| | Title: The Antep (Ayýntap) Protestant School and the Armenian Issue
Abstract: The Western countries, which are not able to conquer Anatolia during the crusades, dispatched missionaries to Anatolia for social, political and economical interests under the cover of religious purposes. Among these missionaries, The Catholics, for the interest of France, the Orthodoxies, for the interest of Russia, and the Protestants, for the interest of USA, established schools, hospitals and orphanages. These schools served as headquarters of occupying forces during the Independence War. After the war, Mustafa Kemal Atatürk evicted the Law of Tevhid-i Tedrisat, as a result of which, all schools in the Ottoman Empire were attached to the Minister of National Education. In this study, we studied Antep Protestant Collage established in 1876 by the Protestants, supported by ABCFM, and centered in USA. This collage was open from 1876 to 1924. Although there were students at the collage from various religions and races,the Armenian students constituted the majority. The aim of the school was to collect intelligent Armenian children and to bring them up within the framework of Armenian nationalism and to provocate them against Ottoman Empire. In order to educate the Armenian children for this purpose, the curriculum of the school mostly consisted of Armenian lessons. This study entitled ‘The Antep Protestant School and the Armenian Issue’ consists of two sections. In the first section, we studied the foundation, activities and expiration of the school of Antep Protestant. In the second section, the connection between this school and Armenian Issue was examined. In the conclusion, it is pointed out that Mustafa Kemal Atatürk is quite concerned about the activities of foreign schools and, for this reason, he adjoined them to the Ministry of Education on 3 March 1924 by the Law of Tevhid-i Tedrisat.
Keywords: Antep, Armenian Question, American Protestant Missionaries, Ottoman Empire
Giriþ
21. yüzyýlda gerçekleþtirdikleri Haçlý Seferleri ile Anadolu topraklarýný ele geçiremeyen Batýlý devletler 16.yy.dan itibaren Osmanlý topraklarýna misyonerler göndererek bu amaçlarýna ulaþmaya çalýþtýlar. Osmanlý topraklarýna ilk olarak Katolik, Cizvit ve Fransisken misyonerleri geldi. Bunlarý Protestan misyonerler takip etti. Ýlk olarak Müslümanlarý Hýristiyanlaþtýrmaya çalýþan bu misyonerler bu amaçlarýna ulaþamayýnca gayrimüslim Osmanlý tebaasý üzerinde faaliyette bulundular. Bu amaçla misyonerler Rum, Bulgar, Ermeni gibi azýnlýklarýn yerlerini tespit edip misyonlarýný yerine getirdiler. Bu arada misyonerler ve Batýlý devletler arasýnda Osmanlý topraklarý üzerindeki azýnlýklarý paylaþma yarýþý baþladý. 