahat bir nefes aldýrmýþ ve o günden günümüze diliyle, diniyle, kültürüyle (Selçuklular’dan sonra da Osmanlý yönetiminin de imtiyazlarýyla) Ermenilerin mevcudiyeti hasýl olmuþtur.

Erdal Ýlter, Ermeni diasporasýnýn oluþmasýnda, Ermeni göçlerinin sebeplerini dört baþlýk altýnda toplar:

“ 1. Ermeniler’in paraya (ticarete) ve servete düþkünlükleri,

2. Ermeniler’deki maceraperestlik ruhu,

3. Hýristiyanlýk’taki mezhep kavgalarý, Ermeniler’in Ortodokslar tarafýndan hor görülmeleri ve dinî baskýlar,

4. Ermeniler’in tarih boyunca metbûlarýna karþý ihanet içinde bulunmalarý”[9]dýr.

Yukarýda özetlemeye çalýþtýðýmýz Sasanîler ve Bizans dönemlerine bakýldýðýnda, Ermeni kilisesinin tarihçesi dikkatli bir þekilde tetkik edildiðinde Ýlter’in dört maddeyle özetlemeye çalýþtýðý Ermeni göç oluþumundaki sebeplerin ne kadar isabetle yapýldýðý, Ermeni diasporasýnýn oluþumunda 1915 yýlýný göstermenin son derece yanlýþ ve kasýtlý olduðu görülür. Amerika’daki diaspora için de ayný þeyler söylenebilir. Çünkü ABD’de Ermeni diasporasýnýn oluþum tarihi XIX. yüzyýlla baþlar[10].

2. ABD’YE ÝLK ERMENÝ GÖÇLERÝ ve ERMENÝ DÝASPORASI’NIN OLUÞMASI

Amerika'dan Türkiye'ye ilk gelenler tacirler ve misyonerlerdi. Türkiye'den Amerika'ya ilk olarak giden Ermeniler de bu tacir ve misyonerlerin kayýrýp kolladýklarý kimseler oldu. Türkiye'den Ermeni göçünü ilk olarak misyonerler baþlattý. Bu misyonerler, Ermeni çocuklarýna verdikleri eðitim-öðretimle Ermeni çocuklarý arasýnda Amerika özlemi yarattýlar ve Yeni Dünya'yý gidip görme arzusunu kamçýladýlar. Böylece misyonerlerin eðitiminden geçen her Ermeni çocuðu birer Amerikan hayraný olup çýkýyordu[11].

Misyonerler 1840'lardan itibaren Amerika'ya Ermeni öðrencileri (genellikle teoloji tahsili için) göndermeye baþladýlar. Bir süre sonra öteki Amerikan yüksek okullarýna -Yale, Princeton gibi- Amerikan üniversitelerine de Ermeni öðrencileri yerleþtirmeye baþladýlar. 1890 yýlýnda öðrenim için Amerika'ya gidip oraya yerleþen Ermeni gençlerinin sayýsý 70 kadardý. Bunlar, Amerika'da 1800'ler boyunca göç eden Ermenilerin eðitimli kanadýný oluþturan Diaspora'nýn çekirdeðini oluþturdular. Sayýlarý az olmasýna raðmen yüksek öðrenim görmüþ, genç ve dinamik kiþilerdi. Ayný zamanda koyu birer Türk düþmaný olarak yetiþtirilmiþlerdi. Misyonerlerin yetiþtirdiði bu eðitimli Ermeni gençleri, Amerika'da Türk düþmanlýðýný yaymak bakýmýndan sayýlarýna oranla büyük rol oynadýlar. Bunlar, Amerika'ya yerleþen ilk Ermeni grubuydu. Amerika'ya yerleþen ikinci Ermeni grubu, yeni yetiþme küçük tüccar takýmýydý. Bunlar da Amerikan tüccar ve misyonerlerinin vasýtasýyla gitmiþlerdi. Ancak birinci gruba kýyasla daha az eðitimliydiler, kimileri birkaç yýl misyoner okullarýnda okumuþlar kimileri de misyonerlerin yanýnda uþak, postacý gibi ayak hizmetinde çalýþmýþlardý. En önemli özellikleri, inanýlmaz bir Türk düþmanlýðý içerisinde bulunmalarýydý. Hatta Türk düþmanlýðýný veya Ermeni propagandasýný, ticarî reklam aracý olarak kullanmýþlardý. Öyle ki bu düþmanlýk babadan oðula, ondan toruna aktarýlmýþ ve Ermeni iþadamýnýn ikinci bir karakteri olup çýkmýþtýr. Bu tarihlerde filizlenen düþmanlýk, eksilmeden bugüne kadar devam etmiþtir. Bu Ermeniler, iliþkileri olsun olmasýn; Amerikan gazetelerine, Amerikan Senatosu’na, Amerikan Baþkaný’na mektuplar, telgraflar yollamýþlar ve bunu bir yerde etnik bir karakter yapýsý þekline sokmuþlardýr[12].

Öðrenciler, küçük tüccar derken 1890'lara doðru esnaf, zanaatkâr ve köylü Ermeni göçü baþlamýþtýr. Bu göçler o kadar yoðunlaþmýþtýr ki, gerek Amerika gerekse Osmanlý Devleti buna karþý çýkmaya baþlamýþlardýr. Amerika saðlýk bakýmýndan sýký kontrolden geçirmeden göçmen almak istemiyordu. Osmanlý ise, bazý yörelerde nüfusunun azalmasýný istemiyordu. Bu kýsýtlamalar gelince bu defa Amerika'ya kaçak Ermeni göçmeni götürmek üzere Ermeni simsarlarý türedi. Gerek Amerika'nýn gerekse Osmanlý'nýn kýsýtlamalarýna raðmen, 1890–1900 yýllarý arasýnda yaklaþýk 12.000 kadar Ermeni'nin Amerika'ya göç ettiði görülmüþtür. R. Mirak'a göre 1869–1890;1401 ve 1890–1895 yýllarý arasýnda 5.500 Ermeni Amerika'ya göç etmiþti. Agos gazetesi bu göç olayýný þöyle anlatmaktadýr: "...Ermeniler, Protestan misyonerlerinin övgüyle bahsettiði "Fýrsatlar Ülkesi"ne ilgi duymaya baþladýlar. Amerika'ya ilk göç eden Ermeniler eðitimlerini sürdürme ve geçimlerini saðlama konularýnda daha iyi fýrsatlara sahip olma amacýyla yola çýktý. O dönemde pek çok Ermeni göçmeninin amacý yeteri kadar para kazanýp geri dönmek ve ailelerinin yaþamlarýný düzeltmekti. Buralara giden Ermeniler bir daha geriye dönmediler. Amerika'daki Ermeni göçmenlerin sayýsý ise giderek artmaya baþladý."[13] Amerika'ya Ermeni göçleri 1901 yýlýndan sonra da devam etmiþtir, özellikle göç sýnýrlamalarýnýn gevþetildiði dönem olan Ýkinci Meþrutiyet döneminde Ermeniler’in topluca Amerika'ya göç ettikleri görülmüþtür. 1908 yýlýnda 3.300, 1910 yýlýnda 5.500 ve 1913 yýlýnda 9355 Ermeni Amerika'ya göç etmiþtir. Öyle ki Birinci Dünya Savaþý öncesinde Amerika'daki Ermeni kolonisinin nüfusu 50.000'i aþmýþtýr.[14] Agos gazetesi: "Birinci Dünya Savaþý döneminde yaþanan tehcirin ardýndan Ermeniler kendilerini kabul eden her ülkede yeni bir yaþam kurmanýn mücadelesine giriþtiler. 1915'ten sonraki yýllarda ABD'ye yaklaþýk 25 bin Ermeni geldi... 1916'ya gelindiðinde, çoðunluðu Manhattan'da olmak üzere New York'ta yaklaþýk 16.000 Ermeni bulunuyordu."[15] diye yazmaktadýr.

2. 1. ABD’de Ermenilerin Yerleþim Bölgeleri ve Nüfusu

1924'te yaklaþýk 100 bin Ermeni Türkiye ve Sovyetler Birliði'nden ABD'ye doðru yola çýkmýþtýr. Manuel Sarkisyanz “Transcaucasian Armenia” isimli eserinde; 1939 larda “...Yaklaþýk 100.000 Ermeni’ nin Ýran’da, 175.000’inin Suriye ve Lübnan’da, 75.000’inin Fransa’da ve 200.000’nin de ABD de yaþadýðýný”[16] belirtmiþtir. 1970'lerin ortalarýnda ABD'deki Ermeni cemaatinin sayýsý 350–400 bin civarýndadýr. Bunlarýn % 45'i New England ve Orta Atlantik eyaletinde, % 15'i Michigan, Ýllinois, Ohio ve Wisconsin'de, % 25'i de California'da yaþamaktadýr. Bugün ABD'de sadece Boston'da 50.000 Ermeni ikâmet etmektedir. Genel itibariyle ABD ve Kanada’daki diaspora en geliþmiþ ve uluslararasýlaþmýþ Ermeni topluluðunun bulunduðu yerdir.[17]

ABD’de Ermeni yerleþimlerine bakýldýðýnda: Massachusetts’te (Boston, Springfield, Watertown, Wercenster, Vhitinsville Laurenec, Lowell Haverhill), New York, New Jersey, Pensylvannia (New York City, Troy, Syracuse, Niagara Falls, Union City, Watervielt, Philadelphia), Rhode Island (Providence, Powtucket), Connecticut (New Britain, Hartford, Bridgeport), Orta Amerika’da (Clevland, Chicago, Granite City, Wankegan, Detroit, Pontiac, Rearborn, Racine), Batý eyaletlerinde (Fresno, Los Angeles, Oakland, Montebello, Valley, San Fransisco, Teksas ve Florida) Ermeniler küçük üniteler halinde yaþamaktadýrlar. Ancak yukarýda da belirttiðimiz gibi büyük çoðunluðu New England ve Orta Atlantik civarýndadýr. Burayý Ermenilerin ülkeye yayýlýmý bakýmýndan California izlemektedir.[18] California’da en yoðun Fresno ve Watertown’da bulunmaktadýrlar. Ermenilerin California’daki nüfusu 1980’de 80 000 civarýnda iken 1990 ‘da bu rakamýn çok üzerine çýkmýþtýr. Los Angeles ve civarýnda da önemli bir Ermeni nüfusu vardýr.[19] ABD’ye son Ermeni göçleri Sovyet Ermenistaný’ndan olmuþtur.[20] Kanada’da Ermeniler özellikle Montreal ve Toronto bölgelerinde yaþamaktadýrlar. Kanada genelinde bulunan Ermeni nüfusu yaklaþýk 60.000 civarýndadýr.[21]

Amerika'daki Ermenilerin nüfusu hakkýnda deðiþik tahminler yapýlmýþtýr. 1990'lý yýllardaki resmî kayýtlara göre 700.000 civarýndadýr. Bu gün 800.000 ile 1.000.000 civarýnda olduðu tahmin edilmektedir.[22] Nüfuslarý ve Kongre'de temsilleri bakýmýndan pek göz doldurucu bir sayýda olmasalar da, Türkiye'ye yönelik Amerikan politikasýný çarpýtma imkânýna sahip olduklarý görüldüðünde, ABD politikasýnda dikkate deðer bir Ermeni baský grubu gücünün varlýðý görülür. Bunda çeþitli faktörler etkendir. Her þeyden önce ABD'deki gerçekten dikkate deðer organizasyonlarý, bunlarýn koordine faaliyetleri, önemli rol oynar. Yine Ermenilerin batýlýlara gerek dinsel bakýmdan gerekse kültürel bakýmdan, daha yakýn olmasý, ayrýca bir asýrý aþan bir süre Amerikan toplumu içerisinde bu kültürle yetiþmeleri, bu toplum ile daha çabuk iliþki kurmalarýný saðlamýþtýr.Bu da Ermenilerin Amerika'daki yaptýrým güçlerini kuvvetlendirmiþtir.

2. 2. ABD’de Önemli Ermeni Simalarý

ABD’de politik arenada sivrilen ilk isim, New York’tan milletvekili seçilen Steven Derounian (1952–64) olmuþtur. Derounian, New York’tan milletvekili seçilmiþtir. 1952 yýlýndan itibaren ABD’de Ermeni diasporasý etkinliðini artýrarak devlet dairelerinde çeþitli pozisyonlara gelmiþlerdir.[23] 1985 yýlýnda bu defa California’dan Charles Pashayan milletvekili olarak Temsilciler Meclisi’nde görülmektedir. Pashayan, ilk olarak 1978 yýlýnda meclise girmiþtir. Pomona Koleji, California Üniversitesi’nde hukuk, Oxford Üniversitesinde Ýngiliz Edebiyatý tahsili gören Pashayan, askerlik görevini Amerikan Stratejik Ýstihbarat servisinde yapmýþtýr. Pashayan, Amerika Ermeni Kilise’sine mensuptur.[24]

Bir baþka Ermeni Richard Manoogian, ABD Baþkaný Jimmy Carter döneminde Beyaz Saray’da “Eserleri Koruma” görevine atanmýþtýr.1980’li yýllarýn ikinci yarýsýnýn önemli bir diðer ismi de Ermeni Lobisi’nin önde gelen isimlerinden George Deukmenjian’dýr. 1982 yýlýndan 1990 yýlýna kadar California Valiliði yapmýþ olan Deukmenjian[25], daha önce California Eyalet Savcýlýðý ve Eyalet Senatosunda Azýnlýk liderliði görevlerinde de bulunmuþtur. Ayrýca Baþkan Ronald Reagan’ýn Baþkanlýk kampanyasýnda “Ermeni Asýllý Amerikalý Oy Sahipleri Komitesi”ne baþkanlýk yapmýþtýr.[26] 1970’lerden itibaren Ermeni Lobisi’nin Deukmenjian’la beraber çalýþmalarýný yürüten ismi California Eyalet Meclisi üyesi Walter Karabian olmuþtur. Karabian, lobi faaliyeti olarak California’da Türkiye aleyhine kamuoyu oluþturma görevini yerine getirmeye çalýþmýþtýr.[27]

Amerika’da tanýnmýþ Ermenilerden bir diðer isim Rhode Island’da Brown Üniversitesi Baþkaný Vartan Gregorian’dýr. Bu þahýs Tebriz doðumludur. Akademik kariyerini yapmadan önce New York Halk Kütüphanesi’nin baþkanlýðýný yapmýþtýr. ABD’de iþ dünyasýnýn ünlü isimlerinden birisi de Alex Manoogian’ dýr. Manoogian, ABD’de Türkiye aleyhtarý lobi faaliyetlerine maddî destekleriyle dikkatleri çeken bir isimdir.[28] Yine ABD’de önde gelen kiþilerden birisi de Los Angeles’li Finansör Kerkorian’dýr.

Ermenilerin önde gelen lobicilerinden biri de ABD Birleþmiþ Milletler eski Daimi Temsilci Yardýmcýsý Set Momjian’dýr. Momjian, Baþkan Carter zamanýnda  Yahudi Soykýrýmý Anma Konseyi (U.S. Holocaust Memorial Council)’ne atanmýþtýr. Ayrýca 1979’da Birleþmiþ Milletler Ýnsan Haklarý Komisyonu’nda Beyaz Saray’ý temsil etmiþtir. Edward’ P. Djeredjian ABD’nin Moskova Büyükelçiliði’nde Üçüncü Katip’lik görevi yapmýþtýr. 1972’lerde Baþkan Nixon için çalýþan Ken Khachian, Baþkan Reagan’ýn seçim kampanyasýnda “konuþma yazarý” olarak çalýþmýþ, 1981 Mayýs ayýna kadar Beyaz Saray’daki bu görevine devam etmiþtir. Ayrýca 1985 yýlýnda Beyaz Saray Humaniter Bilimler Milli Vakfý Program ve Politika Dairesi Direktörü Armen Tahsidinian adlý Ermeni asýllý Amerikalýdýr.[29]

Yukarýda sayýlan simalara ilave olarak Amerika’da bulunan Amerikalý Ermeni tanýnmýþ isimlere Türkiye Mardin doðumlu, Kanada’da yaþamýný sürdüren fotoðraf sanatçýsý Yusuf Kars ve Türkiye Van doðumlu ressam Vosdanik Adoian da gösterilebilir.[30]

2. 3. ABD’ de Faaliyet Gösteren Ermeni Kuruluþlarý

1965 yýlýndan 2000’e kadar gerek ABD’de gerekse Kanada’daki Ermeni kuruluþlarýnda gözle görülür bir artýþ gerçekleþmiþtir. Bu dönemde ABD ve Kanada’da yüzlerce örgüt kurulmuþtur. Bu örgütlerin çeþitli þehirlerde ve kasabalarda þubelerinin bulunduðu da hesaba katýlýrsa rakam oldukça büyüktür. Genel olarak 1887’den günümüze ABD ve Kanada’daki Ermeni kuruluþlarýnýn sayýsý kiliseler hariç[31]yaklaþýk 1046 civarýndadýr. Bu rakama 182 Ermeni kilisesini eklediðimizde, sayý 1228’e ulaþmaktadýr.[32]

ABD ve Kanada’daki Ermeni Diasporasý kuruluþlarý, ABD ve Kanada genelinde çeþitli isimler altýnda örgütlenmiþlerdir. Bu Örgütlerin sahip olduklarý maddî olanaklar ve destekler, örgütlenme biçimleri ve haberleþme araçlarýndan yararlanma bakýmýndan diðer ülkelerde bulunan Ermeni örgütlerinden çok daha etkin durumdadýrlar. Bu ülkede Taþnaklar’ýn, Ramgavarlar’ýn, Hýnçaklar’ýn birbirlerinden baðýmsýz ayrý örgütleri mevcuttur. Bu üç grup örgütün Ermeni davasý üzerine izlemiþ olduklarý politikanýn bir gereði olarak dünyadaki diðer hareketler ve uzun vadeli dýþ politikalardan etkilenmektedirler. Ayrýca, Avrupa, Ortadoðu, Afrika ülkeleri ile Sovyetler Birliði ve Ermenistan Cumhuriyeti ile amaç ve ilkeleri oranýnda iliþkilere sahiplerdir. Yani ABD’deki bu örgütler saydýðýmýz yerlerdeki Ermeni örgütleriyle koordinasyon saðlamaktadýrlar. Bütün bu psikolojik etkilenme olanaklarýnýn dýþýnda Amerika’da mevcut bilimsel kuruluþ ve araþtýrma merkezleriyle, siyasî kiþilerle, kilise, hastahane, bakýmevleri, yetimhaneler, yurttaþlýk örgütleri, halkevleri, ve çeþitli mahallî örgütlerle de gereðinde iþbirliði ve karþýlýklý yardým adý altýnda iliþkiler kurmaktadýrlar.[33]

