Ermeni diasporasýnýn Avrupa ve Amerika’daki faaliyetleri konusunda bazý araþtýrmalar yapýlmýþ olsa da Rusya’daki Ermeni diasporasý konusu gölgede kalmýþtýr. Bu çalýþmada Rusya’daki Ermeni diasporasýnýn nasýl oluþtuðu, Ermenilerin Rusya’ya göçleri, yerleþmeleri, faaliyetleri ve Ermenistan’a destek baðlamýnda ne gibi katkýlarý olduðu incelenecek, bunun yaný sýra Rusya’nýn sosyal-siyasi hayatýnda nasýl bir rolleri olduðu ve günümüze kadar olan geliþmelere açýklýk getirilecektir.

Bazý Ermeni araþtýrmacýlar Ermenistan’ýn 387’de Bizans ve Pers Ýmparatorluklarý arasýnda paylaþýlmasý ve XI. yüzyýlda Selçuklularýn bölgeye gelmesiyle komþu ülkelere göç eden Ermenilerin diasporanýn çekirdeðini oluþturduðunu ifade etmektedir.[1] Baþka bir görüþte ise milli ve dini duygularýnýn istismar edildiði (özellikle de Araplarýn Kafkasya’yý iþgal etmesinden sonra) gerekçesiyle ülkesini terk etmeye mecbur kalmýþ Ermenilerin, diasporanýn ilk örneðini oluþturduðu bildirilmektedir.[2] Bu zaman sürecinde Ermeniler sadece milli kimliklerini ve dinlerini korumaya çalýþmýþ, ancak yaþadýklarý ülkelerin sosyal ve siyasi hayatýnda etkili olamamýþlardý.

Çoðu Ermeni tarihçisi, Ermenilerin Amerika ve Avrupa’ya göç etmeleri ve belirli bir plan dahilinde teþkilatlanmalarýný XIX. yüzyýlýn sonlarýnda ve 1915 tehciri sonrasýnda göç etmelerine baðlamaktadýr. Ermeniler üzerine araþtýrma yapan bazý Türk yazarlar ise Ermenilerin Avrupa ve Amerika’ya göç etmelerinin onlarýn ticarete olan eðilimleri ve Hýristiyanlýktaki mezhep kavgalarýndan kaynaklandýðýný ileri sürmektedir.[3] XX. yüzyýlýn baþlarýnda Ermenilerin Avrupa ve Amerika’ya göçleri daha da hýzlanmýþ ve zamanla yerleþtikleri ülkelerde kendi varlýklarýný ve milli kimliklerini koruyabilen ve bu ülkelerin sosyal ve siyasi hayatýnda yer edinen bir topluluk haline gelerek örgütlenmeye baþlamýþlardýr. I. Dünya Savaþý’nda Kafkasya cephesinde Ermenilerin Ruslarla iþbirliði yaparak Osmanlý ordusunun ilerlemesine engel olmasý ve cephe arkasýnda ayaklanarak Osmanlý hükümetini zor durumda býrakmasý nedeniyle Ermeniler tehcire tabi tutulmuþtur. Osmanlýya karþý Rus ¬Ermeni iþbirliðini Ermeni tarihçileri de kabul ediyorlar.[4]

Özellikle 1991 ‘den itibaren Ermeni devletinin dýþ politikasýnýn “sözcülüðünü” yapan Ermeni diasporasýnýn bu konuda büyük mesafeler kaydettiði bilinmektedir. Ermenilerin kendi deyiþleri ile spyurk[5] (diaspora) Ermenistan’ýn siyasi ve ekonomik çýkarlarýný korumak için her zaman yoðun faaliyetlerde bulunmuþtur. Sözde Ermeni soykýrýmýnýn Fransa tarafýndan tanýnmasý ve konuyla ilgili yasa çýkarmasýnda Ermeni diasporasýnýn etkili olduðu da bilinmektedir.

Rusya tarihindeki bazý kaynaklar XI. yüzyýldan itibaren Ermeni tüccar ve seyyahlarýn Rusya’ya geldiklerini göstermektedir.[6] 1695’de I. Petro’nun Çar ilan edilmesinden sonra Rusya’nýn dýþ slyasetinde Kafkasya büyük bir önem kazanmaya baþlamýþtýr. Bu dönemde Rusya’nýn Kafkasya siyaseti, Ruslarýn kendi deyimleri ile “kaplumbaða yürüyüþü” gibi yavaþ, ama emin adýmlarla ilerlemekteydi. 18 Temmuz 1722’de I. Petro büyük bir ordu ile Astrahan’dan Derbent üzerine yürüyüþe baþladý. 15 Aðustos’ta Derbent Haný Imamkulu Bey kaleyi teslim etti. Ýsveç’le savaþ tehlikesi ortaya çýktýðý için Petro burada fazla kalamadý ve geri döndü. 1. Petro’nun yarým kalmýþ politikasýna Katerina devam etti; 1801’de Doðu Gürcistan ve 1804’de ise Azerbaycan Rusya tarafýndan iþgal edildi. Çarlýk Rusya’sý Kafkasya’ya yerleþtikten sonra 1826-1828 Türk-Rus savaþýnda Rus ordusu Erivan Hanlýðý’ný iþgal ederek geçici Erivan yönetimini kurdu. Çarlýk Rusyasý’nýn eyaleti olan Ermenistan 1918’de baðýmsýzlýðýný ilan etti. Ancak 1920’de Bolþevikler Ermenistan’ý iþgal ettiler.