19.yy.da Osmanlý topraklarýndaki misyonerlik faaliyetleri hat safhaya ulaþtý. Misyonerler, teþkilatlarýnýn bulunduðu devletlerin desteðini alarak adeta kendi devletlerinin Osmanlý devleti üzerindeki emelleri doðrultusunda faaliyet gösterdiler. Bu amaçla Katolik, Ortodoks, Protestan misyonerler Fransa, Ýngiltere, Amerika Birleþik Devletleri gibi emperyalist emelleri olan Batýlý devletlerin desteðini alarak Osmanlý topraklarý üzerinde okul, hastane, kilise, yetimhane gibi pek çok sosyal ve kültürel görünümlü müesseseler açtýlar. Bu kurumlar vasýtasýyla Müslüman ve gayrimüslim tebaa üzerinde nüfuz kazandýlar. Bu müesseseler içinde özellikle yabancý okullar, buralarda eðitim gören gençlere ayrýlýkçý siyasi fikirler verilerek Osmanlý devletini ve Türk milletini parçalamaya yönelik faaliyetlerin merkez üssü haline geldi. Günümüzde Türkiye Cumhuriyeti’ne karþý zaman zaman haksýz isnatlara dayanarak gündeme getirilen Ermeni meselesi de o yýllarda bu okullar vasýtasýyla adeta körüklenmiþtir. Ýþte bu okullardan birisi de Ayýntap (Antep) Protestan Mektebi’dir.[1]
Antep Protestan Okulu
Robert Koleji ve Suriye Protestan Okulu (Koleji)’nden sonra Osmanlý Ýmparatorluðu’nda kurulan üçüncü yüksek okul Antep Protestan Mektebi (Koleji)dir. Bu kolejle ilgili olarak 1872 yýlýnda bastýrýlan bir broþürde þöyle denilmektedir. Böyle bir kolejin açýlmasý zamanýnýn geldiði konusunda en küçük bir tereddüt yoktur. Türkiye uluslararasý arenada yerini almak için hýzla geliþmektedir. Her tarafta okullar açýlmakta, kitaplar ve gazeteler yayýnlanmaktadýr. Bu koleje büyük emeði geçen misyoner Thomas D. Christre’ye göre de bu tür okullarýn genel amacý; yalnýzca gençlerin kültürel düzeyini yükseltmek deðil onlarýn sadýk ve fedakâr bir Hýristiyan olarak da yetiþmesini saðlamaktýr.[2]
19 yüzyýldan itibaren Antep ve çevresinde Amerikan misyonerlerinin faaliyetleri arttý. Bunun sonucu olarak bölgede oluþan Protestan cemaatý 1865 yýlýnda Yakacýk ve Hayik kiliseleri etrafýnda örgütlendiler. Bunun ardýndan da 1870 yýlýnda Kilikya Ermeni Protestan Birliði Urfa’da yapýlan yýllýk toplantýsýnda Antep’te bir yüksek okulun açýlmasý konusunu American Board of Commissioners for Foreign Missions (ABCFM) e baþvuru yapma kararý aldý. Okulun yönetim kurulu ise dördü misyonerlerden ve dördü de yerli Hýristiyanlardan olmak üzere Kilikya Ermeni Protestan Birliði’nce belirlenecekti. Ýleriki yýllarda ise okulun yönetimi Türkiye’deki Kilikya Ermeni Protestan Birliði’ne devredilecekti.[3]
Antep Protestan Okulu, Ekim 1876 tarihinde küçük bir binada eðitime baþladý. 15 Ocak 1878’de Bab-ý Ali okulu bir Ýdadi olarak tescil etti.[4]
Bu okulda 1879 yýlýnda 80 öðrenci okuyordu. Ayrýca okulda okutulan derslerden bazýlarý þunlardý; Dünya Edebiyatý, Dünya Tarihi, Anatomi, Türkiye Tarihi, Amerikan Tarihi, Ýngilizce ve Ermenice Güzel Yazý Yazma Sanatý ve Ermeni Dili ve Edebiyatý.[5] 1888–1889 ders yýlýnda bu okulda 84 öðrenci okuyordu. Bu öðrencilerin 30’u Antepli ve geriye kalan 54’ü de bölgedeki 21 deðiþik yerleþim birimlerindendi. Ayrýca bu öðrencilerin 63’ü Protestan Ermeni, 18’i Grogeryan Ermeni ve 3’ü de Yahudi idi. [6]
Okulun 15. kuruluþ yýlý olan 1891 yýlýnda 94 öðrencisi vardý. Bu öðrencilerin 26’sý Antep’ten, geriye kalan 68’i ise 24 ayrý yerleþim birimindendi. Bunlardan 71’i Protestan Ermeni, 2’si Protestan Rum ve 1’i de Süryani idi. 1893 yýlýnda okulun toplam mezun sayýsý 110 idi. Bunlardan 32’si öðretmenlik yaparak toplumu amaçlarý doðrultusunda eðitme yoluna gittiler.[7]