Genel olarak Amerika Birleþik Devletleri’nde ve Kanada’da faaliyet gösteren Ermenilere ait  kuruluþlar þunlardýr: Okul Mezunlarý Kuruluþlarý (Alumni Organizations), Ermeni Çalýþmalarý ve Araþtýrma Merkezleri (Armenian Studies and Research Centers), Sportif Kuruluþlar (Athletic Organizations), Halkevleri (toplum) Merkezleri (Community Centers),Yurttaþ (Hemþehri) Kuruluþlarý (Compatriotic Organizations), Kültürel kuruluþlar (Cultural Organizations), Bekar Ermeni Bay ve Bayanlarý Tanýþtýrma Hizmeti Kuruluþlarý (Dating Service Organizations), Eðitimsel Kuruluþlar (Educational Organizations), Vakýflar (Foundations), Cenaze Defin-Tören  Meskenleri ve Mezarlýklar ( Funeral Homes and Cemeteries), Edebiyat Kuruluþlarý (Literary Organizations), Bakýmevleri ve Nekahat Hastaneleri (Nursing Homes and Convalescent Hospitals) Gösteri-Temsil ve Baðlý Sanat Gruplarý (Performing and Allied Arts Groups), Hayýrsever Kuruluþlar (Philanthropic Organizations), Mülteci Yerleþtirme Kuruluþlarý (Refugee Resettlement Organizations), Dini Kuruluþlar ( Religous Organizations), Sosyal Hizmet Kuruluþlarý (Social Service Organizations), Öðrenci Kuruluþlarý (Students’ Organizations “College and University”), Gençlik Kuruluþlarý (Youth Organizations)’dýr.[34]

2. 4. Kuruluþlarýn Sayýlarý, Amaçlarý ve Faaliyetleri

Ermeniler’e ait ABD ve Kanada’da bulunan Okul Mezunlarý Kuruluþlarý’(Alumni Organizations) nýn sayýsý 17’dir. Bunlarýn 16’sý ABD’de bir tanesi de Kanada Quebec’dedir. Okul Mezunlarý Kuruluþlarýnýn genel olarak ilk temel amaçlarý: Her birlik, (mümkün olabilen her þekilde) mezun olduklarý okullarýn (Kolejlerin) eðitim seviyelerini iyileþtirmeyi ve ileriye götürmeyi hedeflemektedir. Her birlik, kendi okul mezunlarý ile sýký irtibatlar kurarak bir çatý altýnda toplanýp halihazýrda bu okullarda eðitim gören Ermeni öðrencilere sosyal, kültürel, eðitimsel vs. gibi alanlarda destek olmayý gaye edinmiþtir. Ayrýca bu dernekler Ermeni öðrencilere eðitim ve kültürel aktiviteler vasýtasýyla millî duyarlýlýðý (Ermeni milliyetçiliðini) sunmayý hedeflemiþlerdir. Bu kuruluþlar kendi mezunlarýnýn finansal destekleriyle faaliyetlerini sürdürmektedirler.[35]

Ermeni Çalýþmalarý ve Araþtýrma Merkezleri (Armenian Studies and Research  Centers) : ABD’ de faaliyet gösteren Ermeni Çalýþmalarý ve Araþtýrma Merkezleri gerek NGO olarak, gerekse çeþitli Amerikan üniversitelerinde faaliyet göstermektedirler. Bu merkezlerin 9'u California da, 4'ü New York'ta, 3'ü Massachusetts'te, 2'si Quebec Kanada'da, 2'si Michigan'da, Utah, Ontario Kanada ve Connecticut'ta birer tane olmak üzere (toplam 23 adet) aktif bir þekilde faaliyet göstermektedirler. Bu merkezlerin yaklaþýk üçte biri çeþitli üniversitelerde faaliyet gösterirken geri kalaný NGO olarak çalýþmalarýný yürütmektedir. Bu araþtýrma merkezlerinin en önemli kuruluþ ve icra amaçlarý: (sözde) Ermeni soykýrýmý araþtýrmalarýný akademik olarak yürütmek ve bunun için konferanslar, paneller gibi aktiviteleri hem organize hem de maddî olarak desteklemektir[36]. Bunlarýn yaný sýra hem Ermenistan'da hem de diaspora’daki Ermeni kültür, tarih, dil, edebiyat gibi araþtýrmalarýný yürütmek ve Ermeniler’in sosyo-politik ve ekonomik sorunlarýný çözüme kavuþturmaktýr. Kuruluþlarýn faaliyetleri çeþitlilik göstermektedir. ABD ve Ermenistan Cumhuriyeti’nde teknoloji, eðitim ve ekonomi’yi etkileyen meselelerin analizini, araþtýrmasýný ve istiþaresini yapmak gibi faaliyetler de yürütmektedirler.

(Sözde) Ermeni soykýrýmý konusunda ABD’deki hemen bütün Ermeni araþtýrma merkezleri (enstitüleri) koordine bir þekilde faaliyet göstermektedirler. Bunlarýn arasýnda özellikle Armenian American Society for Studies on Stress and Genocide, Armenian Center for National ve 1967 yýlýnda kurulan Ýnternational Studies, California State Üniversity Fresno Armenian Studies Program gösterilebilir. .[37] Bunlarýn yaný sýra Center for Armenian Research and Publication University of Michigan Dearborn, National Association for Armenian Studie & Research (NAASR), University of California Los Angeles UCLA ve Massachusetts’de Zoryan Institute for Contemporary Armenian Reseach and Documentation, Inc. gibi araþtýrma merkezleri Türkiye aleyhine çalýþmalar yürütmektedirler.[38]

Adý geçen kuruluþlarýn diðer faaliyetleri:

Ermeni sanatý, jeopolitik tarihi, edebiyatý, kültürü vs. gibi çalýþmalarý teþvik etmek, dünya genelinde bu gibi akademik araþtýrma yapanlarla iþbirliði içerisinde olmak.[39] Gerek ABD’de gerekse dünyanýn çeþitli yerlerine daðýlmýþ bulunan Ermeni diasporasýnýn demografik yapýsýný incelemek, aile kayýtlarýný tutmak, muhafaza etmek, konuyla ilgili evlilik, doðum, ölüm, iltica, hastahane, göç, oy verme, organ baðýþý, vergi, mezarlýk iþleri, kiþisel vs. gibi konularda dosyalar tutmak,[40] millî bir data verisi oluþturmak için, Ermenistan ve Ermeni halký ile ilgili materyalleri bir kütüphanede toplamak, konu hakkýnda akademik yayýnlar yapmak,[41] hýristiyanlýk üzerine eserler yayýnlamak, Ermeni kiliseleri için papazlar yetiþtirmek, Ermeni kiliseleri inþa etmek vs.þeklinde sýralanabilir.[42]

Ermeni sanat ve kültürü, tarih, arkeoloji, sosyal bilimler, dil gibi konular üzerinde çalýþan ve kýyaslamalý araþtýrmalar yapan üniversite ve bilim kurumlarý genel itibariyle konuyu tamamen ilimsel olarak, insanlýk ve uygarlýk tarihi ve araþtýrmalarý açýsýndan görürken, Ermeni azýnlýk örgütleri bu yaklaþýmý birer propaganda konusu ve aracý þeklinde deðerlendirmektedirler. Ermeni gruplarý için her bilimsel çalýþma Ermenilik davasýna hizmet ettiði ölçüde, her araþtýrma merkezi Ermeni topraklarýnýn Türkiye, Rusya veya Ýran’dan nasýl koparýlacaðýný anlattýðý ve bu topraklarýn Ermenilere ait olduðunu kanýtladýðý derecede ilgi çekicidir. Bu yüzden faaliyet alaný olarak ilk sýrayý üniversiteler, araþtýrma merkezleri ve enstitüler, (herhangi bir imkân doðar doðmaz da Ermeni davasýna hizmet edici) merkezler, enstitüler kurmak almaktadýr. Üniversite, enstitü ve araþtýrma merkezlerinin çalýþmalarý propaganda aracý olarak kullanýlmak suretiyle dünya aydýnlarýnýn, gençliðinin dikkati Ermeni davasý üzerine çekilerek bu zümreler tarafýndan güçlü ve dinamik bir destek saðlanacaðý düþünülmektedir.[43]

Bütün bu kuruluþlar yayýnladýklarý bilimsel eserlerde, haritalarda, sanat ve kültür aðýrlýklý konular üzerine yaptýklarý çalýþmalarda Türkiye ve Türklük ile ilgili konularý Ermeni davasý gözü ile ele almakta özellikle haritalar üzerinde oynamaktadýrlar. Örneðin bu kuruluþlarýn çizdikleri haritalarda Doðu Anadolu, Trabzon-Adana arasýndaki çizginin doðusu tamamen Ermenistan olarak gösterilmektedir. Bu kuruluþlar þunlardýr:

· American Armenian Ýnternational College
· Analysis Research & Planning for Armenia (ARPA Institute)
· Armenian American Society for Studies  for Studies on Stress and Genocide
· Armenian Center for National and International Studies
· Armenian Film Foundation
· Armenian Genealogical Society
· Association des Etudes Armeniennes
· California State Universty, Fresno Armenian Studies Program
· Center for Armenian Research and Publication University of Michigan-Dearborn
· Columbia Universty Program in Armenian Studies
· Emmanuel Bible College
· Harvard Universty Armenian Studies Program· National Association for Armenian Studies & Research[44]
· Quebec Armenian Studies Association
· Saint Nersess Armenian Seminary
· Society for Armenian Studies Universty Research Center University of Michigan Dearborn.
· University of California Los Angeles (UCLA)
· Universty of Connecticut Armenian Studies Program
· University of Southern California Friends of Armenian  Music
· Zoryan Institute for Contemporary Armenian Research and Documantation, Inc.
· Zoryan Institute of Kanada. Inc.[45]

Yukarýda özetlemeye çalýþtýðýmýz Ermeni araþtýrma ve çalýþmalarý merkezlerinin hemen hepsinin amacý, ABD ve dünyanýn diðer yerlerindeki Ermeni kimliðini, kültürel, tarihi, vs. olarak korumanýn yaný sýra Türk düþmanlýðý propagandasý yapmak ve yaymaktýr.

Yýlýn farklý zamanlarýnda çeþitli mezheplerdeki Ermeni’yi bir araya toplayarak ABD’de olan Ermeniler arasýnda birlik saðlamayý amaçlayan kuruluþlardan biri de Birleþik Devletler’de faaliyet gösteren ve sayýsý 21 bulan Sportif Kuruluþlardýr (Athletic Organizations). Bu kuruluþlarýn 20’si Birleþik Devletler’de birisi Quebec Kanada’dadýr. Eðitim ve yardým amaçlý olan bu kuruluþlar Ermenistan’dan resmî ve ziyaret amaçlý kafileleri de içine alan koordineli aktivitelerinin yaný sýra bir sonraki olimpiyat oyunlarý için nitelik kazanmak üzere ABD’yi ziyaret eden Ermeni takýmlarýnýn yaptýklarý masraflarý üstlenme gibi sorumluluklarla çalýþmaktadýrlar.[46] Benzer þekilde toplumsal hizmeti amaçlayan, Ermenileri bir araya toplamayý hedefleyen kuruluþlardan birisi de Halkevleri (Toplum) Merkezleridir (Community Centers). Bu kuruluþlarýnda ikisi Kanada’da diðerleri Birleþik Devletler’de olmak üzere sayýsý 13’ü bulmaktadýr.

Amerika Birleþik Devletleri’nde dikkat çeken en önemli Ermeni kuruluþlarý ikisi Kanada’da olmak üzere 32 dernek olarak faaliyet gösteren Yurttaþ (Hemþehri) Kuruluþlarýdýr (Compatriotic Organizations). Bu kuruluþlara verilen isimler ilginç olduðu için aþaðýda bu örgütlerin listesi verilmiþtir.

· Arabkir Union, Inc.
· Ararat Armenian Society
· Armenian Aintabtzy Association
· Armenian Compatriotic Union of Guessaria
· Armenian Compatriotic  Union of Ourfa
· Armenian Society of Los Angeles
· Beylan Compatriotic Union
· Bolsahay Culturel Association
· Chomaklou Compatriotic Society
· Compatriotic Union  of Dickranagerd
· Constantinople Armenian Relief Society, Inc.
· Culturel Society of Armenians from Istanbul A.B.G.U. School Building.
· Educational Association of Malatia (Massachusetts)
· Educational Association of Malatia (New Jersey)
· General Society of Vasbouragan
· Ýranian Armenian Society of New York
· Kessap Armenian Educational Association
· Mousa Ler Association
· Organization of Istanbul Armenians
· Pan-Sebastia Rehabilitation Union
· Raffi Romanian Armenian Association
· Sghert Armenian Association
· Societe Des Armeniens D’Istanbul
· Tibverank Alumni, Inc
· Union of Armenians of Aintab
· Union of Marash Armenians (Watertown-Massachusetts)
· Union of Marash Armenians (Boston-Massachusetts)
· Union of Marash Armenians (New York)
· Union of Marash Armenians (California)
· Union of Marash Armenians (Kanada)
· Urmia Armenian Organization
· Zeyton Compatriotic Association

Yurttaþ (hemþehri) kuruluþlarýnýn hemen hepsinin ortak amacý: Ýsimlerinden de anlaþýlacaðý üzere (Arapkir Birliði, Siirt Ermeni Birliði, Maraþ Ermenileri Birliði vs. gibi.) Birleþik Devletler’deki üçüncü nesil Ermeni çocuklarýna (sözde) Ermeni topraklarý diye nitelendirdikleri Türkiye topraklarýnýn kendilerine ait olduðu fikrini aþýlmaya çalýþmalarýdýr.[47] Bu amaçlarýnýn yaný sýra kültürel, eðitimsel ve toplumsal aktiviteler yürütmektedirler. Örneðin: California Glendale’de 1956 yýlýnda kurulan Armenian Society of Los Angeles (A.S.L.A.) örgütü, Ermenice eðitim veren bir koroya, kadýnlar, çocuklar ve gençler için bir dans grubuna sahiptir. Ayrýca her yýl piknikler organize ederek Ermeniler’in bir araya gelip kaynaþmalarýný saðlamaktadýrlar.[48]  Constantinople Armenian Relief Society, Inc adlý örgüt, Ýstanbul ve ABD’deki Ermeni örgütlerine moral ve finansal olarak destek saðlamak amacýyla kurulmuþtur.[49]Genel olarak bu dernekler ABD’deki Ermeniler arasýnda kabile zihniyetini ve etnik olarak Ermeni kimliðini yaþatmaya çalýþmaktadýrlar.[50]

Sayýlarý 104’ü bulan Ermenilere ait Kültürel Kuruluþlar (Cultural Organizations)’ýn Ermeni kimliðinin Birleþik Devletler’de yaþatýlmasý baðlamýndaki çalýþmalarý ve yeni nesil Ermenilere Ermenilik ruhunu aþýlamasý gayretini sürdürmesi bakýmýndan önemli bir faaliyet yürütmektedirler. Bu örgütlerin 15 tanesi Kanada’da 89 tanesi de ABD’de çeþitli eyaletlerde bulunmaktadýr. Bu kuruluþlardan bazýlarýnýn amaç ve faaliyetleri þöyledir:

A.G.B.U. Central Committee of America East: 1906 yýlýnda New York’ta kurulan bu derneðin amacý, her nerede Ermeni varsa, eðitimsel, kültürel, fiziksel, manevî ve ahlakî geliþimini desteklemek. Her nerede yardýma muhtaç Ermeni varsa tespit edip, genel refah düzeyini iyileþtirmek, iþ ve meslek kazandýrmak. Bu insanlara hibe olarak yardýmda bulunmak veya borç para vermek, öðrenciler için burs saðlamak gibi hizmetlerin yaný sýra yine Birleþik Devletler’deki Ermeniler için anaokullarý, ilkokullar, liseler ve kolejler açmak gibi faaliyetler yürütmektir.[51]

A.G.B.U. Cleveland Chapter: 1906 yýlýnda Ohio Cleveland’da kurulan bu dernek tamamen A.G.B.U. Central Committe of America East’ýn amacý doðrultusunda hizmet vermektedir. Yukarýdaki faaliyetlere ilave olarak bu amaçlara hizmet edecek projeler üretmek, programlar geliþtirmek ve enstitüler kurmak gibi çalýþmalar yürütmektir.[52]

AGBU President’s Club: 1975 yýlýnda Virginia Arlington’da kurulmuþtur. AGBU President’s Clup, Ermeni gençlerine yönelik programlar için (A.G.B.U.) Genel Ermeni Yardýmsever Birliði’ne özel destek saðlayan önemli bir baðýþ kuruludur. Bu dernek, A.G.B.U. New York Yazlýk Ýntörn Programýna (A.G.B.U. New York Summer Intern Program) ve A.G.B.U. Los Angeles Yazlýk Ýntern Programýna ( A.G.B.U. Los Angeles Summer Intern Program) maddî destek saðlar ve bu programlarý yürütür. AGBU President’s Clup, Alex ve Marie Manoogian kurumlarýyla birlikte Michigan Üniversitesinin Erivandaki Ermeni Dili Yazlýk Enstitüsünün Sponsorluðunu yapar. Bu dernek ayrýca “Aram Khachaturian Müzik Ödülü” nün hem sponsorluðunu hem de organizasyonunu yürütür.[53]

Ararat Foundation: Ermeni tarihi, müziði, sanatý, üzerine seminerler organize etmek; Ermeni kültürü ve Hýristiyanlýk inancýnýn yayýlmasýna katkýda bulunmak; bu amaçla Ermeni Amerikan kiliselerine, kolejlere ve Hýristiyan derneklerine Ýncil daðýtmak; Ermenice el yazmasý kitaplarýn ortaya çýkarýlmasý için araþtýrmalar yürütmek; konferanslar organize etmek ve Ermenistan depremi maðdurlarýna yardým saðlamak gibi faaliyetler yürütmektedir.[54]

Armenian  American Citizens’ League of California: 1931 yýlýnda California Fresno’da kurulan AACL’nin beþ tane þubesi vardýr. Derneðin amacý maddeler halinde þöyle sýralanmýþtýr.

1-Amerika Birleþik Devletleri’nin bütün yasal kurum ve kuruluþlarýný ve anayasasýný savunmak ve el üstünde tutmak,

2-Kanuna ve düzene itaati teþvik etmek,

3-Amerikan Demokrasisinin yüksek idealleri ve Amerikan vatandaþlýðýnýn imtiyazlarýna minnettarlýk duygusunun geliþmesini desteklemek,

4-Yardým amaçlarý, Ermeni eðitim ve kültür hizmetleri için maddî destek saðlamak ve yaratmak,

5-Ýyi vatandaþlýk ve adil bir yaþam için gerekli bilgiyi, yurttaþlýk þuurunu bir bütün olarak toplumu içerisinde ve kendi üyeleri içerisinde geliþtirmek ve desteklemek,

6-karþýlýklý yardýmseverlik ve iþbirliði ruhuna dernek üyelerinin kendisini adamayý kutsallaþtýrmaktýr.[55]

AACL, Ermeni öðrencileri için burs, ABD’de yardýma muhtaç Ermeniler için hibe yoluyla baðýþ ve borç para yardýmýnda bulunmak gibi faaliyetler yürütmektedir.[56]

Armenian American Culturel Society of Las Vegas: 1976 yýlýnda kurulmuþtur. AACS’nin amacý, Birleþik Devletler’deki Ermeni diasporasýna, Ermeni tarihini, kültürünü, gelenek ve göreneklerini öðretmektir. AACS, ayrýca Las Vegas’a yeni gelen Ermeniler’e yardým etmektedir.[57]

Armenian Association of Greater Baltimore: 1944 yýlýnda kurulmuþtur. Amacý, Ermeni yetimhanelerine yardým, Ermenistan’a yakýt yardýmý gibi önemli Ermeni sorunlarý için malî destek saðlamaya çalýþmak ve diðer Baltimore Ermenileriyle Ermeni kültürünü ve dilini paylaþmaktýr[58].

Armenian Culturel Association of Washington (ACA):1988 yýlýnda kurulan dernek, Washington’da Ermeni kültürünü, sanatýný, dilini, müziðini geliþtirmek, tanýtmak için faaliyet yürütmektedir. Derneðin ACA Dil Labaratuarýný isimli bir günlük Cumartesi Okulu ve ACA Newsletter isimli bir bülteni vardýr.

Armenian Culturel Organization of Minnesota (ACOM): 1980 yýlýnda kurulmuþtur. Kuruluþun amacý: Ermeni tarihini, dilini kültürünü korumak ve geliþtirmek için üyelerini teþvik eden faaliyetleri ve programlarý yürütmektir. Bu genel amacýn dýþýnda özellikle Minnesota çevresi için, Ermeni tarihi yanýnda dil ve kültür hizmeti programlarýný yürütmek, dinî siyasî ve sosyal farlýlýklarý göz önünde tutmadan katýlýmý teþvik eden bir çevre yaratmak ve üyeleri arasýnda bir ahengin, uyumun oluþturulmasýna etkin bir biçimde yardýmcý olmaktýr. Ayrýca Minnesota çevresindeki Ermeni asýllý insanlarýn Ermeni kültürüne ilgi duyan dostlarýna ve akrabalarýna Ermeni kültürünü tanýtmak için toplantýlar ve tanýþma günleri tertip etme gibi faaliyetleri sürdürmektedir. Derneðin “ACOM Newsletter” isimli bir bülteni mevcuttur.[59]

Armenian Network of America, Inc. (A.N.A.): 1983 yýlýnda New York’ta ve 1984 yýlýnda Washington D.C. de kurulmuþtur. Üç þubesi vardýr. Bu örgüt Amerikalý Ermenileri sosyo-kültürel ve meslekî uzmanlýk alanlarýnda bir araya getirme, birbirlerinden haberdar etme, Amerikalý Ermenilerin ilgi alanýný destekleme ve dünya çapýnda Ermeniler’in yüz yüze kaldýðý sorunlara yönelme ve onlara çözüm arama gibi amaçlarla çalýþmalar yürütmesinin yaný sýra mesleki uzmanlýk programlarý, kültürel programlar ve Ermenistan’da son geliþmeler, Ermeni sanatý, mesleki uzmanlýk geliþimini içeren aylýk olarak düzenlenen güncel konular üzerine konferanslar gibi aktiviteleri yürütmektedir. Bu faaliyetlere ilave olarak A.N.A. “Inroads to the Armenian Network” isimli yayýný çýkarmaktadýrlar.[60]

Tekeyan Culturel Association (TCA):Ýlk olarak 1964 yýlýnda Quebec Kanada’da kurulan TCA daha sonra 1967 yýlýnda Ontario Kanada ve 1969 yýlýnda da New York’ta kurulmuþtur. Politik baðlantý olarak Ramgavar Partsi’ne baðlýdýr. Quebec Kanada’daki TCA’nýn 12 þubesi vardýr. Ontario Kanada’daki TCA’nýn 3, New York TCA’nýn ise 14 þubesi vardýr. Genel olarak amaç ve faaliyetleri: Konferanslar, sergiler, kutlamalar, konserler ve TV programlarýný destekleme gibi çalýþmalarýnýn yaný sýra Ermeni gençleri arasýnda kültürel aktiviteleri yürütme, Ermeni öðrencilerine, okullarýna hatta üniversitelerine maddî destekte bulunma gibi çalýþmalarýn içerisindedirler. Kitap satýþ hizmetleri ve Arch. Vazken Keshishian Kütüphanesi vardýr. “ABAKA Armenian Weekly” diye birde gazete çýkartmaktadýrlar.[61]

Yukarýdaki örgütlere ilave olarak, Ermenistan’a saðlýk, eðitim ve refah konularýnda yardým etme amacýyla kurulan Bay Area Friends of Armenia (BAFA),[62] ABD ve Ermenistan’daki halklarý kaynaþtýrmak, Ermeni halkýnýn geleneklerini devam ettirmek ve Ermenistan depreminden zarar görenlere yardým gibi konularda faaliyet yürüten Armenian Society of Greater  Kansas City (ASGKC),[63] Cambridge ve Massachusetts ile Ermenistan (Erivan) arasýnda eðitim, kültürel ve diðer alanlarda sýký iliþkiler içerisinde olan Cambridge-Yerevan Sister City Association, Inc.[64], Ermeni tarihi binalarý vs. gibi restore etme iþini misyonu olarak kullanan ABD ve Kanada’da altý tane þubesi bulunan Land and Culture Organization, Inc.(LCO),[65] ve benzer alanlarda çalýþan bir çok örgüt bulunmaktadýr.

Birleþik Devletlerde faaliyet gösteren ilginç Ermeni Kuruluþlarý da bulunmaktadýr. Örneðin Bekar Ermenileri bir araya getirerek tanýþtýrma hizmeti veren kuruluþ bunlardan birisidir. (Dating Service Organizations). Bunlar Armenian Singles Group ve Hye Introductions, Inc. olmak üzere California’da iki kuruluþ olarak hizmet vermektedir.

ABD California’da American Universty of Armenia, Davitian & Mariamian Armenian Educational Foundation ve Mekhitarian Educational Foundation olarak faaliyet gösteren eðitim kuruluþlarýnýn yaný sýra Washington D.C.’de bulunan Armenian American Action Committee, New Jersey’de Armenian American Support & Education Center,  Ontario Kanada’da Armenian Educational Committe Center & Armenian Community Center, New York’ta Armenian National Education Comittee Ermenilerin eðitimi alanýnda çalýþmaktadýrlar. Bu kuruluþlar genel olarak Kanada ve ABD’de haftada tek gün eðitim yapan (One-day School) Ermeni okullarýnýn kalitesi ve etkinliðini iyileþtirmeye çalýþmanýn yaný sýra bu okullara gelen her öðrenciye Ermeni kültürünü ve dilinin bilgisi temelinde Ermenilik ruhunu nakþetmeye çalýþmaktadýrlar. Ayrýca bu kuruluþlar kendi toplumunda Ermeni eðitimi için kendisini derin bir ilgiyle adamýþ olan bütün gönüllü mesleki uzmanlarý toplamaya çalýþýr, görevlendirmeler yapar, tavsiyelerde bulunurlar. Eðitim materyallerini ve okullara ders kitaplarýnýn daðýtýmýný yaparlar. Bunlara ilave olarak öðretmen eðitimi seminerleri yürütmek, öðrenciler için festivaller, eðitim programlarý, akademiler ve deneysel okullar için sponsor bulma ve diðer bölgesel aktiviteleri yürütürler.[66]

Birleþik Devletler’de ikisi California’da olmak üzere Michigan, Connecticut, New Jersey, New York ve Nevada’da toplam yedi vakýf ABD ve dünyanýn diðer yerlerindeki Ermeni çýkarlarý için hizmet vermektedir. ABD’de vakýflarýn yanýsýra Edebiyat Dernekleri (Literary Organizations)[67], Bakýmevleri ve Nekahat Hastahaneleri (Nursing Homes and Convalescent Hospitals)[68], Gösteri-Temsil ve Baðlý Sanat Gruplarý (Performing and Allied Arts Groups)[69], Hayýrsever Kuruluþlar (Philanthropic Organizations)[70] Mülteci Yerleþtirme Kuruluþlarý (Refugee Resettlement Organizations)[71], Sosyal Hizmet Kuruluþlarý (Social Service Organizations)[72], Öðrenci Kuruluþlarý (Students’ Organizations“College and University”)[73]ve Gençlik Kuruluþlarý (Youth Organizations)[74] gibi birçok Ermeni kuruluþu faaliyet göstermektedir.[75]

3. ABD ve KANADA’DA ERMENÝ YAYIN ORGANLARI

3. 1. ABD ve Kanada’da Yayýn Yapan Ermeni Gazeteleri

(Günlük ve Haftalýk)

Birleþik Devletlerde haberleþme ve kamuoyunu oluþturma araçlarýnda genel itibariyle “Ermeni Sorunu” yoðun bir þekilde yer almaktadýr. Bu yoðunluk özellikle Nisan ayýndan baþlayýp Mayýs ayý sonuna kadar devam etmektedir. Son yýllarda yýlýn hemen tamamýný kaplamaya baþlamýþtýr. ABD’de genel basýn yayýn organlarý arasýnda Ermenilere en büyük desteði veren gazete the New York Times’tir. Bu gazetenin en büyük özelliði taraflý bir þekilde sadece Ermeni görüþlerini yansýtmasýdýr.

Gerek Kanada gerekse Birleþik Devletler’deki Ermeni yayýn organlarý Hýnçak ve Taþnak örgütleri tarafýndan yönlendirilmektedir.

ABD’de yayýn yapan en eski gazete 1899 yýlýnda yayýn hayatýna baþlayan ve sadece Ermenice olarak çýkan Hairenik Weekly adlý gazetedir. Bu gazeteyi Sosyal Demokrat Hýnçak Partisi’nin sahip olduðu Eritassart Hayastan adlý gazete takip etmektedir. 1903 yýlýnda çýkartýlmaya baþlayan gazete Ermenice ve Ýngilizce olarak New Jersey’de yayýn yapmaktadýr. ABD’de yayýnlanan bir diðer gazete de Asbarez Armenian Daily’dir. 1908 yýlýnda kurulan gazete California’da Ermenice ve Ýngilizce olarak çýkmaktadýr. Bu gazeteleri 1922 yýlýnda çýkan ve bu gün Massachusetts’de aylýk olarak yayýn hayatýna devam eden Bakiar Monthly ve yine ayný tarihte yayýn hayatýna California’da baþlayan, haftada iki gün Ermenice olarak çýkan Nor Or Semi-Weekly adlý gazeteler izlemektedir. Bu gazetelerin dýþýnda kuruluþ tarihlerine göre  Massachusetts’de sadece Ýngilizce olarak çýkmaya baþlayan Armenian Mirror Spectator gazetesi, 1933 yýlýndan beri Ýngilizce ve haftalýk olarak çýkartýlmaya baþlayan Armenian Weekly, Ýngilizce olarak 1958 yýlýndan beri yayýn yapan (ABD’de Ermeniler için Ýngilizce olarak çýkan en eski gazete)California Courier gazetesini saymak mümkündür[76]

Bu gazetelere ilave olarak Quebec Kanada’da Abaka Weekly ve Horizon Armenian Weekly, California’da Armenian Life Hai Gyank Weekly, Vozni, Paros Bi-Weekly, Nor Gyank New Life Weekly, New Armenia Daily, Massis Armenian Weekly, Kamarak Weekly, Yerkoonk, Nor Seroond, Armenian Observer ve New York’ta Armenian Reporter gazeteleri yayýnlanmaktadýr.[77]

3. 2. Ermeni Çalýþmalarý Süreli Yayýnlarý

Ermeni Çalýþmalarý üzerine Birleþik Devletlerde yaklaþýk olarak 17 süreli yayýn çýkartýlmaktadýr. Bu yayýnlarýn 5’i California’da, 3’ü New York’ta, 4 tanesi Massachusetts’de, 2’si Ohio’da diðerleri ise Washington, D.C., Michigan ve Illinois’te yayýnlanmaktadýr. Bu yayýnlarýn sadece 4 tanesi Ermenice ve Ýngilizce olarak yayýnlanmakta 13 tanesi ise tamamý Ýngilizce olarak çýkartýlmaktadýr. Bunlar aþaðýda sýralanmýþtýr.

*Annual of Armenian Linguistics
*Annual of the Society for the Study of Caucasia University of Chicago Slavic Language Dept.
*Ararat Magazine A.G.B.U.
*Armenian Behavioral Science Association Bulletin c/o Social Sciences Dvision
*Armenian Numismatic Journal
*Armenian Review
*Armenian Studies at Columbia University Newsletter
*Aspora
*Hye Sharzhoom (Armenian Action)
*Journal of Armenian Studies
*Journal of the Society for Armenian Studies Dept. of Near Eastern Languages
*Locus U.C.L.A.
*NAASR Newsletter
*Navasart
*RAFT,A Journal of Armenian Poetry
*Society for Armenian Studies Newsletter c/o Armenian Research Center
*TransCaucasus: A Chronology[78]

3. 3. Bültenler ve Dergiler

ABD ve Kanada’da Ermenilerin çýkarmýþ olduklarý bülten, kýsa haber bülteni(newsletter) ve dergi toplam sayýsý 118’dir. Bunlardan, Nor Ayk, Pourastan, Toronto A.G.B.U., Canada Armenian Press, Gantegth gibi yayýnlar Kanada’da çýkmaktadýr. Geriye kalan 113 yayýn ise Birleþik Devletler’in çeþitli eyaletlerinde yayýnlanmaktadýr.

California’da Armenian International Magazine, Locus, Navasart, Armenian Proffessional Society Bay Area Newsletter, Calvary Messenger, Forty Martyrs Armenian Apolostic Church of Orange Country Bulletin, Gantegth, Harvest, Haytoug, Hie Tbrotz, Holy Cross Armenian Apolostic Cathedral, Hoosharar, Hromgla, Hye Booj Health Quarterly, Immanuel, Kach Nazar Monthly, Lifeline, Looys, Mashdots Periodical, Menk, Meshag Publishing Report, Mesrobian Reporter, Mother Church, Nakhagoch, Navasart Monthly, Oshagan, Our Voice, Pari Loor (Van Nuys’da), Pari Loor (Los Angeles’ta), Pilgrims Progress, Saint Garabed Armenian Apolostic Church Bulletin, Saint James Armenian Apolostic Church Newsletter, Saint Mary Armenian Church of Yettem Bulletin, Saint Mary’s Armenian Church Bulletin, Saint Vartan Voice, Saint Sahag and Mesrop Armenian Church Bulletin, School Life, Seeds, Shoghagat, Shrjapat, Tertig, Varak, Verelk, Voice, Noor Looys, Window Viev of the Armenian Church, Yerchanic Hooys.

New Jersey’de A.G.A.U. Bulletin, AMAA News, Beacon, Chah, Eritassard Hayastan, Gantegh, Hyedoun, Journal of the Association of Armenian Information Professionals, Lradoo, Saints Vartanantz Newsletter.

New  York’ta A.G.B.U. News Magazine, AGBU/AIS, Armenian Church Monthly, Armenian Evangalical Church of New York Bulletin, Eternal Flame, Hoosharar (Armenian Edition), Hope, Loosaper, Nareg, New York Armenian Home for the Aged Newsletter, News From Your Seminary, Nor Sebastia, Outreach, Saint Sarkis Armenian Apolostic Church of Niagara Falls Bulletin, Shoghagat, Sunrise, Tebi Yergir (Toward the Land), Zong, Zuartnotz.

Massachusetts’de NAASR Newsletter, Armenian Artists Association of America Newsletter, Armenian Library and Museum of America Newsletter, Dadjar, First Armenian Church of Belmont Bulletin, Hai Sird, Loosavorich, Looys, Sanahin, Soorhantag.

Michigan’da Armenian Congregational Church of Greater Detroit, Ereponi Visions, Vartenik.

Illinois’te Lantern, Parev Monthly, Saint Gregory Armenian Apolostic Church Bulletin. Bunlarýn yaný sýra Washington’da Azdarar Gazett. Washington, D.C. ‘de Shnorhali. Connecticut’ta The Church Bell, Loosaper. Rhode Island’da Gantegh, Paros. Florida’da Gomidas. Pennsylvania’da The Illuminator, Louys. Maryland’da Mashtots. PA’da Mer Doon, Saint Mark’s Parish News. New Hampshire’de Mount Ararat News. Wisconsin’de Nareg, Varak. Ohio’da Paros. Texas’ta Saint Kevork Armenian Church.Virginia’da  Sevan Newsletter.

3. 4. TV-Radyo Programlarý

Ermenilere ait 3’ü Quebec Kanada’da, 22’si Birleþik Devletlerde olmak üzere Ýngilizce ve Ermenice yayýn yapan 25 radyo programý bulunmaktadýr. 