Her din ve mezhepten öðrenciye açýk olan Antep Protestan Okulu’nda üç bölüm bulunuyordu. Bunlar; Hazýrlýk Bölümü, Bilimler Bölümü ve Týp Bölümü idi. Antep Koleji doðrudan ABCFM’ye baðlý olmamakla beraber misyonerlerle iyi iliþkiler içinde idi. Bu nedenle misyonerler okulun bütçesine önemli ölçüde katký saðlýyordu. 1880’li yýllarýn ortasýnda okulun mali yýlý bozulduðu için 1886 yýlýnda son sýnýfý Halep’e taþýnan Týp Bölümü 1888–1889 ders yýlýnda kapatýldý.[8]
18 yýlýndan itibaren bölgede meydana gelen olaylar okulun iþleyiþini olumsuz yönde etkiledi. Kimi öðrenci ve öðretmenleri ihtilalci Hýnçak ve Taþnak Ermeni terör örgütleriyle iliþkisi olduðu gerekçesiyle 19.yüzyýlýn sonlarýnda okul bir nifak yuvasý suçlamasýyla karþý karþýya kaldý ve kapandý. 1915 yýlýnda okul kesin olarak faaliyetlerine son verdi. Mondros Mütarekesi ile birlikte okulu yeniden açma giriþimleri baþladý be bunun sonucu olarak 1921 yýlýnda okul tekrar faaliyetlerine baþladý. Ancak okulun yeniden açýlýþý uzun ömürlü olmadý ve 1924 yýlýnda ‘Sürgündeki Okul’ kimliðiyle Halep’e taþýndý. Böylece okul Türkiye gündeminden kesin olarak çýkmýþ oldu. [9]
Antep Protestan Okulu’nun Ermeni Meselesindeki Yeri
19.yy.da Osmanlý Devleti hasta adam kimliði ve çok uluslu ve çok dinli yapýsýyla misyonerlerin faaliyetlerini yoðunlaþtýrdýklarý ülkelerin baþýnda geliyordu. Dünya paylaþýmýna geç ama etkin ve hýzlý bir þekilde katýlan Amerika için misyonerlik faaliyetlerinin hedef alanlarýndan biri de Osmanlý topraklarý oldu.[10]
Osmanlý topraklarýna gelen bu Protestan misyonerlerinin amacý baþlangýçta dini eðitim vermek ve Protestan mezhebini yaymak idi. Ancak misyonerler zamanla bu amacý aþarak sosyal, siyasal, ekonomik, kültürel ve hatta ihtilal hazýrlamaya varýncaya kadar deðiþik hedeflere yöneldiler.[11]
Osmanlý topraklarýndaki bu Protestanlarýn misyonerlik faaliyetlerini destekleyen en önemli güç ABCFM örgütü oldu. Bu örgüt 1819 yýlýnda Osmanlý topraklarýný faaliyet alaný içine aldý. 1830 yýlýnda imzalanan Osmanlý-Amerikan Ticaret Antlaþmasý ile Protestan misyonerlerin Osmanlý topraklarýndaki faaliyetleri daha da kolaylaþtý. Ayrýca bu antlaþma ile Amerika Devleti ayrýcalýklý bir statüye ve Amerikalý tüccarlar da devlet müdahalesi olmadan her millet ya da dinden tüccarlarla rahat iliþki kurma hakkýný verdi. Bunun üzerine Amerikalý tüccarlar Ermeni tüccarlarla iþbirliði yaptý ve sonuçta Amerikan-Ermeni iliþkileri daha da geliþti. Hatta Amerikan Hükümeti Ermenilere vatandaþlýk hakký verdi.[12]
Protestan misyonerleri yukarýda belirtilen amaçlarýna ulaþmak için öncelikle okullar açtýlar. Bu okullar genellikle uluslaþmanýn tam olarak yaþanmadýðý bölgelere kurulmuþtur. Örneðin uluslaþmanýn en hýzlý olduðu Osmanlý Devleti’nin Balkan topraklarýnda yabancý okul fazla yoktur. Ancak misyoner faaliyetleri ve yabancý okullar uluslaþmanýn yavaþ olduðu, Osmanlý idaresinin eðitim ve kültür hizmetlerini tam olarak yerine getiremediði Doðu-Güneydoðu Anadolu, Suriye ve Lübnan Bölgesi’nde daha etkili ve baþarýlý olmuþlardý.[13]