Quebec Kanada’da: Hamazkayin Armenian Radio Hour, Tekeyan Armenian Radio Hour, Tele-Armenia isimli programlar yayýnlanýyorken ABD’de  Michigan’da: ARARAT Amateur Net, Heritage of Armenian Culture, Armenian Radio Hour of Metropolitan Detroit, California’da:ARARAT Net Western North America, Armenian American Radio Hour, Armenian Tele-Radio, Fresno Armenian Radio Hour, Hamazkayin Armenian Radio Hour, Hye Oozh Armenian Radio Show, Menk Talk Show, Spuirk Armenian Radio Hour, Masachusetts’de: Armenian Culturel Hour, Armenian Heritage Radio Program, Armenian Independent Broadcasting, New Jersey’de:Armenian Outreach Radio, Armenian Radio Hour of New Jersey, Sound of Armenia ve bunlarýn yanýnda Rhode Island’da: Armenian Radio Hour, Illýnois’te: Armenian Radio of Cleveland, Pennsylvania’da: Armenian Radio Hour of Philadelphia ve Washington, D.C. de: Voice of America (Armenian Service) isimli radyo programlarý yayýnlanmaktadýr. Bu radyo programlarý farklý kanallardan farklý günlerde ve farklý saatlerde yayýn yapmaktadýrlar. Örneðin California’dan KTYM 1460 kanalýndan yayýn yapan Armenian American Radio Hour, Cumartesi geceleri saat 3.00’dan 4.00’a kadar bir saatlik, Pazar günleri ise sabah 10.00’dan 11.00’a kadar bir saatlik yayýn yapmaktadýr. Yine 1943 yýlýnda kurulan ve WNZK 690 AM kanalýndan Ermenice ve Ýngilizce yayýn yapan, Armenian Radyo Hour of Metropolitan Detroit, Pazar günleri saat 10.00- 11.00 arasý bir saatlik program yapmaktadýr.[79]

ABD’de ve Kanada’da yayýn yapan Ermenilere ait televizyon programlarýnýn sayýsý ise 10’dur. Bu TV programlarýnýn 4’ü Kanada’da, 6’sý ise ABD’nin yalnýzca bir vilayetinde yayýn yapmaktadýrlar. Bunlardan Andre Danik Show, Armenia Today, Armenian Teletime, Tele Armenia,  Horizon Armenian T.V. ve Nor Serount adlý TV programlarý California’da, Araratian T.V. Program, Armenorama T.V. Program, Hay Horizon Armenian Television ve Tele-Armenia isimli programlar ise Kanada’da yayýn yapmaktadýrlar. Bu programlar da radyolar gibi çeþitli kanallarda, belirli günlerde ve belirli saatlerde yayýn yapmaktadýrlar.[80] Genel olarak bu radyo ve televizyon programlarý Ermenilere yönelik kültürel hizmetler verirken, Ermenileri bir arada tutma ve Türkiye’ye yönelik son derece bölücü yayýnlar içeren programlarý kapsamaktadýr. Örneðin: Türk-Amerikan Dernekleri Federasyonu Baþkaný Egemen Baðýþ’ýn þu sözleri Ermeni Paranoyasý’nýn ne kadar vahim bir hal aldýðýný göstermesi ve ABD’deki bu programlarýn içeriðini ortaya koymasý bakýmýndan oldukça düþündürücüdür:

“Öyle olaylar yaþýyoruz ki bazen beþ yaþýndaki bir Ermeni kýzýný televizyona çýkartýyorlar; “Sana köpek dediðimiz zaman aklýna ne geliyor?” sorusunu sorduklarýnda “Türkler” cevabýný veriyor. Yani bu beyin yýkama olayý çok küçük yaþlardan baþlýyor”[81]  demektedir.

4. ABD VE KANADA’DA ERMENÝ KÝLÝSELERÝ

4. 1. Baþlýca Ermeni Kiliseleri

ABD’de Doðu Piskoposluk Bölgesiyle baðlantýlý olan 55, Batý Piskoposluk Bölgesiyle baðlantýlý 20 kilise vardýr. Kanada ‘da Doðu Piskoposluk Bölgesiyle baðlantýlý 12 kilise bulunmaktadýr. Bunlarýn dýþýnda doðrudan Doðu Piskoposluðuna baðlý 28, Batý Piskoposluðuna baðlý 13, Kanada Piskoposluðuna baðlý olan 9 Ermeni kilisesi vardýr. Ayrýca Roma Katolik Kilisesi’ne Birleþik Devletlerde baðlý 7, Kanada’da 2 Ermeni kilisesi bulunmaktadýr. Evangelical yani Protestan mezhebine baðlý Ermeni kilise sayýsý ise ABD’de 38, Kanada’da 8’dir.[82]

Yukarýda Ermeniler’in genellikle 1915 tehciriyle birlikte dünyanýn çeþitli bölgelerine daðýldýklarýný ve böylelikle bir Ermeni diasporasýnýn oluþtuðunu iddia ettiklerini belirtmiþtik. ABD’deki kiliseler incelendiðinde durumun hiç de böyle olmadýðý ortaya çýkar. 1881 yýlýnda Massachusetts’te Armenian Evangelical Church of the Martyrs’in inþa edilmesi, 1889’da Rhode Island’da Armenian Euphrates Evangelical Church’ün inþa edilmesi, 1892’de yine Massachusetts’de First Armenian Church of Belmont inþa edilmesi, 1896’da Armenian Evangelical Church of New York’un inþasý,1897’de California’da First Armenian Presbyterian Church’ün inþasý ve devamla 1898’de New Jersey’de Armenian Presbyterian Church, 1900’de Pennsylvania’da Holy Trinity Armenian Apolostic Church, 1901’de yine California’da Pilgrim Armenian Congregational Church, 1907’de New York’ta United Armenian Calvary Congretional Church, 1910’da California’da Saint Gregory the Illuminatör Armenian Church, yine New York’ta Saint Illuminator’s Armenian Apolostic Cathedral ve 1914 yýlýnda California’da Holy Trinity Armenian Apolostic Church inþa edilmiþtir.[83] Kiliselerin kuruluþ tarihleri deðerlendirmeye alýndýðýnda 1915 öncesinde dünyanýn diðer bölgelerinde olduðu gibi ABD’de de karakteristik bir Ermeni diasporasýnýn oluþtuðu farkedilecektir.

Hemen hemen ABD’genelinde bütün eyaletlere daðýlmýþ olan bu kiliseler yoðun olarak California, New York ve New Jersey’de bulunmaktadýr. ABD ve Kanada’da bulunan Ermeni kiliseleri, dinî etkinliklerin ötesinde daha çok farklý alanlarda faaaliyet göstermektedirler. Her kilise bulunduðu bölgedeki yöre Ermenileri’ne kültürel etkinlikler alanýnda da sponsorluk yapmakta ve ABD’de Ermenilerin düzenlemiþ olduklarý festivallere her yýl düzenli olarak katýlmaktadýr..[84] Düþünüldüðünün aksine yani bir kilisenin aslî görevi olan dini öðretmek, insanlara sevgiyi kardeþliði aþýlama gibi asli bir görevi ifa etmek varken bahsi geçen kiliseler Birleþik Devletler’de yaþayan diaspora Ermenileri’ne sevgi yerine kini, kardeþlik yerine düþmanlýðý aþýlamaktadýrlar. Bunun en bariz delillerinden birisi, bu kiliselerde her yýl düzenlenen (sözde) soykýrýmý anma günlerinde ortaya çýkmaktadýr.[85]

4. 2. ABD’ de Eçmiyazin-Antilyas Kavgasý

Birleþik Devletler’de gerçekleþen ilginç vakýalardan birisi de Eçmiyazin-Antilyas arasýndaki rekabetin ABD’de son derece vahim bir þekilde patlak vermesidir. Antilyas Katogigosluðu’nun Eçmiyaz’in Katogigosluðu’nun ruhani üstünlüðünü 1933 yýlýnda tanýmamasý ile baþlayan bu ikiliðin ayný yýl içerisinde New York’da Holy Cross Ermeni Kilisesi’nin mihrabýnda Noel ayini düzenleyen ve Eçmiyazin’i destekleyen Baþpiskopos Gevond Turyan’ýn Taþnak teröristler tarafýnda öldürülmesiyle su yüzüne çýkmýþ olmasýdýr. Öyle ki temel fikir ayrýlýklarý 1956’ya kadar devam etmiþtir. Sonunda Eçmiyazin Katogigosluðu’na baðlýlýðý reddeden kiliseler, Antilyas’a baðlýlýðý kabul ederek Eçmiyazin’den ayrýlmýþlardýr. Söz konusu anlaþmazlýk ve çatýþmalar gerçekte Eçmiyazin’in Hýnçak ve Ramgavar örgütlerinin kontrolü altýnda olmasýndan, Antilyas Katogigosluðu’nun ise Taþnak kontrolünde bulunmasýndan kaynaklanmaktadýr. Yukarýda da bahsedildiði üzere ABD’deki Ermeni kiliselerinin siyasetin içerisinde yer almalarý ABD’ yönetiminin de Soðuk Savaþ döneminin doruða çýktýðý yýllarda Ermeniler üzerindeki siyasî manevralarýný kolaylaþtýrmýþtýr. 1950’li yýllarda CIA ve Taþnak iþbirliði bunun en önemli göstergelerinden birisidir. Bahsi geçen dönemde CIA, Sovyet aleyhtarý Taþnaklar’ý ve Antilyas Katogigosluðu’nu, Eçmiyazin Katogigosluðu’nun çýkarlarýna karþý kullanma eðiliminde bulunmuþtur. Antilyas Katogikosu I. Horen, 28 Nisan 1967’deki Avrupa gezisinde Papa ile görüþmüþtür. Bu hareketiyle I. Horen Hýristiyanlýk tarihinde ilk defa Vatikan’ý ziyaret eden Gregoryen Katogikosu olmuþtur. Bu ziyaretten sonra da Cenevre’deki Dünya Kiliseler Birliði Merkezi’ni ziyaret etmiþtir. Bu seyahatten hemen sonra bu defa Eçmiyazin Katogikosu I.Vasgen Cenvrede adý geçen merkezi ziyaret etmiþtir. Bu rekabet Vatikan’ýn desteðini kazanarak nüfus elde etme gayretlerinden baþka bir þey deðildir. 1968 yýlýnda Birleþik Devletleri ziyaret eden Eçmiyazin Katogikosu I.Vasgen, yalnýzca Washington ve Chigago valileri ile görüþebilmiþken, 10 Nisan 1969 tarihinde ABD’yi ziyaret eden Antilyas Katagikosu I. Horen, New York havalanýnda ABD adýna temsilcilerinde bulunduðu kalabalýk bir topluluk tarafýndan karþýlanmýþ ve daha sonra Baþkan Nixon ve yardýmcýsý tarafýndan kabul edilmiþtir. Katogikos I. Horen Baþkan’a ve yardýmcýsýna “üstünlük niþaný” olarak kabul edilen “Kilikya Büyük Haç Niþaný” takmýþ ve yaptýðý konuþmada ABD’nin Ermeni Davasý’na sahip çýkmasýný istemiþtir.[86]

28 Nisan 1974’te, Chicago Televizyonu’nda dinî muhtevada program yapan “Everyman” adlý programda iþlenen “Ermenilik” konulu program, Chicago Kiliseler Federasyonu tarafýndan yayýna konulmuþtur. Taraflý bir þekilde yönlendirilen programda objektiflik görüntüsü vererek kamuoyunu etkilemek amacýyla biri Ermeni, ikisi Amerikalý ilim adamý ve (sözde) soykýrým þahidi bir Ermeni kadýný konuþturmuþlar ve Türkler ve Türkiye aleyhine propaganda yapmýþlardýr. Konuþmacýlar, genelde her platformda tekrarladýklarý iddialarýný tekrarlamýþlar ve bir gün Sovyet Ermenistaný’nýn Komünizim boyunduruðundan kurtulmasý durumunda, bunun arkasýnýn geleceðini belirtmiþlerdir. Adý geçen programda Aðrý Daðý çevresindeki (sözde) Ermeni topraklarýný Tanrý’nýn bir gün kendilerine vereceðine inandýklarýný, bunun için aralarýndaki anlaþmazlýklarý býrakarak iþbirliði yapmalarý gerektiðini ve Türkiye’ye karþý birlikte mücadele vermeleri lazým geldiðini beyan etmiþlerdir.[87]

1987’de Birleþik Devletlere giden Eçmiyazin Katogigosu I. Vasgen, çeþitli eyaletlerde ayinler ve toplantýlara katýlmýþ ve buralardaki Ermeni asýllý Amerikalýlara “vatana dönüþ” temasýný iþlemiþtir. Bu gezisi sýrasýnda New York, San Francisco ve Los Angeles’ý ziyaret etmiþ daha sonra Kanada’ya geçmiþtir. Burada yaptýðý konuþmalarda, Avrupa Parlamentosu’nun (sözde) soykýrýmý kabul etmesinden sonra Birleþmiþ Milletler’in ayný konuda karar almasý gerektiði ve (sözde) soykýrýmýn tanýnmasýnýn, Hýristiyan bilincinin ve hýristiyan adaletinin temel konusu olduðu ve bir gün Aðrý Daðý’nýn etrafýnda yeniden bir araya gelineceði gibi temalarý iþlemiþtir.[88]

4. 3. ABD’de Ermeni Kiliselerinin Teröre Verdikleri Destek

Ermeniler’in Türklere yönelik propaganda savaþýnda Ermeni kiliselerinin etkin bir rolü olduðu bugün artýk rahatça gözlenebilmektedir. Bu kiliseler Ermeni terörüne verdikleri desteðin yaný sýra, sürekli olarak Türkiye’yi tedirgin etmek, Ermeni millî bilincini ayakta tutmak, kiliseye baðlýlýðý artýrmak gibi faaliyetleri bulunmaktadýrlar. Finansal olarak iyi bir þekilde destek alan bu Ermeni kiliseleri, dine, ahlaka ve insanlýða aykýrý olarak, hiçbir zaman Ermeni terörünü kýnamamýþlardýr.[89] Aksine Ermeni terörü diye bir þeyin varlýðýný dahi kabul etmemiþlerdir. Örneðin: ABD’de Boston civarýnda Watertown’da yaþayan Ermeni Papazý Vartan Hartunyan Ermeni terörünü reddetmektedir.[90]

28 Ocak 1982 yýlýnda Türkiye’nin Los Angeles Baþkonsolosu Kemal Arýkan’ý þehit eden ve yargýlanarak mahkum edilen Lübnan asýllý Hampig Sasunyan için 21 Kasým 1983 tarihinde California Montebello’da bulunan “Kutsal Haç Ermeni Resul Kilisesi”nde “Hampig Gecesi” adý verilen bir anma gecesi düzenlenmiþtir. “Batý Ermeni Resul Kilisesi” Baþpiskoposu Yeprem Tabakyan tarafýndan yönetilen bu törende terörist katil Hampig Sasunyan’a Ermeni kilisesinin manevî desteði sergilenmiþtir. Ayný þekilde Lizbon’daki Türk Büyükelçiliði’ni 27 Temmuz 1983 tarihinde basan ve baskýn sýrasýnda ölen beþ Ermeni terörist için 12 Ocak 1984 tarihinde Washington D.C.’nin Chevy Chase mahallesindeki Surp Haç Kilisesi’nde; 21 Ocak 1984 tarihinde Illýnois, Glenview Ermeni Azizler Resul Kilisesi’nde, 22 Ocak 1984’te New Jersey Ridgefield’deki S.t. Vartanantz Kilisesi’nde “Lizbon Beþlisi” için ayinler düzenlenmiþtir. Ýþin en önemli tarafý ise bu ayinlerin Taþnak Partisi tarafýndan himaye edilmiþ olmasýdýr.[91]

24 Aralýk 1994 yýlýnda da Daðlýk Karabað’da Azeri Türklerine karþý çarpýþýrken ölen Ermeni kuvvetleri komutaný, ASALA-RM’nin lideri terörist Monte Melkonyan’ýn ölümünün birinci yýldönümünde, California, Paseadena’daki St. Gregory Ermeni Kilisesi’nde bir anma töreni düzenlenmiþtir. Törenin baþkanlýðýný yapan Baþpiskopos Vahe Hovsepyan, Melkonyan’ý bir kahraman olarak göklere çýkarmýþ ve ondan övgüyle bahsetmiþtir. Bu törene baþta Ermeni kilisesi olmak üzere, Ermeni partileri temsilcileri, Ermeni akademisyenler ve Ermeni basýný katýlmýþtýr. Bunlarýn ýþýðýnda yukarýda da belirtildiði gibi ayný þekilde katil bir teröristin kilisenin riyasetinde bir kahraman olarak göklere çýkartýlmasý Ermeni kiliselerinin terörist faaliyetlere yaklaþýmýný ortaya koymaktadýr.[92]

5. ABD’DE LOBÝ FAALÝYETÝ YÜRÜTEN ERMENÝ KURULUÞLARI

Bu gün ABD'de faaliyet gösteren Ermeni Lobisi'nin üyeleri yukarýda rakamlarýný verdiðimiz, Ermeni örgütleridir. Bu örgütler, 1984 yýlýnda Amerika Ermeni Assemlesi (Armenian Assemly of America: AAA) adýyla bir çatý altýnda toplanýp bir lobi kurumu olarak etkili bir çalýþma yürütmeye baþlamýþlardýr. Amerika Ermeni Asemblesi (AAA)[93]'nýn yaný sýra Ermeni Milli Komitesi (Armenian National Committee) adlý kuruluþ, Armenian National Committee, Washington. D.C. (ANC), Armenian National Committee, Western Region (ANC-WR), Armenian National Committee, Eastern Region (ANC-ER) olarak faaliyet göstermektedir.[94] Partizan lobi faaliyeti yürüten diðer kuruluþlar arasýnda; Ermeni Devrim Federasyonu (Armenian Revolutionary Federation (ARF))[95], Doðu Amerika Hýnçak Sosyal Demokrat Partisi (Hunchakian Social Democratic Party of Eastern USA)[96], Ermeni Liberal Demokratik Partisi (Armenian Democratic Liberal Organization)[97] Milli Ermeni Amerikan Cumhuriyet Meclisi (National Armenian American Republican Council (NAARC)) gösterilebilir. [98]

5. 1. Ermeni Lobi Kuruluþlarý

Amerika Ermeni Asemblesi ( Armenian Assembly of America, Inc.(AAA)): Amerikalý Ermeni toplum içinde, seçmenlerle iliþkiler ve bir acil eylem aðý dahil, Amerika'daki Ermenileri, kültür miraslarý ve tarihi kimlikleri konusunda bilinçlendirmek; önemli Ermeni kültürel materyalleri ve anýtlarý korumayý geliþtirmek; Amerikan toplumunun Ermeni konusunun önemi hakkýnda konuþmasýný saðlayacak araçlar hazýrlamak; Ermeni halkýnýn –onlarýn (sözde) Ermeni soykýrýmý ile ilgili bilgilerde dahil- tarihi, eðitimsel, dini ve kültürel hayatýyla ilgili bilgi yaymak ve veri toplama araþtýrmasýný geliþtirmek; Amerikalý Ermeni toplumuna bilgi toplamak ve yaymak; Amerikan demokrasi sürecinde Amerikalý Ermenilerin daha büyük katýlýmýný saðlamak; Ermeni soyundan gelen, Amerika'da vatandaþlýk haklarýnýn ihlâline maruz kalan insanlara yardým etmek; Ermenilerin karþýlaþtýklarý zorluklarý hafifletmek için insani ve eðitim alanlarýnda yardýmla uðraþmak; Amerika'nýn Ermenistan Cumhuriyeti'ne yardýmýný artýrmak; Ermenistan'a kongre ziyaretlerini teþvik etmek; Ermenistan'da demokratik ve sosyal kurumlarýn geliþimini amaçlayan projeler üretmek için bir forum olarak hizmet etmek ve ulusal bir çerçeve oluþturmaktýr. [99]

AAA'nýn faaliyetleri, Akademik Ýþler, Hükümet Ýþleri, Uluslararasý Ýþler, Halkla Ýliþkiler ve Ati-Ýftira, Mülteci Ýþleri ve Öðrenci Ýþleri olarak altý geniþ alana bölünmüþtür.