Bu misyoner ve onlarýn kurduklarý okullarýn yoksul, kimsesiz ve yetim çocuklara yönelik programlarý vardý. Bunlar bilhassa azýnlýk çocuklarý idi. Ancak son zamanlarda bu uygulama Müslüman Türk çocuklarýný da ihtiva etmeye baþladý. Bu çocuklar toplanýr bahsedilen okulda iyi bir Hýristiyan ve Ermeni milliyetçisi olarak yetiþir ve topluma dönerdi. Bunlarýn zeki olanlarý Avrupa ve Amerika’ya gönderilip buralarda daha ileri derecede eðitim aldýktan sonra tekrar Anadolu’ya dönerlerdi.[14]
Osmanlý topraklarýndaki Protestan okullarýn amacý ve faaliyetleri ile ilgili olarak pek fazla bilgi ve belge mevcut deðildir. Osmanlý topraklarý üzerindeki Protestan okullarý hakkýnda en ayrýntýlý bilgiyi Maarif Nazýrlarýndan Ahmet Zühtü Paþa’nýn Maarif Nezareti’nin bilgi istemesi üzerine hazýrladýðý Ayýntap Protestan Okulu’nu da içeren ‘Protestan Okullarý’ hakkýndaki bir rapordan alýyoruz. Bu rapor 2 kýsýmdan oluþmaktadýr. 1.kýsýmda Protestan okullarý hakkýnda genel bilgiler verilmektedir. 2.kýsýmda ise okullarý gösteren çizelgeler bulunmaktadýr. 1894 tarihli bu belgeye göre 392 Protestan okulunun Amerikan-Ýngiliz ve Protestan Ermeni okullarýndan oluþtuðu görülmektedir. Belgede Protestan okullarý ile ilgili olarak; okul programýnýn hazýrlanmasý ve ders seçiminde okulun bulunduðu yerin özelliklerinin göz önüne alýndýðý belirtilmektedir. Örneðin; Ýbtidai ve Rüþtiye dersleri Anadolu’da Ýngilizce ve Ermenice, Arabistan’da ise Arapça ve Ýngilizce olarak verilmekteydi. Protestan okullarýnýn siyasi amaçlarý üzerinde de duran Zühtü Paþa bu amaçla dersler arasýndaki iliþkiyi þöyle açýklamaktadýr. 1-Türkiye’de Protestanlýðý yaymak 2-Zihinleri karýþtýrýp halkýn merkezi idareye olan baðlýlýðýný sarsmak 3-Öteki yabancý ve özellikle Fransýz okullarýnýn kültürel etkisi ile mücadele etmek, bu etkiyi silip kendi etkilerini ön plana çýkarmak.[15]
28 Kasým 1894 tarihinde, Mekatip-i Gayrimüslim ve Ecnebi Müfettiþliði’nden Halep Maarif Müdürlüðü’ne gönderilen aþaðýdaki belgeden, Ayýntap Protestan Okulu’nun Anadolu’daki Ermeni gençlerini Osmanlý Devleti aleyhine Ermeni milliyetçiliðini teþvik ederek yetiþmesini saðlamada oynadýðý rolü anlamaktayýz:
‘Anadolu’daki Ermenilerin milliyetçilik fikrini ziyadesiyle teþvik eden kurumlarýn baþýnda Ayýntap’daki ( Antep) meþhur Protestan Okulu gelmektedir. Bu okulun müdür ve müdür muavinleri marifetiyle görünürde lisan ve fen öðretilmekte ise de hakikatte en zeki Ermeni gençleri buraya toplanarak siyasi maksatla eðitilmekte olduðu belirlenmiþtir. Gerçi maarif serbest ise de bu serbestiyeti hiç kimsenin kötüye kullanarak devlete zarar vermeye hakký yoktur. Bu tür ecnebilerin ve özellikle de Amerikan Protestanlarýnýn ilim ve fen aracýlýðýyla Osmanlý Devleti aleyhine müslim ve gayrimüslimlerden mektebte bulunan çocuklarýn zihinlerini karýþtýrma ve zehirleme yolundaki teþebbüslerini önlemek için daima uyanýk bulunmaktan baþka bunlarýn ahval ve mülklerini teftiþ etmek ve ders programlarýný ve muallimlerini ve muallimelerinin þehadetnamelernin incelenmesi gerektiði halde þimdiye kadar bu konuda nazýrlýkça hiçbir çalýþma yapýlmamýþtýr. Bu mektebin muamelat-ý dahiliye ve hariciyesi hususunda daima aranan þartlar yerine getirilmediðinden bu konuda gerekli durum hemen teftiþ edilip ayný zamanda mevzubahs olan Ayýntap Protestan Okulu gibi ehemmiyetli olan ecnebi ve gayrimüslim mekteblerinin ahval-i umumiye ve hususiyelerine dair teftiþ raporu sonuçlarý serian ve Ayýntap Protestan Okulunun her türlü muamelatýnýn ve tedrisatýyla muallimlerinin meslek ve meþreblerinin ve talebe sayýsý ve programlarý velhasýl her türlü faaliyetleri dikkatle teftiþ edilip sonuçlarý rapor edilerek Maarif Nazýrlýðýna gönderilmesi ‘[16]
Ayýntap Protestan Okulu da dahil Anadolu’daki Protestan okullarýnýn zararlý faaliyetlerinden bahseden ikinci bir rapor ise Anadolu Umum Islahat Müfettiþi Þakir Paþa’nýn 1898’de kaleme aldýðý bir Layihadýr. Belgede Protestan okullarýnda gayrimüslim tebaa çocuklarýnýn eðitim yoluyla ve ailelerine yardým edilmesi suretiyle Osmanlý Devletinin aleyhine olan fikirlerle zehirlendiði,okullarýn asýl amacýnýn memleketin ve hükümetin çýkarlarýna aykýrý olduðu,tebaa arasýndaki huzuru ve manevi birliði yok etmeye yönelik hizmetler verdikleri belirtilmekte ve Protestan okullarý ile diðer yabancý okullarýn etkileri Þakir Paþa tarafýndan þöyle karþýlaþtýrýlmaktadýr: ‘Ecnebi okullardan þayan-ý tezkar Trabzon, Samsun, Tokat, Sivas, Diyarbakýr, Adana’da kurulan Katolik Cizvit okullarý var ise de önemi üçüncü derecede kalýp bunlarýn birinci derecede önemlileri Rusyalý bir Ermeni vasýtasýyla Erzurum’da kurulan Ermeni Sanasaryan okuluyla biraz da Ýngiliz yardýmýyla Amasya civarýnda Merzifon ve Halep civarlarýndaki Ayýntap Protestan Okulu ve ikinci derecede önemlileri dahi Antakya ve Mardin Katolik ve Harput Protestan Okullarý olduðu bilinmektedir..[17]
Antep Protestan Okulu’nun kuruluþ amaçlarýndan birisi de kendi anayurtlarýný terk etmeyecek düzeyde bilgi ve beceri ile donatýlmýþ genç kuþaklar yetiþtirmekti. Bir baþka deyiþle iyi ahlaklý, özverili ve inançlý gençler yetiþtirilmesi, entelektüel düzeyi yüksek, bilgili ve hünerli gençler yetiþtirmeye tercih ediliyordu. Ancak bu amacýna tam olarak ulaþtýðý söylenemez. Ne misyonerler, ne yerli Hýristiyanlar ne de okula çengel atan ihtilalci Ermeni örgütleri beklentilerini tam olarak yerine getiremeyen ve 20.yy.ýn ilk yarýsýndaki karanlýk olaylardan yýpranan Ayýntap Protestan Okulu hakkýnda Milli Mücadele’yi örgütleyen kadrolarýn da düþünceleri son derecede olumsuzdu. Nitekim 1920 yýlýnda Erkan-ý Harbiye-i Umumiye Reisi Miralay Ýsmet Bey (Ýnönü) TBMM’de yaptýðý bir konuþmada bu okulla ilgili olarak þunlarý söyledi: ‘Ayýntap civarýnda Amerikan mektepleri, kolejleri vardýr. Bu Amerikan kolejleri Fansýzlar’ýn bugün üssülharekesidir. Bizim canýmýzý yakmak için ve ahalimizi öldürmek için Amerikan mekteplerini üssülhareke ittihaz ediyorlar. Taarruz ederler ve oraya top yerleþtirirler, ambar olarak kullanýrlar. Hasýlý mektep deðil, memleketimizin içinde bir kale olarak inþa edilmiþ zannolunur.’[18]