Özel Programlarý þunlarý kapsar:

+ Washington Ýntörnlüðü: 1978'den beri AAA ülkenin baþkentinde (Washington D.C.) Amerikalý Ermeni olup yüksek okul çaðýndaki öðrenciler için bir intörnlük programýný mali olarak desteklemiþtir. Her yaz yaklaþýk 30 öðrenci 10 haftalýk programa katýlýr.

+ Ermeni Aðaç Projesi: 1994 yýlýnda kurulmuþtur. Ermeni halkýnýn hayat standartlarýný yükseltmek ve global çevreyi korumak için aðaç kullanýlmasýna teþvik etmektir. Bu konu, öncelikle kendi kendine yeterliliði artýrma, çabuk etkilenebilirliði azaltma, ihtiyacý olanlara yardým etme ve yerli eko sistemi koruma ihtiyacýndan doðmuþtur. [100]

+ Hükümete Baðlý Olmayan Eðitim ve Araþtýrma Projesi: Amerikan Ermeni Hükümete Baðlý Olmayan Kuruluþlar (NGO) için eðitim ve atölye çalýþmalarý; NGO'lar için teknik yardým; NGO araþtýrma merkezi (Kütüphaneler dahil); NGO Konsorsiyomu; Batýlý Ermenistanlý NGO'lar arasýnda ortaklýðý geliþtirmek.

AAA'nýn; Daily News Report from Armenia (Ermenistan Günlük Haber Raporu), Armenia this Week (Ermenistan'da bu Hafta) Assembly this Week (Asemble'de bu Hafta), Montly Digest of News From Armenia (Ermenistan'dan Aylýk Haberler) gibi yayýn organlarý ile Lobi faaliyetlerini duyurmaktadýrlar.

Ermeni Millî Komitesi (Armenian National Committe, Washington D.C.: ANC): ANC bütün Amerika'da bölgesel iliþkiler aðý ve dünya çapýnda organizasyon iliþkileri ile ilgilenen bir grass roots siyasî kurumudur. En etkili ve en büyük Ermeni Amerikan politik kurumu olarak ANC kendini, Ermeni sosyal haklarýnýn geliþtirilmesi yanýnda Türkiye üzerine düþmanca faaliyetlere ve bunun takibine adamýþtýr.

ANC'ýn üç amacý vardýr: Özgür, birleþik! ve baðýmsýz Ermenistan'ý desteklemek için kamu bilincini oluþturmak; Amerikalý Ermeni toplumu için sadece Ermeni siyasî haklarý korumakla kalmayýp, ilgi alanlarýnda devlet politikasý önermek ve yönlendirmektir. Ýkincisi; devlet politikasý ile ilgili konularda kolektif Amerikalý Ermeni görüþünü temsil etmektir. Bu amaçla ANC destek için yasama çalýþmalarýný teþvik eder, (sözde) Ermeni Soykýrýmý, depremden etkilenen Ermenistan'ýn yeniden yapýlandýrýlmasý, Daðlýk Karabað halkýnýn self determinasyonu vs... Amerikalý Ermeni toplumunu ilgilendiren konularda yasal düzenlemeleri teþvik eder ve destekler. Son olarak ANC, Ermeni Lobi faaliyetleri yürütmek üzere seçilen görevlileri Amerikalý Ermeniler konularýnda eðitmektedir. Ayrýca adaylarýn desteklenip desteklenmemesi hususunda karar vermektedir. Bunun için ANC Amerikalý Ermeni oylarýný yönlendirme yetisiyle Fedaral, Eyalet ve Yerel düzeylerde seçim sürecine katýlýr. ANC, Aday Anketi, Kongre Rapor Kartlarý[101] ve Federal Seçim Rehberleri hazýrlar, bunlarýn yaný sýra ABD genelinde basýn açýklamalarý, bültenler ve bölgesel gazeteler yayýnlar, ANC'ýn en önemli yayýný, TransCaucaus: A Chronology (Transkafkasya: Bir Kronoloji)'dir.

Ermeni Millî Komitesi, Doðu Bölgesi (Armenian National Comittee, Eastern Region: ANC-ER):1918'den beri faaliyet gösteren ANC-ER, Ermeni olmayan topluma Ermeni halkýnýn sosyal, kültürel, eðitimsel, tarihi ve ulusal katkýlarýný, ihtiyaçlarýný ve özlemlerini anlatmak ve yorumlamak için hem bir millî ses hem de bir toplum iliþkileri aracý olarak hizmet eder. Zaman zaman Ermeni veya Amerikalý Ermeniler’in geniþ ulusal ve uluslararasý ilgi alanlarýndaki görüþlerini temsil eder. Yayýn Organý ANC Newsletter (ANC Bülteni)'dir. [102]

Ermeni Millî Komitesi, Batý Bölgesi (Armenian National Committee, Western Region: ANC-WR): 1890 yýlýnda kurulan ANC-WR bugün ABD'de kendini Amerikalý Ermeni toplumunun üyeleri için önemli olan konularýn hýzla ele alýnmasýna adayan bir grass roots halkla iliþkiler kurumudur. ANC-WR, yýllarca Batý Amerika'da Ermeni Amerikalýlar’la ilgili birçok konu üzerinde bilgi vermek, eðitmek ve eylemde bulunmak üzere hizmet vermiþtir.

ANC-WR merkezi 14'ü aþkýn yerel dernekleriyle iþbirliði halinde bir kültürel, eðitimsel, sportif, yardým ve gençlik kuruluþlarý aðýyla birlikte çalýþtýðý için geniþ tabanlý bir toplum desteðine sahiptir. Ayrýca ANC-WR kendi günlük radyo programý ve Horizon TV[103] aðýndan yararlanma dahil bir dizi medyayla baðlantý halindedir.[104]

Amerika'daki Ermeniler için önemli olan konularý savunmak ve gündemde tutmak için ANC-WR, Amerikan Kongresi'nin (sözde) Ermeni Soykýrýmý ile; Ermenistan ve Daðlýk Karabað'la ilgili konularda Ermenistan lehine kararlar çýkarmak için öncü rol oynamaktadýr. ANC-WR, yerel-bölgesel ve ulusal seviyede çalýþan bürolarýyla ülke çapýnda Ermeni meselesini kamu görevlilerinin "arka bahçesine" taþýyarak bir ulusal grass roots aðýný etkili bir þekilde iþletebilmektedir. ANC-WR ayný zamanda Ermeni meseleleriyle ilgili konularýn propagandalarýný etkin bir þekilde gerçekleþtirmek için medya kuruluþlarýyla sýký irtibat halinde çalýþmaktadýr. Her yaz ANC-WR genç Amerikalý Ermenileri Washington D.C.'ye seyahat etmesini saðlamak ve Ermeni meselesini nasýl takip edeceklerinin "Ýn"lerini ve "Out"larýný öðrencekleri ANC bürolarýnda çalýþtýrmak için gezilere mali destek saðlar. ANC-WR ayný zamanda bir Amerikalý senatörün ve kamu görevlisinin Ermeni meselesine saðladýðý destek düzeyini doðru bir þekilde ölçen kongre rapor kartlarýný da daðýtýr. ANC-WR faaliyetlerini ANC Bulletin (ANC Bülteni) adlý yayýn organýyla kamuoyuna duyurur. [105]

Yukarýdaki etkin olarak lobi faaliyetleri yürüten bu Ermeni kuruluþlarýnýn yaný sýra yine politik olarak lobi faaliyeti yürüten 1890 yýlýnda kurulan Ermeni Devrim Federasyonu (Armenian Revolutionary Federation:ARF), 1887 yýlýnda Cenevre'de kurulan, þu anda ABD'de faaliyet gösteren Doðu ABD Hýnçak Sosyal Demokrat Parti (Hunchakian Social Democratic Party of Eastern U.S.A.) ve 1958 yýlýnda ABD'de kurulan Milli Amerikan Cumhuriyet Meclisi (National Armenian American Republican Council) Ermeni Liberal Demokratik Partisi (Armenian Democratic Liberal Organization) gibi Ermeni kuruluþlarý mevcuttur. [106]

6. ABD’DE FAALÝYET GÖSTEREN PARTÝZAN ÜÇ ÖNEMLÝ ÖRGÜT: TAÞNAK, RAMGAVAR, HINÇAK

6. 1. Ermeni Devrim Federasyonu (ARF) “Taþnaksutyun Komitesi”

Taþnaklar ABD’de “ARF” adý altýnda teþkilatlanmýþlardýr. Bu teþkilat Antilyas Kilisesine baðlýdýr. Amerika’da yaþayan Ermenilerin yarýsýna yakýnýný temsil eden bu örgüt, kurulmuþ en eski Ermeni örgütlerinden birisidir. Sosyalist sistemle donanan baðýmsýz bir Ermenistan kurulmasýný amaçlar. Asýl gayesi Sevr'i hortlatmaktýr, çünkü programýnda "Birleþik Ermenistan'ýn sýnýrlarý Nahçývan, Ahalkelek ve Karabað yanýnda Sevr Anlaþmasýyla Ermenistan'a verilen! topraklarý kapsamaktadýr" demektedir. Yine programýnda Taþnaksutyun (ARF), "Ermeni halkýna karþý hâlâ cezalandýrýlmamýþ (sözde) soykýrým suçu kýnanmalý ve iþgal edilen (!) topraklarýn iade edilmesi ve Ermeni halkýnýn kayýplarýnýn telafi edilmesi ile bu durum düzeltilmelidir" diyerek amacýnýn tamamen Türkiye üzerine kurulu olduðunu açýkça beyan eder.[107] ARF”; the Armenian Revolutionary Federation – Dashnaktsution / Socialist Party ya da Ermenice “Droshak-Troþak” ýn kýsaltmasýdýr. Türkçe tarihte, Taþnak veya Daþnak (çoðunlukla Taþnak Komitasý) olarak bilinmektedir. Troþak adlý gazete çýkardýklarý için Taþnaklar’a Troþak Komitesi adý da verilmiþtir.[108]  Komitenin 1892’ye kadar belli bir programý olmamýþtýr. 1892’deki ilk programlarýný, Ruslarýn Narotnovolets teþkilatýndan almýþlardýr Esas itibariyle Taþnaksutyun ‘un kurucusu olan Krisdapor Mikaelyan’da Narotnovolets’de yetiþmiþ bir adamdý.[109] 1892 sonbaharýnda Tiflis’teki ilk toplantýsýna Türkiye Ermenileri’nden de birçok kiþi katýlmýþtýr. Toplantýda yapýlan müzakereler sýrasýnda, genel isyanlar çýkartýlmasý, hükümet reislerine ve Ermeni düþmanlarýna karþý suikastlar yapýlmasý ve suikast yapanlarýn diðerlerini kurtarmak için olaydan sonra kaçmayarak teslim olunmasý teklif olunmuþtur. Ayrýca çok önemli ilk iþ olarak Türkiye’ye silah sevkiyatý, Türkiye Ermenileri’nin silahlandýrýlmalarý ve bu Ermeniler’in silah eðitiminden geçirilmesi, bu iþin özellikle gençlere yaptýrýlmasý ayrýca Ermeni halkýnýn da hazýrlanmasý uygun görülmüþtür.[110] Bu toplantýda ayrýca, çeteler kurma, çete baþýlarý yetiþtirme, savunma yapýlanmasý gibi faaliyetlere hazýrlýk yapýlmasýnýn yaný sýra, Kürtleri’de yanlarýna alarak genel isyanlar çýkartmak istiyordu. Bir taraftan Kürtleri yanlarýna alarak isyan çýkartmayý hedefleyen Taþnaklar diðer taraftan ‘da Komite emri olarak “ Türk’ü, Kürt’ü her yerde, her türlü þartlar altýnda vur. Gericileri, sözünden dönenleri, Ermeni hafiyelerini, hainlerini öldür. Ýntikam al.” Emrini uygulatýyordu.[111]

Programlarý, sýnýf ve sosyalizm esaslarýný ihtiva etmekteydi. Böylelikle kendilerine sosyalist-demokrat, sosyalist-ihtilalci, milliyetçi ve adem-i merkeziyetçi vasýflarýný veren Taþnak partisi bir terör örgütü olarak ortaya çýkmýþ oluyordu.[112]

ABD’de Antilyas Kilisesine baðlý olarak faaliyet yürüten ARF’ye baðlý, tespit edilmiþ politika hudutlarý içinde kalmakla birlikte kendi içerisinde hareket serbestisine sahip iki Taþnak komitesi mevcuttur. Bunlar: merkezi Boston’da olan American Committe for the Independence of Armenia ile yine genel merkezi Boston’da olan Armenian National Comitte of America’dýr. Bunlarýn dýþýnda çeþitli zamanlarda ve propagandanýn hareketliliði ölçüsünde birden bire ortaya çýkan ve bir müddet sonra kaybolan örgüte baðlý alt komiteler mevcuttur. Örgütün yayýn organlarý: Hairenik ve Armenian Weekly’nin yaný sýra Ermenice olarak çýkartýlan Taþnaksutyun, Asbarez’dir. Bunlarýn dýþýnda Ýngilizce olarak çýkan  Harenik gazetesi, ile üç ayda bir çýkan The Armenian Review dergisi Taþnak amaçlarýnýn yayýlmasýný saðlamaktadýr.[113]

6. 2. Hýnçak Sosyal Demokrat Partisi (Hunchakian Social Democratic Party of Eastern U.S.A.)

Birleþik Devletlerde New York’ta Social Democrat Hunchakian Party of America ismiyle faaliyet gösteren örgütün Hunchakian Social Democratic Party of Eastern U.S.A. ve Hunchakian Social Democratic Party of Western U.S.A. diye biri New Jersey diðeri California’da iki þubesi vardýr.

Cemiyet ilk olarak Kafkasyalý Ermeniler’den Avedis Nazarbeg[114] ile sonradan evlendiði Maro adýndaki kadýn ve bunlarýn arkadaþlarý olan Kafkasyalý Ermeni öðrenciler tarafýndan 1887’de Ýsviçre’de Karl Marx’ýn prensipleri esas tutulmak suretiyle kurulan marksist bir partidir[115].Örgütün baþýnda ve üyeleri arasýnda çok sayýda Rusyalý Ermeni bulunuyordu. Ýlk hedefi faaliyet alaný olarak Türkiye’nin doðusuydu. Komite merkezi sonradan Londra’ya aktarýlmýþtýr.[116]

Hýnçak[117] örgütünün takip ettiði siyaset, Türkiye’nin doðu illerini Ermenistan’a katmaktýr. Burayý Rus ve Ýran Ermenistanlarýyla birleþtirerek buralarda hür, baðýmsýz bir Ermenistan yaratmaktýr.[118]

Program olarak, sosyalist- marksist ve merkeziyetçiliði esas alýr. Faaliyet alaný tamamen Türkiye, Türk Düþmanlýðý olup ayrýca Türk idarecilerine, hafiyelerine, ihanet edenlere karþý terör uygulamaktýr.[119] Bu örgüt Birleþik Devletler’de, Ermeni ýrkýnýn korunmasý, Ermeni haklarýnýn iddiasý ve takibi ve Ermenistan'la iliþkilerin geliþtirilmesi gibi çalýþmalarýn yaný sýra tamamen öteki organizasyonlar gibi çeþitli iftira kampanyalarýyla ABD'de ve dünyada "Türk Ýmajý"ný zedelemek için gayret göstermektedir.

6. 3. Armenian Democratic Liberal Organizations (A.D.L.)

1921 yýlýnda kurulmuþtur. Merkezi Massachussetts’de olan örgütün, Michigan, Watertown ve California’da þubeleri vardýr. Amerika Birleþik Devletleri’nde faaliyet gösteren Ramgavarlar dini olarak Eçmiyazin’e baðlýdýrlar. Ramgavar Partisi hedefinin millî baðýmsýzlýðý kazanmak olduðu parti programýnda belirtilmiþtir. Ramgavar Azatakan Partisi 1885’de kurulan Armenakan teþkilatýnýn devamýdýr. Hýnçak partisi ile uzun yýllar devam eden iþbirlikleri neticesinde 1908 yýlýnda Ermeni Anayasa Ramgavar Partisi kurulmuþtur. Yeniden teþkil olunmuþ olan Hýnçak, “Azatakan” Ermeni Anayasa Ramgavar Partisi ve bütün liberal- demokrat görüþü benimseyen teþkilatlar 1 Ekim 1921’de Ýstanbul’da toplanarak Ramgavar Azatakan Partisini kurmuþlardýr.[120] Ramgavarlar Türkiye’den toprak almanýn imkansýzlýðýný kabul etmekte ve Ermeni yurdu olarak önceleri Sovyet Ermenistaný’ný þimdi ise bu günkü Ermenistan’ý görmektedirler. Bu örgüt, diðer daðýnýk örgütlerle sýký baðlar kurulmasýný, daha geniþ ve daha etkin örgütlenmelere gidilmesini istemektedir.[121]

Millî Ermeni Amerikan Cumhuriyet Meclisi (National Armenian American Republican Council: NAARC): Genel olarak Ermeni meselesine ilgi duyan adaylarý seçmek için ülke genelinde Amerikan seçim süreci içinde Ermeni ve etnik oylarý kontrole almak ve harekete geçirmek için faaliyet yürütür.

NAARC ayný zamanda ülke çapýnda ve yurt dýþýnda Ermeni çýkarlarýyla ilgili konularda Amerikan Kongresi ve yerel yetkililere lobi çalýþmalarý yürütmektedir. [122]

Yukarýda özetlemeye çalýþtýðýmýz lobi faaliyeti sürdüren Ermeni kuruluþlarýnýn hepsinin ortak amacý; Ermenilerin kimliklerini, kültürlerini, tarihlerini, edebiyatlarýný vs.. korumanýn yaný sýra hepsinin birleþtikleri, hatta kuruluþ sebebi olarak dahi gösterebileceðimiz nokta "Türk Düþmanlýðý"dýr. Bunun için (sözde) "Soykýrým" kozundan baþka bir stratejik özelliðe sahip olmayan Ermenistan'ýn Karabað meselesinde dünya kamuoyunu "ezilmiþ millet" kimliði ile yanýna çekmek ve dünya milletlerine "Victizimation (kurban olmuþluk) kimliðiyle kendilerini tanýtmaktýr.

ABD'deki Ermeni Lobisi "Victimization" kimliklerinin tanýtýmýnda sadece lobi faaliyeti olarak her yýl milyonlarca dolar para harcamaktadýrlar. Örneðin sadece 1994 yýlýnda AAA, örgütün tüm faaliyetleri için –bunun içinde kamuoyu oluþturma, akademik çalýþmalara destek saðlamak, toplantý ve konferanslar düzenleme, medya iliþkileri gibi dolaylý lobicilik kapsamýna girecek faaliyetler de dahil- 7 milyon dolar para harcamýþlardýr[123]. Bu paranýn büyük bir bölümünü kongre lobiciliðinde kullanmýþlardýr.

7. ERMENÝ LOBÝSÝ'NÝN KONGRE ÇALIÞMALARI

7.1. Kongre’de Ýþledikleri Ana Temalar

Ermeni Lobisi Kongre'de genel olarak üç tema üzerinde çalýþmaktadýr. Birincisi; (sözde) Soykýrýmý Amerikan Senatosu'ndan çýkarmak.[124] Ýkincisi; ABD'nin Ermenistan'a insanî yardým programlarý, teknik yardým ve kalkýnma yardýmýný saðlamak[125] ve üçüncü olarak ta; Azerbaycan'a ve Türkiye'ye müeyyideler uygulanmasýný saðlamak için lobi faaliyetleri yürütmektir.[126]

Ermeni Lobisi öncelikle (sözde) soykýrýmý ABD senatosundan çýkararak adým adým diðer ülkelerin parlamentolarýndan da çýkmasýný saðlamaya çalýþmaktadýr. (sözde) soykýrým hususunda Ermeni Lobisi;

a) Türk Devleti'ne "1915'de 1,5 milyon Ermeni'nin soykýrým sonucu öldürüldüðü" iddialarýný kabul ettirmek,

b) Türk Devleti'ne özür diletmek ve tazminat ödetmek,

c) Doðu Anadolu'da "Ermeni topraklarý!" veya "Batý Ermenistan!" diye iddia ettikleri bölümün kendilerine verilmesini saðlamak ve buralarda baðýmsýz bir Ermenistan devleti kurmayý amaçlamaktadýr.

1998 yýlýnda Türk Amerikan Dernekleri Asemblesi (ATAA) Baþkaný olan Tamer Açýkalýn Ermenilerin kýsa ve uzun vadeli hedeflerini, her biri Ýngilizce “R” harfi ile baþlayan ve Türkçe, “4 T” stratejisi olarak þöyle sýralamaktadýr.

“Birinci hedef “Tekrar canlanmak” (resurection): Ermeni Militanlar, iþe 1973’te terörizm ile Los Angeles’te baþladýlar. Bu terör dalgasý yýllar sürdü ve pek çok Türk diplomatýn yaþamýna mal oldu. Militanlar bu kampanya ile, Ermeni milliyetçiliðini “tekrar canlandýrma” yý amaçladýlar.

Ýkinci hedef, “Tanýnma” (recognition): Diðer bir deyiþle dünyanýn “Ermeni soykýrýmý” ný bir “gerçek” olarak tanýnmasýný saðlamak. ABD’de bu, yerel düzeyde (New Jersey ve California’da) bir ölçüde gerçekleþti. Þimdi Ermenilerin Fransa’[127]da ve diðer Avrupa ülkelerinde, stratejilerinin amacýda budur.

Üçüncü hedef, “Tazminat”(restitution): Ermeniler ilk iki amacý gerçekleþtirdikten sonra, maddî-manevî kayýplarý için Türkiye’den zarar-ziyan isteyecekler.

Dördüncü hedef, “Toprak” (repatriation): Bu kampanyanýn sonunda Doðu Anadolu üzerinde toprak talepleri de gelecek.”[128]

Bütün bu iddialarý kabul ettirmek için Ermeni Lobisi dünyanýn diðer yerlerinde, ABD'de ve özellikle de 1985 yýlýndan beri ABD parlamentosunda hummalý bir çalýþma içerisindedirler. Parlamentodaki Ermeni Lobisi elemanlarý diye nitelendirebileceðimiz senatörlere her yýl Þubat, Mart ve özellikle 24 Nisan öncesi ve 24 Nisan günlerinde (sözde) soykýrýmý anma toplantýlarý adý altýnda konuþmalar yaptýrmaktadýrlar.

Ermeni Lobisi, Senato'da veya Temsilciler Meclisi'nde konuþturacaklarý senatörleri konuþmalarýndan yaklaþýk bir hafta öncesinden motive etmeye baþlarlar. Örneðin 24 Nisan 1990'da Senatoda Senator Levin, konuþmasýnýn bir yerinde "Bay Baþkan geçen Cumartesi ve Pazar Michigan'da Ermeni Soykýrýmýnýn kutlamalarýnda bulunmakla þereflendirildim. Cumartesi akþamý "Greater Detroit 75, Anma Komitesi" tarafýndan organize edilen etkileyici bir toplantýya katýldým. Bu toplantýlarda tarihin görgü tanýklarý olan Ermeni soykýrýmýnýn hayatta kalanlarýyla olmanýn tecrübesini paylaþtým. Önceden de yaptýðým gibi bu insanlarla tanýþtým, onlarýn yüz ifadelerini gördüm, onlarla konuþtum ve korkunç gerçeði iþittim" demektedir.[129] Yine benzer bir konuþmayý, 22 Nisan 1998'de Temsilciler Meclisi'nde Mc. Govern yapýyor. Mc. Govern, 60 kiþilik bir grupla tanýþtýðýný, bunlarýn tehcir dönemini yaþadýklarýný ve bu kiþilerden 14'ü ile tanýþtýðýný ve konuþtuðunu söylemiþtir.[130]

Ermeni Lobisi'nin ABD Kongresi Senatörleri ve Temsilciler Meclisi Üyeleri üzerindeki çalýþma taktiklerinden birisi de, senatörleri veya Temsilciler Meclisi Üyelerini sýk sýk Ermenistan'a kýsa gezilere götürmeleridir. Burada incelemelerde bulunan bu Parlamenterler gözlemlerini gerek Temsilciler Meclisi'nde gerekse Senato'da dile getirmektedirler. Ocak 1990 yýlýnda Temsilciler Meclisi Üyesi Pell'i dönemin Sovyet Ermenistan'ýna götürmüþler, incelemelerde bulunmasýný saðlamýþlar, Pell'de 24 Nisan 1990'da Kongre’de; bölgeye gittiðini ve Ermeni mültecileriyle konuþtuðunu ve onlarýn (güya) ne kadar acýlar içerisinde olduklarýný, kendisinin yakýndan gördüðünü, anlatmýþtýr[131].

Bu konuþmalarýnda parlamenterler bazen bir Ermeni vatandaþýndan kendilerine gelen (sözde) soykýrým ile ilgili bir mektubu çok önemli bir vesikaymýþ gibi, duygu sömürüsü ile Senato'ya sunmakta, bazen herhangi bir gazetedeki Ermeniler lehine bir haberi, yanlýþlýðý doðruluðu araþtýrýlmadan sunmaktadýrlar. Yine senatörlerin bir çoðu seçim bölgelerindeki Ermenilerin kendilerini ziyaret ettiklerini ve bu kiþilerin konuyla ilgili temennilerini kendilerine belirttiklerini Temsilciler Meclisi ya da Senato'daki konuþmalarýnda anlatýrlar.[132]

ABD Temsilciler Meclisi'nde veya Senato'daki (sözde) "Armenian Genocide" görüþmeleri tamamýyla "Ermenistan'a Yardým" propagandalarýnýn yapýldýðý bir görüntü içermektedir. Kürsüye çýkan her parlamenter, o yýl (sözde) soykýrýmýn kaçýncý yýlý ise, O'nu kutladýktan sonra, "Ermenistan'a her ne pahasýna olursa olsun mutlaka maddîi, manevî yardýmda bulunmalýyýz" diye temennilerini dile getirmektedirler. Bu temenniler dile getirilirken ABD çýkarlarýyla özdeþleþtirilerek Ermenistan'a yardýmýn ABD çýkarlarýna hizmet edeceði hemen hemen bütün konuþmalarda vurgulanýr.

California’lý parlamenter Levine, "Geçmiþi hatýrlamak önemli olduðu gibi, geleceðe doðru bakmak da hayatidir. Sovyetler Birliði'nin parçalanmasý ve baðýmsýz bir Ermenistan'ýn yeniden doðmasý ABD ve Ermenistan arasýnda güçlü iliþkileri inþa etmenin yegane fýrsatýný sunar. Ayrýca bu durum Transkafkasya bölgesinde ABD için liderlik fýrsatýný sunar. Fakat Bush yönetimi bu fýrsatý ele geçirmede baþarýsýz oldu.

“ABD'nin bölgede liderliðinin eksikliði en fazla Daðlýk Karabað bölgesinde hissedilmiþtir...

“Bush yönetiminin Transkafkasya bölgesine yönelik son politikasýný yeniden deðerlendirmesi gerekir. Ermenistan ve Daðlýk Karabað bulunduðu coðrafya yüzünden büyük bir politik risk ile yüz yüze kalacaktýr, bu kolayca tahmin edilebilir. Denize çýkýþ yollarý yoktur ve her tarafý duraðan olmayan potansiyel düþmanlarla çevrilmiþtir. Ermenistan'ýn güçlü ve güvenli olmasýný anlamada ABD'nin hayati çýkarý vardýr" diyerek, ABD'nin Ermenistan politikasýný özetlemeye çalýþýr.[133]

Son 10 yýllýk süreçte bu gibi konuþmalar parlamenterler tarafýndan (sözde) "Armenian Genocide" toplantýlarýnda ýsrarla vurgulanmýþtýr. Gerçekte bu görüþmelerin ismi her ne kadar (sözde) "Armenian Genocide" toplantýlarý olsa da tamamen bu amacýndan çýkmýþtýr.

Bu çalýþmalarýyla Ermeni Lobisi zaman zaman istediði birçok kararý, özellikle Ermenistan'a yardým kararlarýnýn çýkarýlmasýnda etkili olmuþtur. Örneðin: 1995 yýlýnda Porter'ýn çalýþmalarý sonucu Ermenistan'a insanlýk yardýmý olarak 85, geliþim yardýmý olarak da 30 milyon dolar yardým yapýlmýþtýr.[134]

Ermeni Lobisi'nin Kongrede bu kadar etkili olmasý sadece iyi organize olmasýndan kaynaklanmamaktadýr. Rum Lobisi'nin bu lobiyle birlikte hareket etmesi, Kongre’deki Rum asýllý parlamenterlerin "Düþmanýmýn düþmaný benim dostumdur" ilkesiyle Türkiye düþmanlýðýnda Ermeni Lobisi'ne dahi fýrsat tanýmamasý, hatta Ermeni Lobisi'nin Türkiye aleyhindeki bütün kararlarýný desteklemesi, Ermeni Lobisi'nin Kongre’deki gücünü artýrmaktadýr. Yunan Lobisi'nin desteðinin yaný sýra Uluslararasý Af Örgütü (Amnesty International: AI), Uluslararasý Ýnsan Haklarý Örgütü (International Human Rights Organizations)-Yunan ve Ermeni Lobilerinden sonra önümüzdeki yýllarda Türkiye'nin baþýný çok aðrýtacak gibi görünen Kürt Lobisi- Amerika Kürt Ulusal Kongresi (Kurdish National Congress) gibi örgütler ve bunlarla iliþki halinde olan kongre üyeleri tarafýndan da desteklenmektedir.

Kanada’ya bakýldýðý zaman, (sözde) Ermeni soykýrýmýnýn tanýnmasý için faaaliyetler þu ana kadar Federal düzeyde bir sonuþ vermemiþtir. Kanada Parlamentosu’nun (sözde) soykýrým konusunda 1996 yýlýnda kabul ettiði kararda “trajik olaylar” deyimi kullanýlmýþtýr. Diðer taraftan ise Ontario ve Québec’deki eyalet parlamentolarý 1980 yýlýnda (sözde) Ermeni soykýrýmýný kabul eden kararlar almýþlardýr.[135]

Ermeni Lobisi'nin bütün bu organize çalýþmalarýna raðmen Türkiye üzerinde fazla etkili olamamasýnda bu lobinin çalýþma eksikliði deðil, ABD'nin bölge üzerindeki çýkarlarý üstün gelmektedir. Zira, Amerikan yönetiminin, Türkiye gibi çok önemli bir stratejik müttefikini, bugüne deðin Rusya'ya yakýn politikalarý ile dikkat çeken Ermenistan yüzünden kendisine küstürmek gibi bir lüksü yoktur. Türk-Amerikan iliþkileri, Kore Savaþý'ndan Çöl Fýrtýnasý'na kadar uzanan bir çizgide ve bütün Soðuk Savaþ yýllarý boyunca karþýlýklý çýkar esasýna dayanmýþ son derece güçlü iliþkilerdir. Ayrýca Türkiye, ABD'nin NATO'daki güçlü bir müttefiki olarak stratejik açýdan çok önemli bir ülkedir. Türkiye'nin Avrasya enerji hatlarý açýsýndan son derece önemli bir konumda bulunmasý, Amerika'nýn uzak pazarlara girmesinde Türkiye'yi kendisine stratejik ortak olarak görmesi, bunlarýn yaný sýra Balkanlar ve Doðu Akdeniz'in güvenlik ve istikrarý açýsýndan hem Amerika'nýn yakýn ortaðý hem de stratejik önemde olmasý, ABD'yi Türkiye ile ilgili alacaðý kararlarda temkinli olmaya zorlamaktadýr. Týpký 1830'lu yýllarda olduðu gibi Amerikan tüccarýnýn bölge üzerindeki çýkarlarý da bugün hala tazeliðini korumaktadýr. Zira Amerikan teknoloji, iletiþim enerji ve savunma sanayi firmalarýnýn büyük kâr beklentileri vardýr.

8. ERMENÝ SORUNU VE TÜRK-AMERÝKAN ÝLÝÞKÝLERÝNÝN SON 15 YILI

8. 1. 1980’li Yýllarda Türk-Amerikan Ýliþkileri

Her ne zaman Türk-Amerikan iliþkilerinde bir düzelme durumu kendisini gösterse, sanki otomatik olarak gündeme taþýndýðý izlenimi veren (sözde) Ermeni Soykýrým Tasarýsý vakit geçirilmeden ABD Parlamentosu’na getirilir. Seçimle iþ baþýna getirilen milletvekilleri (Temsilciler Meclisi Üyeleri) ve senatörler –ulus devlet olgusunu yerleþtirmeye çalýþan ancak yüzlerce yabancýnýn bir araya gelmesiyle mozaik bir durum sergileyen bir ülkede - ne pahasýna olursa olsun seçilmeyi amaçlayan hýrslý politikacýlar- olarak ortaya çýkmaktadýrlar. Bunlarýn yanýnda Rum ve Ermeniler gibi, Türk düþmanlýðýyla yoðrulmuþ azýnlýklarýn güçlü olduðu bölgelerde, bir çok kongre üyesi, inanmasalar da hatta milli menfaatlerine uymasa da bu tür azýnlýk gruplarýnýn hissiyatýný okþayan kanun ve tasarýlara kolaylýkla oy verebilmektedirler.

Genel olarak Türkiye-ABD iliþkilerine son dönemde bakýldýðý zaman gerek ekonomik gerekse askerî düzeyde iyi bir çizgi yakalandýðý görülecektir. Türkiye’nin, NATO’nun büyüme planlarý içerisinde Avrupa, Ortadoðu ve Asya’ya uzanan bir köprü olmasý Irak’ýn Türkiye üzerinden kontrolü, Körfez Savaþý sonrasý ABD’nin Ortadoðu’da artan pazar payýnýn korunmasý, Ýsrail’in ve ABD yanlýsý diðer devletlerin varlýðýný daha güvenli sürdürmesi amaçlý olarak oluþturulan Türkiye, Ýsrail ve Ürdün askeri iþbirliði ve bütün bu geliþmeler özellikle son dönemde Türkiye’nin ABD nezdinde önemini artýrmýþtýr.