Sonuç
Tanzimat ve Islahat Fermanlarý ile azýnlýklara verilen haklar çerçevesinde Osmanlý Devleti’nde yaþayan Rum, Ermeni, Yahudi gibi azýnlýklar emperyalist Batýlý devletlerin de desteðini alarak kendi dini inançlarý çerçevesinde Katolik, Ortodoks Protestan Okullarý açtýlar. Ýþte bu mekteplerden birisi de 1876 yýlýnda açýlan Ayýntap’taki (Gaziantep) Ayýntap Protestan Okulu idi. Bu okul özellikle merkezi Amerika Birleþik Devletleri’nde bulunan ABCFM tarafýndan finansa ediliyordu. Okulun en önemli amacý; Anadolu’nun Kilikya, Doðu ve Güneydoðu Anadolu Bölgesi’nde bulunan zeki Ermeni çocuklarýný bu mektebe toplayýp onlarý Ermeni milliyetçiliði çerçevesinde Osmanlý Devleti aleyhine fikirlerle donatýp sonra da Osmanlý Devleti aleyhine faaliyet gösterecek birer fert olarak mezun etmekti. Okulun bu amaçlý faaliyetleri 1876’dan 1924 yýlýna kadar devam etti. 1924 yýlýnda da Ayýntap Protestan Okulu buradan Halep’e taþýndý ve böylece Anadolu’daki zararlý faaliyetleri sona ermiþ oldu. 3 Mart 1924 yýlýnda Mustafa Kemal Paþa’nýn Tevhid-i Tedrisat Kanunu’nu çýkartarak Türkiye Cumhuriyeti sýnýrlarý içinde kalan Yabancý Okullarý Milli Eðitim Bakanlýðý’na baðlatmasý onun bu tür okullarýn zararlý faaliyetleri konusunda ne kadar hassas olduðunun bir delilidir.
[1] Adnan Þiman, ‘Misyonerlik Faaliyetleri ve Uþak’ta Montanizm’e Dair Çalýþmalar’, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Cilt 3, Sayý 2, Aralýk 2001, ss. 1–5. Necmettin Tozlu, Kültür ve Eðitim Tarihimizde Yabancý Okullar, (Ankara,1991), s. 42.
[2] Uygur Kocabaþoðlu, Kendi Belgeleriyle Anadolu’daki Amerika 19.Yüzyýlda Osmanlý Ýmparatorluðundaki Amerikan Misyoner Okullarý, (Ýstanbul, 1991), s. 18.
[3] Kocabaþoðlu, a.g.e, ss. 181–182. Tozlu, a.g.e, ss. 107–110.
[4] Kocabaþoðlu, a.g.e, s. 182
[5] Kocabaþoðlu, a.g.e, s. 182
[6] Kocabaþoðlu, a.g.e, s. 183
[7] Kocabaþoðlu, a.g.e, s. 183
[8] Kocabaþoðlu, a.g.e, s. 186
[9] Kocabaþoðlu, a.g.e, s. 187
[10] Bilal Eryýlmaz, Osmanlý Devletinde Gayrimüslim Tebaanýn Yönetimi, (Ýstanbul,1996), s. 181.
[11] Tozlu, a.g.e, ss. 268–269
[12] Eryýlmaz, a.g.e, s. 182; Gülnihal Bozkurt, Alman-Ýngiliz Belgelerinin ve Siyasi Geliþmelerin Iþýðý Altýnda Gayri Müslim Osmanlý Vatandaþlarýný Hukuki Durumu (1839–1914), (Ankara, 1989), s. 178.
[13] Ýlber Ortaylý, Ýmparatorluðun En Uzun Yüzyýlý, (Ýstanbul, 1983), ss. 140–141.
[14] Tozlu, a.g.e, s. 273.
[15] Ýlknur Polat Haydaroðlu, Osmanlý Ýmparatorluðunda Yabancý Okullar, (Ankara, 1990), ss. 189–190, Yahya Akyüz, Türk-Eðitim Tarihi, (Ýstanbul, 1999), ss. 209–210.
[16] Baþbakanlýk Osmanlý Arþivi, Maarif Nezareti Evraký, Tasnif K. MF MGM Dos. No. 3,Gömlek No. 24, Belge 1, Varak.1, 28 Kasým 1894
[17] Haydaroðlu, a.g.e, ss. 192–192, Akyüz, a.g.e, s. 212
[18] TBMM Zabýt Ceridesi, Devre I, Ýctima I, Cilt.4, (Ankara, 1941), s. 296
| |
Anasayfa
Ýletiþim
��eri�e Yorum Yaz
Yazd�r
Tavsiye Et