1985 yýlýnda ABD Kongresi Temsilciler Meclisinde konuþma yapan Milletvekili Siljander, Türkiye’nin ABD için stratejik önemini dile getirirken, Türkiye’nin NATO’nun en stratejik ve güçlü ülkesi haline geldiði , Ýran, Irak, Suriye, Bulgaristan ve Sovyetler Birliði ile sýnýrlarýnýn olmasý ve hepsinden önemlisi de topraklarýnda NATO’nun Karargahýnýn ve ABD üslerinin bulunmasý dolayýsýyla önemli bir müttefik olduðu vurgulamýþtýr. Siljander konuþmasýnda, 1974 yýlýnda Türkiye’ye uygulanan silah ambargosuyla neredeyse Türkiye’deki Amerikalýlarýn kovulduðunu da anlatýr.[136]

Ayný yýl ABD Dýþiþleri Bakaný  George Shultz, Türkiye’nin Kore’de ABD ile savaþtýðýný belirttikten sonra “ ..NATO’nun en büyük kara ordusuna sahip, Sovyetlerin Karadeniz üslerini Akdeniz’den ayýran boðazlarý koruyan ve güvenliðimiz için çok önemli olan  askeri ve diðer kolaylýklarý saðlayan  Kuzey Atlantik  Ýttifaký Teþkilatý’nýn  güvenilir bir müttefikidir.” diye bir açýklama yaparak Türkiye’nin ABD için taþýdýðý önemi dile getirmiþtir.[137]

Bir taraftan bu dönemde Amerikan kanadýnda bunlar söylenirken, Soðuk Savaþýn bitmesiyle beraber genel olarak Türk tarafýnca düþünülen nokta, Türkiye’nin stratejik öneminin azalacaðý kaygýlarýydý. Bunun tabi sonucu olarak Batýdan daha  az askerî ve ekonomik yardým alýnacaðý endiþeleri bulunmaktaydý. Türkiye, yukarýda gerek Slijander’in gerekse Dýþiþleri Bakaný Shultz’un da belirttiði gibi ABD’nin sadýk müttefiki olarak kalmýþtý. Bu dönemde ortaya konan sadakat ve iþbirliðine raðmen diðer NATO üyelerinin yaný sýra özellikle ABD’den daha fazla malî ve askerî yardým elde edememe, bu dönemde Türk yönetiminin en önemli problemlerinden birisini oluþturmuþtur.[138]

8. 2. 1990’lý Yýllarda Türk-Amerikan Ýliþkileri

Ancak Körfez Savaþýnýn ortaya çýkýþý ile ilk etapta Türkiye için öngörülen Amerikan yardýmý bu dönemde 553.4 milyon dolardan 635.4 milyon dolara çýkmýþ ve bu yardýmýn en büyük kýsmý ise doðrudan hibe yardýmý þeklini almýþtý. AKKA çerçevesi içerisinde ortaya çýkan askerî malzemenin Türkiye’ye verildiði de hesaba katýlýrsa Türkiye’nin kabaca bu dönemde Amerikan ve Alman askeri yardýmý olarak 8 milyar dolarlýk bir yardým elde edeceði görülüyordu. Elbette Türkiye bölgedeki stratejik önemini burada bir kere daha ortaya koymuþ oluyordu. Bu savaþ sýrasýnda Türkiye’nin ABD’ye saðladýðý yardým hayatî bir önem taþýmaktaydý. Petrol boru hattýnýn kapatýlmasý Batýnýn ekonomik ambargosunun baþarýsýný bu dönemde garantilemiþtir. Ayrýca Ýncirlik Hava Üssünün Amerikan uçaklarýna Kuzeyden gelebilecek muhtemel bir saldýrýyý göz önünde bulundurmak zorunda kalan Irak üzerinde büyük bir baský oluþturmuþtur. Türkiye, bu desteðiyle Soðuk Savaþýn sona erip yeni bir dünya düzenine geçildiði sýrada Batý içindeki yerini ve dünyanýn belli baþlý devletleri içinde stratejik önemini garanti altýna alýyordu. Bir diðer önemi ise: Washington’un müttefiklere ihtiyaç duyduðu bir sýrada Türkiye’nin (ABD’nin)yardýmýna koþmasýydý.

Bu dönemde Körfez Savaþýnýn yaný sýra Orta Asya’daki hareketlilik gerek ABD için gerekse Batý için Türkiye’nin stratejik önemini bir kere daha gözler önüne sermiþtir. Bu dönemden sonra Amerika’nýn güvenlik düzenlemeleri düþüncesi içerisinde yer alan örneðin, Kafkasya, Avrupa’nýn kanatlarýndaki jeopolitiðin yeniden keþfedilmesi, kitlesel imha silahlarýnýn ve nükleer füzelerin artmasýna tepki verme konusuna daha fazla eðilme ve bölgesel dengelere hakim olmayý isteme gibi faktörler ABD’nin Türkiye’ye karþý stratejik ortak olarak daha fazla ilgi duymasýný da beraberinde getirmiþtir. Amerikalý yetkililer Türkiye’yi NATO içerisinde yeni cephe devleti olarak görmenin yaný sýra Balkanlar, Ortadoðu, Kafkasya ekseni ve Avrupa güvenliðiyle ilgili olarak da temel aktör olarak görmektedirler[139]

Sovyetler Birliði’nin daðýlmasýndan sonra Türkiye’nin bölgedeki genel jeopolitik önemine bakýldýðý zaman: Artýk Sovyetler’in Orta Asya-Kafkasya ekseninde tek baþýna sahip olduðu çýkar politikalarýnýn ve dar jeopolitik perspektiflerin yerini yeni ve daha geniþ jeopolitik perspektiflere býrakmýþ olduðu görülür. Herhangi bir ülke bulunduðu bölgenin askerî ve ekonomik güvenliði için sorumluluk taþýyorsa istese de istemese de o bölgedeki en güçlü devlet ve bölgesel güçtür. Türkiye iþte bu kategoriye girmektedir. Kafkasya, Orta Asya, Balkanlar ve Ortadoðu’nun yol ayrýmýnda yer alan Türkiye soðuk savaþ döneminde hem Ruslar’ýn Akdeniz’e inmesine engel olmuþ ve hem de radikal dinî unsurlarýn Avrupa’ya girmesini engellemiþtir.

9. 11 EYLÜL OLAYI’NIN ERMENÝ SORUNU’NA YANSIMALARI

9. 1. Türk-Amerikan Ýliþkileri Yeni Bir Sürece Giriyor...

Bölgede önemli çýkarlarý bulunan ABD’nin, Körfez Savaþý sýrasýndaki Türkiye ile yakýnlaþmasý yine zorunlu olarak ortaya çýkmýþ bulunmaktadýr. Amerika Birleþik Devletleri, Ortadoðu ve Kafkasya bölgesinde yapýlacak muhtemel askerî harekatlarda daimi müttefiki olan Türkiye’ye yakýnlaþmak zorunda kalacaktýr.

New York’taki “Eurasia Group” un raporunda belirtildiði gibi Türkiye’nin NATO’daki deðerinin artmasýnýn yaný sýra Avrupa Güvenlik ve Savunma Kimliði (AGSK) konusunda da AB karþýsýnda çok daha güçlü olacaktýr. Bu olaydan sonra Türkiye’nin bölgedeki zaten var olan stratejik öneminin yaný sýra yýllardan beri Türkiye’nin baþýnda bir kara çýban olarak bulunan teröre karþý verdiði mücadele ve yaptýðý sýnýr ötesi harekatlara artýk gerek AB den gerekse ABD’den itirazlar yükselemeyecektir. Yine bu rapora göre uluslararasý finans kuruluþlarýnýn Türk ekonomisinde yeni sýkýntýlar olmasý halinde yardýma koþacaklarý da belirtilmiþtir.[140]

ABD çýkarlarýnýn Türkiye üzerinde aðýr bastýðý bu dönemde Amerikan Kongresinde geçici de olsa Türkiye’ye yönelik “Ermeni Tasarýsý”  görüþmeleri bir süre için askýya alýnacak gibi görünmektedir. Bu olayýn böyle olacaðýný görmek için biraz geriye (Tarihe) bakmak isabetli olacaktýr.

1985 yýlýndan 1991 yýlýna kadar hummalý bir þekilde ABD Kongresinde gerek Temsilciler Meclisinde, gerekse Senatoda Türkiye aleyhine (sözde) Ermeni soykýrýmý ile ilgili sesler sürekli yoðunlaþarak artmýþtýr. Ancak 1991 sonrasý bölgedeki yeni geliþmelerle birlikte Kongredeki görüþmelerde de bu duruma paralel olarak bazý farklýlýklar ortaya çýkmýþtýr.

1990 yýlýnda Senatodaki konuþmasýnda Ermenilere karþý Türkiye’yi bombardýmana tutan Senatör Pressler, 21 Þubat 1991 yýlýnda (sözde)“Armenian Genocide” görüþmelerinde yine Senato’daki konuþmasýnda: “ Açýkçasý, Türkiye Körfez Savaþý ile birlikte artan bir þekilde ABD’nin önemli bir müttefikidir. Ben ve arkadaþlarým Türkiye ile iliþkilerimize büyük deðer veriyoruz...” diyerek 360 derecelik bir dönüþ yapmýþtýr.[141] Hatta Ermeni sorunu konusunda Türkiye aleyhine ABD Kongresinde yoðun faaliyetler içerisinde bulunan Bob Dole dahi Körfez Savaþýndaki Türkiye yardýmýný göstererek 1992 yýlý görüþmelerinde Türkiye’ye zeytin dalý uzatmýþtýr.

Türk-Amerikan iliþkilerinde yukarýda özetlemeye çalýþtýðýmýz iyi niyet temennilerinden sonra þunun da çok iyi bir þekilde deðerlendirilmesi gerekir. Bugün ABD'de 800.000 civarýnda Ermeni yaþamaktadýr. Bu kitle her ne kadar 2,5 milyon nüfuslu Ermenistan Cumhuriyeti nüfusundan az olsa da bu nüfustan çok daha etkin bir durumdadýr. ABD'nin hemen her eyaletinde hatta en ücra köþelerine kadar yerleþmiþ, kurumsallaþmýþ, maddî yönden son derece iyi bir konumda bulunan, bilinçli, ne yaptýðýný çok iyi bilen bir kitle, ABD Ermeni Diasporasý vardýr. Ermeni meselesinde siyasî olarak etkin rol oynayan, bu konuda sýký çalýþmalar yürüten 182 kilisesiyle birlikte sayýsý çeþitli örgütleriyle 1228'i bulan (þubeleri hariç) Ermeni kuruluþlarý ABD'de Türkiye aleyhtarý faaliyet yürütmektedir. Özellikle Ermeni Çalýþmalarý ve Araþtýrma Merkezleri (Armenian Studies and Research Centers) koordine bir þekilde çalýþmalar yapmaktadýrlar. Bunlara ilave olarak ABD'nin çeþitli eyaletlerinde çýkan sayýsý 21'i bulan günlük ve haftalýk gazeteleri, 17 tane Ermeni Çalýþmalarý Peryodikleri, 188 adet bülten, newsletters ve Journal'leriyle, 25 radyo, 10 TV programlarýyla Türkiye aleyhine kamuoyu oluþturma gayreti içerisindedirler.

Herþeyden önce bütün bu çalýþmalarýn yürütüldüðü ABD'nin (sözde) Ermeni Soykýrýmý iddiasýný kabul etmeyeceðini düþünmek nispeten hayal veya iyi niyet düþüncesi olarak görülebilir. Zira, çalýþmamýzda görüldüðü üzere bir Fransa'dan, Ýngiltere'den ayrý olarak ABD'nin Ermeni meselesinde farklý bir konumu vardýr. Bu hadisenin tohumlarýný 1810'lu yýllarda planlý-programlý bir þekilde atan ABD, konuyu 1895'li yýllardan itibaren senatosuna taþýmýþ olmakla kalmayýp, bu mesele için sadece 19. yüzyýlda milyonlarca dolar para harcamýþtýr. Hatta þu iddia edilebilir ki, bugünkü bilinçli, planlý-programlý Ermeni hareketinin okulu 1810 yýlýnda Boston'da kurulan ABCFM olmuþtur.

Elbetteki bir de madalyonun öteki yüzüne yani olaya ABD perspektifinden yaklaþmak gerekmektedir. Durumu ABD açýsýndan 1985 yýlýnda ki konuþmasýnda Parlamenter Hubbard þöyle ortaya koymaktadýr:

“Sizin ve benim bölgemdeki Amerikalýlar, Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin Amerika’yý asýrlar önce Kýzýlderililere yaptýklarýndan ötürü ya da esefle belirtiyorum ki Amerikan tarihinde kendi bölgemde ve Amerikanýn diðer bir çok bölgesinde zencilerin köle olduðu þeklinde her yýl bir karar çýkarýrsa ne düþünür.”[142]

Ayný baðlamda 2000 yýlý Eylül ayýnda Temsilciler Meclisi Uluslararsý Ýliþkiler Komitesi’nde (sözde) Ermeni soykýrýmý karar tasarýsýna iliþkin görüþmelerde söz alan Indiana milletvekili Dan Burton: “Temsilciler Meclisi’ne daha önce Afrikalý köle ticaretiyle ilgili tasarý getirdiðimizi hatýrlamýyorum. 18 Milyon Afrikalýyý Amerika’ya getiren atalarýmýzý kýnayan bir tasarý yok. Amerika’ya geldiðimizde 7 milyon Kýzýlderili vardý. Þu anda 300 bin Kýzýlderili bulunuyor. Peki bu insanlara ne oldu?”[143] demesi ABD’nin konu üzerinde ince eleyip sýk dokuyarak kendi geleceðini ilgilendirebilecek konularda daha dikkatli davranmasý gereðini ortaya koymaktadýr.

Fransa'nýn (sözde) soykýrýmý kabul etmesi, yarýn diðer Avrupa ülkelerinin haçlý zihniyetiyle gündemlerine getirecekleri karar tasarýsýný ABD'nin bu gün henüz kabul etmemesinin altýnda, bölgedeki çýkarlarýnýn yattýðýnýn, unutulmamasý gereken bir gerçek olduðu kabul edilmelidir. Planlý bir þekilde parlamentosunda sürüncemede býrakmasý da, "bölgede güçlenmesi istenmeyen Türkiye'ye karþý yapýlmasý düþünülen yaptýrýmlarda kullanýlacak bir koz olarak" tutulmasý düþünülebilir.


[1] Konuyla ilgili daha detaylý bilgi için bkz. Þenol Kantarcý, “Ermeni Lobisi: ABD’de Ermeni Diasporasý’nýn  Oluþmasý ve Lobi Faaliyetleri” Ermeni Araþtýrmalarý, (Mart-Nisan-Mayýs 2001), Sa: 1, Ankara, 2001, s.147.
[2] Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, Ýstanbul,1987, s. XCIX, C.
[3] Erdal Ýlter, Ermeni Kilisesi ve Terör, Ankara, 1999, s.72.
[4] Esat Uras, Tarihte Ermeniler ....., s. 56-66., 622-624.
[5] Zaman zaman kendi aralarýnda da çatýþmalara giren Ermeniler, komþu bölgelerdeki Müslüman emîrliklerle (Ziyâroðullarý, Revvâdîler, Þeddadoðullarý vs. gibi) iþbirliði yaparak çeþitli aralýklarla Bizans’a karþý isyana kalkýþýp baðýmsýzlýk mücadeleleri yapmaktaydýlar. (Ali Sevim, Selçuklu-Ermeni Ýliþkileri, Yeni Türkiye, Ermeni Sorunu Özel Sayýsý II (Mart-Nisan 2001), Sa: 38, Ankara, 2001, s.595.
[6] “Sultan Alp Arslan’ýn ölümü (24 Kasým 1072) üzerine Büyük Selçuklu Devleti tahtýna geçen oðlu Melikþah, Selçuklu vasallýðýný kabul etmiþ olan Gürcülerin isyana baþlamalarý üzerine onlara karþý bir ordu sevketti. Selçuklu ordusu, kýsa zamanda, Gürcülerin iþgal ettikleri Ermeni ve Þirvan memleketlerini yeniden ele geçirdi. Bu askerî harekat sýrasýnda adlarý geçen memleket halklarý, Selçuklu ordusuna karþý direniþe geçip mücadeleye girmeleri sonucunda, Ermenilerin de yaþadýðý bu bölgeler tahribata uðramýþ ve halklarýna aðýr vergiler yüklenmiþti. Bunun üzerine Aný Ermeni baþpiskopozu Barseð, prens ve din adamlarýndan oluþturduðu bir heyetle, vergi yükünü azaltmak ve Ermeni lideri Philateros Brachamios’un, sayýsýný dörde çýkardýðý Ermeni Patrikliði’nin durumunu arzetmek amacýyla Ýsfahan’a sultan Melikþah’ýn huzuruna gitti. Huzuruna kabul ettiði Ermeni heyetine son derece iyi muamelede bulunan sultan, “Ermeni Katolikosluðu’nun tek bir makamla temsil edilmesi, bütün kilise, manastýr ve ruhanîlere vergi muafiyeti getirilmesi” hususlarýnda bir buyruk (ferman) hazýrlatýp Barseð’e verdi. Sultan daha sonra içinde Selçuklu mülkî ve askerî erkânýnýn da bulunduðu bir askerî birliðin korumasý altýnda bu Ermeni heyetini memleketlerine uðurlayýp gönderdi. Sultan Melikþah, yazdýrdýðý ferman emirlerinin uygulanmasýyla görevlendirdiði Azerbaycan Selçuklu Genel Valisi Kutbeddin Ýsmail, çok kýsa zamanda vergileri kaldýrdýktan baþka Ermenilerin yaþadýklarý bütün kent ve yörelerini imar ettirdi, ayrýca Ermeni kilise ve manastýrlarýný da Selçuklu Devleti adýna kendi himayesi altýna aldý; bu nedenle özellikle Ermeni müellifi Urfalý metaos, telif ettiði Vekayinâmesi’nde (s.178), sultanýn ölümü dolayýsýyla, “Herkesin babasý, bütün insanlara karþý merhametli ve iyi niyet sahibi sultanýn ölümü, bütün dünyayý büyük bir mateme düþürdü” demiþtir. O,ayrýca Kutbeddin Ýsmail Hakkýnda da (s.179) “Ýsmail, iyi, merhametli ve imar edici bir þahýstýr. O, bütün Ermenistan’ý yönetimi altýna alarak memleketi imar etmeye baþlamýþ ve bütün kilise ve manastýrlarý Ýranlýlarýn fenalýklarýna karþý himaye edip korumuþtur” sözlerini kaydetmiþtir.(Ali Sevim, “Selçuklu-Ermeni Ýliþkileri” Yeni Türkiye Ermeni Sorunu Özel Sayýsý II, (Ocak-Þubat 2001), Sa:37, s.597. , Urfalý Mateos Vekayi-Nâmesi (952–1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136–1162), Çev. Hrant D. Andreasyan, Ankara, 1987, s. 178–179.
[7] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s. 622-623. Ayrýca bkz. Kamuran Gürün, Ermeni Dosyasý, Ankara, 1998, s. 29-38.
[8] Gürün, Ermeni Dosyasý, s.37.
[9] Erdal Ýlter, Ermeni Kilisesi ve Terör, Ankara, 1999, s. 72.
[10]Kantarcý, “Ermeni Lobisi ....., s.147.
[11] Bilâl N. Þimþir, “Ermeni Propagandasýnýn Amerika Boyutu Üzerine”, Tarih Boyunca Türklerin Ermeni Toplumu Ýle Ýliþkileri Sempozyumu (8-12 Ekim 1984, Erzurum), Ankara, 1985, s. 103.
[12] Þimþir, “Ermeni Propagandasýnýn .....,” s. 103-104.
[13] Agos Gazetesi,(Naklen; Ersal Yavi, 1856–1923 Emperyalizm Kýskacýnda Türkler Ermeniler Kürtler, Ýzmir, 2001, s. 389.)
[14] Þimþir, “Ermeni Propagandasýnýn .....,” s. 105.
[15] Agos Gazetesi. (Yavi, Türkler Ermeniler ....., s.390.)
[16] Manuel Sarkiisyanz, A Modern History of Transcaucasian Armenia, Germany, 1975, s. 310.
[17] Christopher J. Walker (ed.), Armenia and Karabagh, the Struggle for Unity, Londra, 1991,s. 49.
[18] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s. XCVII.
[19] Walker, Armenia And Karabagh ....., s.49.
[20] Walker, Armenia And Karabagh ....., s.49.
[21] Walker, Armenia And Karabagh ....., s.51.
[22] Agos Gazetesi, 1,5 milyon olduðunu yazmaktadýr. (Naklen, Yavi, Türkler Ermeniler ....., s. 385.)
[23] N. Nisa Bayramoðlu, Amerika Birleþik Devletleri’nde Lobi Faaliyetleri, Ankara, 1985, s.43.
[24] Bayramoðlu, Amerika Birleþik Devletleri’nde .....,s.43.
[25] Walker, Armenia And Karabagh ....., s.49.
[26] Bu komite dokuz kiþiliktir ve çeþitli eyaletlerden oluþturulmuþtur. Komitenin danýþmanlýðýný ise Pashayan yapmýþtýr. (Bayramoðlu, Amerika Birleþik Devletleri’nde .....,s.43.)
[27] Bayramoðlu, Amerika Birleþik Devletleri’nde .....,s.43.
[28] Walker, Armenia And Karabagh ....., s.49.
[29] Bayramoðlu, Amerika Birleþik Devletleri’nde ....., s.43-43..
[30] Walker, Armenia And Karabagh ....., s.50.
[31] Bu kiliseler siyasi olarak ta faaliyet göstermektedirler, özellikle ABD Baþkanlýk seçimleri döneminde Ermeni kiliseleri, herhangi bir Ermeni partizan kuruluþun çalýþma tarzýndan farklý çalýþmaz.
[32] Hamo B. Vassilian, Armenian American Almanac, California,1995.
[33] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s. XCVII.
[34] AAA, s.17-72.
[35] AAA, s.17-19.
[36] Bunun için bkz. Armenian American Society for Studies on Stress and Genocide’nin faaliyetlerine (AAA, s.19.) “Ermeni gruplarý için her ilmî çalýþma, Ermenilik davasýna hizmet ettiði ölçüde, (sözde) Ermeni topraklarýnýn Türkiye, Azerbaycan, Gürcistan ve Ýran’dan nasýl toprak koparýlacaðýný anlattýðý ve bu topraklarýn Ermenilere ait bulunduðunu kanýtladýðý derecede ilgi çekicidir. Ermeni tarihi, sanatý ve kültürü, arkeolojisi, sosyal bilimler ve dil üzerinde çalýþan ve kýyaslamalý araþtýrmalar yapan  üniversite ve ilim kurumlarýnýn ve araþtýrma merkezlerinin vazgeçemeyeceði konular içerisindedir. O halde, faaliyet alaný olarak birinci sýrada üniversiteler, araþtýrma merkezleri, enstitüler gelmektedir. Gerektiðinde (sözde) Ermeni Davasý’na hizmet edici merkezler ve enstitüler de kurulmaktadýr. Böylece bu araþtýrma merkezlerinin çalýþmalarý, propaganda aracý olarak kullanýlmak sureti ile dünya kamuoyunun  dikkati (sözde) Ermeni Meselesi üzerine çekilmektedir.” (Ýlter, Ermeni Propagandasýnýn Kaynaklarý, Ankara, 1994, s. 30-31. Konuyla ilgili olarak ayrýca bkz. Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.CXI-CXII-CXIII.)
[37] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.CXII.
[38] AAA, s.19-23.
[39] Bunun için bkz. Armenian Educational Council adlý kuruluþun amaç ve faaliyetlerine.(AAA, sç20.)
[40] Bunun için bkz. Armenian Genealogical Society’nin  amaç ve faaliyetlerine.(AAA, s.20.)
[41] Bunun için bkz. Center for Armenian Research and Publication University of Michigan-Dearborn’ýn amaç ve faaliyetlerine. (AAA, s.20.)
[42] Bunun için bkz. Emmanuel Bible College, in amaç ve faaliyetlerine. (AAA, s.21.)
[43] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s. CXI-CXII. Ermeni davasýna hizmet eden bu tür kuruluþlar ABD’nin yaný sýra diðer bir çok ülkede faaliyet göstermektedir. Avrupa’ya bakýldýðýnda Ermeni azýnlýk örgütlerinin rehberliðinde baþta Fransa olmak üzere Almanya ve Ýngiltere’de  Ermeni meselesi üzerine araþtýrma, yayýn yapan kürsüler ve enstitüler bulunmaktadýr. Lübnan’da Beyrut Amerikan Üniversitesi, Ermeni faaliyetlerinin önemli merkezlerinden birisidir. Ýran Ýsfahan Üniversitesi’nde 1969 yýlý baþýnda kurulan Ermeni kürsüsü günümüze kadar yoðun çalýþmalarý ile dikkat çekmektedir. Erivan’daki enstitüler, araþtýrma merkezleri ve arþivler gerek ABD’deki gerek Avrupa’daki  gerekse dünyanýn çeþitli yerlerinde bulunan bu tür kuruluþlara sürekli bilgi ve belge sunmak gibi bir hizmeti üstlenmiþtir.Bilimsel konferans ve sempozyumlar özellikle uluslar arasý bir nitelik taþýdýðý  zaman bu kuruluþlardaki yetkililer katýlmakta ve Ermeni sorunu üzerine yapmýþ olduklarý çalýþmalarý meslektaþlarýna aktarma imkanlarýna kavuþmuþ oluyorlar. (Uras, Tarihte Ermeniler ....., s. CXII.)
[44] NAASR: Bu merkezin ayrýca (sözde) “Ermeni Soykýrýmý Çalýþmalarý Ýçin Program” (Program for  Armenian Genocide Studies) adý altýnda ayrý bir birimi mevcuttur.
[45] AAA, s.19-23.
[46] AAA, s.25.
[47] Örneðin bu durum General Society of Vasbourgan’ýn amaç ve faaliyetlerinde açýkça belirtilmiþtir. (AAA, s.27.)
[48] AAA, s. 26-27.
[49] AAA, s. 27.
[50] Bunun için bkz. Pan-Sebastia Rehabilitation Union’ýn amaç ve faaliyetlerine.(AAA, s. 28.)
[51] AAA, s. 29.
[52] AAA, s. 29.
[53] AAA, s. 30.
[54] AAA, s. 30.
[55] AAA, s. 31
[56] AAA, s. 31.
[57] AAA, s. 31. 1968 yýlýnda Ohio Toledo’da kurulan Armenian Association of Toledo’da AACS gibi tamamen ayný amaçlar için hizmet vermektedir.(AAA, s. 32.)
[58] AAA, s. 32.
[59] AAA, s. 33.
[60] AAA, s. 35. Ayrýca bkz. Armenian Network of America, Inc. için www.armnet.org
[61] AAA, s. 40.
[62] www.bafa.org
[63] AAA, s.36.
[64] AAA, s. 37.
[65] www.lcousa.org
[66] AAA, s. 41–42.
[67]Ýki Ermeni Edebiyat Derneði, New Jersey ve California’da faaliyet göstermektedir.
[68] ABD’de Ermenilere ait toplam 9 Bakýmevi ve Nekahat Hastahanesi bulunmaktadýr.
[69] Bu derneklerin sayýsý 29’dur. Bunlardan iki tanesi Kanada’dadýr.
[70] 16 Hayýrsever Kuruluþ mevcuttur.
[71] 4 tane Mülteci Yerleþtirme Kuruluþu faaliyet göstermektedir.
[72] Bir tanesi Kanada’da olmak üzere toplam 14 kuruluþ çalýþma yapmaktadýr.
[73] Beþ tanesi Kanada’da olmak üzere toplam 69 Öðrenci Derneði Birleþik Devletler’de çalýþma yürütmektedir.
[74] 10 Gençlik Kuruluþu bulunmaktadýr.
[75] Bu kuruluþlarýn geneli için bkz. AAA’ a.
[76] AAA, s. 108.
[77] AAA, s.107–109.
[78] Bu süreli yayýnlar için bkz. AAA, s.110-112.
[79] AAA, s. 183–185.
[80] AAA, s. 186.
[81] www.nethaber.com/haber/haberler/0.1082, 34254-6.00.html
[82] AAA, s. 103.
[83] AAA, s. 73-103.
[84] Bkz. Armenian Church of San Antonio’nun faaaliyetlerine . (AAA; s.74.)
[85] Bkz. Hooly Trinty Armenian Apolostic Church, Saint Gregory of Nareg Armenian Church (AAA, s. 76-77.)
[86] Uras, Tarihte Ermeniler....., s. CV., Ýlter, Ermeni Kilisesi ve Terör, Ankara, 1999, s. 88-90. “I.Horen’in, 1970’li yýllarýn baþýnda, doðum yeri olan Kýbrýs’a yaptýðý ziyarette, Makaryos’a “Kilikya Haçý”ný vermesi yüzyýllardýr aralarýnda derin anlaþmazlýklar bulunan Ermeni Gregoryen ve Grek Ortodoks kiliseleri arasýnda uzlaþma, iþbirliði ve ittifak ortamý doðurmuþtur. Bilâhare, 1974 Kýbrýs Barýþ Harekatý esnasýnda, Ermeni fanatikler , kilisenin riyasetinde Rum yandaþlarý ile güçlerini birleþtirerek, Türkiye’ye ve Türk milletine karþý, haysiyet kýrýcý, hakaretamiz ve iftira dolu ortak bir kampanyaya giriþmek üzere kaynaklarýný birleþtirmiþlerdir. Aslýnda ortam, Ermeni ve Rum kiliseleri için uygundu. Herþeyden önce, eski suç ortaklarý idiler. Çünkü, Birinci Dünya Savaþý ve Millî Mücadele dönemlerinde, birbirlerinin sýrtlarýný sývazlýyarak, Ýtilâf Devletleri marifeti ile Anadolu’da bir Ermeni ve Rum devleti kurmayý denemiþlerdi.”(Ýlter, Ermeni Kilisesi....., s.90.)
[87] Ýlter, Ermeni Kilisesi ....., s. 95.
[88] Ýlter, Ermeni Kilisesi ....., s. 95.
[89] Ýlter, Ermeni Kilisesi ....., s. 96.
[90] Erich Feigl, A Myth of Terror, Salzburg, 1986, s.22.
[91] Ýlter, Ermeni Kilisesi ....., s. 97.
[92] Ýlter, Ermeni Kilisesi ....., s. 97.
[93] www.aaainc.org/about.htm
[94] www.anca.org/anca
[95] www.arf.am/English/history/003history.htm (Bu parti Taþnak örgütüne mensuptur.)
[96] www.hunchak.org.au/ (Hýnçak Örgütüne ait bir partidir.)
[97] Ramgavarlar örgütüne ait bir partidir.
[98] AAA, s.54.
[99] AAA, s.50.
[100] www.armeniatree.org/
[101] Kongre Rapor Kartý: ABD Parlamentosu’nda gerek senatörlerin gerekse Kongre’deki görevlilerin Ermeni meselesine saðladýðý destek düzeyini bir þekilde ölçen kartlardýr.
[102] AAA, s.53.
[103] Ermeni Milli Komite Medya Aðý (armenian National Committee Media Network)’a baðlý olan Horizon Armenian TV, 1989 yýlýnda kurulmuþtur. Ermenice ve Ýngilizce olarak yayýn yapmaktadýr.
[104]Ermenilerin ABD’de 10 TV programý ve 25 radyo programý faaliyet göstermektedir.
[105] AAA, s.52.
[106] Bu kuruluþlar için bkz. www.arf.am/English/history/003history.htm, www.hunchak.org.au/
[107] AAA, s.53.
[108] Ýlter, Türkiye’de Sosyalist Ermeniler, Ýstanbul, 1995, s. 26-27.
[109] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.446.
[110] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.450.
[111] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.443.
[112] Ýlter, Türkiye’de Sosyalist ....., s.27.
[113]Uras, Tarihte Ermeniler ....., s. XCVIII.
[114]Avedis Nazarbeg: Avetis Nazarbekian olarak ve ayný zamanda bazen de “Lerents”olarak isimlendirilir., (Louýse Nalbandian, The Armenian Revoutýonary Movement, London, 1963, s.105.)
[115] Nalbandian, The Armenian Revoutýonary ....., s.105. Hýnçak Partisinin yedi resmi kurucusu þunlardýr: Avedis Nazarbeg, Mariam Vardanian (Maro), Gevorg Gharadjian, Ruben Khan-Azat, Christoper Ohanian, Gabriel Kafian ve Levon Stepanian.
[116] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.431.
[117] Hýnçak: Çan, çan sesi, çýngýrak anlamlarýna gelmektedir. Bkz. Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.431.
[118] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.431.
[119] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.436.
[120] http://www.azg.am./HRAK/HRAK_RU.html
[121] Uras, Tarihte Ermeniler ....., s.LXVII.
[122] AAA, s.54.
[123] Tayyar Arý, Amerikada Siyasal Yapý, Lobiler ve Dýþ Politika, Ýstanbul, 1997, s.274.
[124] Ermeni Lobisi’nin bu çalýþmasý için bkz. U.S. Congressional Record (1985–2001).
[125] U.S. Congressional Record (1985–2001).
[126] U.S. Congressional Record (1985–2001).
[127] Ermeniler Fransa’daki amaçlarýný gerçekleþtirdiler.
[128] Milliyet, 2 Haziran 1998.
[129] U.S. Congressional Record, April 24, 1990, s. S4921.
[130] U.S. Congressional Record, April 22, 1998, s. H2219.
[131] U.S. Congressional Record, April 24, 1990, s. S4850.
[132] COSTELLO "Benim Kongre bölgem olan Güneybatý Ýllinois'de yaþayan birçok Ermeni vatandaþý, þu andaki Ermenistan'ýn durumu ve geçmiþ olaylar hakkýndaki üzüntülerini belirtmek için benimle irtibata geçtiler" demektedir. (U.S. Congressional Records, April 22, 1993, s. E1015.)
[133] U.S. Congressional Record, April 28, 1992, s. H2691.
[134] U.S. Congressional Records, April 24. 1996, s. H3776.
[135] Ömer E. Lütem, “Olaylar Ve Yorumlar” Ermeni Araþtýrmalarý, (Haziran-Temmuz-Aðustos 2001), Sa: 2, Ankara, 2001, s. 25. Lütem, “Olaylar Ve Yorumlar” baþlýklý yazýsýnda devamla: “...bulunduðumuz yýl içinde, Nisan ayýnda, Ermeni asýllý Kanada milletvekili Serkis Asaduryan’ýn Avam kamarasýna, Senatör Shirley Maheu’nün de Senatoya sunduklarý taslaklar kabul edilmemiþ Kanada Parlamentosunda 3 Mayýs 2001 tarihinde Serkis Asaduryan’ýn bu konudaki bir sorusuna cevap veren Dýþiþleri Bakaný John Manley “soykýrým” yerine “korkunç bir felaket” deyimini kullanmýþ ve ayrýca Türk ve Ermeni hükûmetlerini  anlaþmalarý için teþvik etmiþtir.... Serkis Asaduryan 1 Haziran 2001 tarihinde Parlamentoya sözde Ermeni soykýrýmýnýn tanýnmasýný öngören bir karar tasarýsýný sunmuþtur. Parlamentonun usul kurallarý gereðince ya bu tasarýnýn oya konmasýný ya da, hiç itiraz olmamasý halinde, oya baþvurmadan mutabakat ile kabul edilmesi þýklarýndan birini seçmek hakkýna sahip bulunan Asaduryan ikinci þýkký tercih etmiþ ve bir üyenin itiraz etmesi üzerine tasarý reddedilmiþtir...” þeklinde deðerlendirmede bulunmuþtur. (Lütem, “Olaylar Ve Yorumlar”, s. 25.)
[136] U.S. Congressional Record, 12 December, 1985, s. H11920.
[137] U.S. Congressional Record, 12 December, 1985, s. H11920.
[138] James Brown, Delicately Poised  Allies: Greece and Turkey: Problems, Policy Choices and Mediterranean Security, London, 1991, s.160.
[139] Ian O., Lesser, “Turky’s Strategic Options”, The International Spectator, c.34, No.1, (Ocak-Mart 1999), s. 88.
[140] Milliyet Gazetesi, 15 Eylül 2001.
[141] Bu görüþmeler için bkz. U.S. Congressional Record, February 21, 1991, Senate.
[142] U.S. Congressional Record, 12 December, 1985, s. H11920.
[143] Türkiye Gazetesi, 30 Eylül 2000.