Ermenistan’da Sovyet Hükümeti kurulduktan sonra komünist rejimle yönetilen Ermeniler Ermenistan’ýn milli davasý olan Hai Tahd’dan[7] az da olsa uzaklaþmýþ, ancak tamamen terk etmemiþlerdir. 1960’lý yýllarda Ermeniler yeniden bu konuda propaganda faaliyetlerine giriþerek özellikle 1965’ten itibaren sözde Ermeni soykýrýmý günü olarak 24 Nisan’ý anmak için Sardarabad’ta[8] toplanmaya baþlamýþlardýr.

Bazý kaynaklara göre halen Rusya’da yaklaþýk 2 milyon[9] Ermeni yaþamaktadýr. Bunlarýn 2/3’si 1988’depremeninden sonra ve ekonomik nedenlerle ülkeyi terk eden Ermenilerdir. Rusya’daki Ermeni diasporasýnýn temelini daha önceden Rusya’da yaþayan ve 1950’li yýllardan sonra bu ülkeye göç eden Ermeniler oluþturmaktadýr.

Kiev Rusya’sýnda Ermeniler

Ermeni araþtýrmacýlar X-XI. yüzyýllardan itibaren Ermenilerin Kiev Rusya’sýna, XIV. yüzyýlda ise Noskova’ya göç ettiklerini, özellikle XI. yüzyýlýn sonlarýndan itibaren Kiev Rusya’sý ve güney devletleri arasýnda ticari iliþkiler kurulmasýnda Ermeni tüccarlarýn önemini vurgulamaktadýrlar. Burada yaþayan Ermenilerin genellikle ticaret, zanaat ve hekimlikle uðraþtýklarý ifade edilmiþtir. XIV. yüzyýlda Moðollarýn Kiev’den çýkarýlmasýndan sonra burada yaþayan Ermeni cemaat! Ukrayna’yý yöneten Letonya Prensliði’nden ayrýcalýk almayý baþardý. XV. yüzyýlýn ortalarýnda Letonya Prensi IV. Kazimir’in Ermenilere tanýdýðý ayrýcalýk þartlarýna göre kendi evlerinin olmasýna, zanaat ve ticaretle uðraþmalarýna imkan saðlandý. Ermeni cemaatine iç yönetim hakký tanýndýðý ve Ermeni¬lerin kendi Piskoposu ve mühürleri olduðu bildirilmektedir.[10]

Güney Rusya

Ermeniler XIII. yüzyýlýn baþlarýndan itibaren Rusya’nýn güney bölgeleri ile ticaret iliþkilerini kurmuþ ve bu bölgeye yerleþmeye baþlamýþlardýr. XIII. yüzyýlýn ortalarýndan baþlayarak güney bölgelerde özellikle, Lvov’da Ermeni mahalleleri kurulmaya baþladý. Ermeniler XIV. yüzyýlýn ortalarýnda, Lvov’da kilise inþa etmek için izin aldýlar. O yýllarda Rusya’da yaþan Katoliklere böyle bir imkan kesinlikle tanýnmýyordu. Ancak Ermeniler her zaman bu hakký alýyorlardý. Askeri yükümlülük taþýmayan Ermenilerin ticarete olan yakýnlýklarý[11] nedeniyle yaþadýklarý bölgelerin ticaretinde baþarýlar elde etmiþ ve itibar kazanmýþlardýr.

Ticaret yolu üzerindeki þehirlerden biri de Yazloveç idi. XIII. yüzyýlda Kýrým’da yaþayan Ermenilerin bir çoðu buraya yerleþmiþlerdi. Ermeniler burada Aziz Bogorodiçý Kilisesini, daha sonra Balagoveþenya Saat Kulesini ve Aziz Gnigor Manastýrýný inþa etmiþlerdi. Yazloveç Ermenilerine tanýnan haklara göre onlarýn toprak sahibi olmalarýna, ev inþa etmelerine, zanaatkarlýkla uðraþmalarýna izin verilirdi. Onlarýn yerel mahkemelerden baðýmsýz kendi mahkemeleri de vardý.

XVI-XVII. yüzyýllardan itibaren Ermeniler Rusya’nýn güneyinde Volýný-Luçk, Vladimir, Tismeniç, Gorodenk, Obertin ve Stanislav’da (þimdiki Ývano-Frankovsk) yerleþmeye, ticaret ve zanaatkarlýkla uðraþmaya baþladýlar.

Moskova ve Güney Bölgelerde Ermeni Kolonilerinin Oluþumu

XIV. yüzyýldan itibaren Moskova’nýn siyasi açýdan önem kazanmasý ve Rus devletinin kurulmasý, Moskova’nýn güneydeki devletlerle yaptýðý ticaretin geliþmesine imkan saðladý. Ermeni tüccarlar Volga nehri boyunca Moskova’ya kadar giderek ticaret iliþkilerini devam ettirdiler.

Moskova ticaretinde, sadece Kýrým’dan gelen tüccarlar deðil, ayný zamanda Kafý’dan (Feodosiya) gelen tüccarlar da büyük önem taþýmaktaydý. Bu tüccarlar arasýnda Kýrým, Povoljye, ve Kafkasyalý Ermeniler de vardý ve onlar zamanla Moskova’ya yerleþmeye baþladýlar. XVI. yüzyýlýn ortalarýndan baþlayarak Moskova panayýrlarýnda Ermeni tüccarlarýn “ticaret evleri” kurulmaya baþladý.[12]

XVI. yüzyýlýn ortalarýnda Volga nehri havzasýnýn Ruslarýn eline geçmesi, Ruslarýn Hazar sahilleri ve Ön Kafkasya’ya açýlmalarý, Nazar havzasý, Orta Asya ve Ýran’la doðrudan temasta bulunmalarý bölgedeki siyasi güç daðýlýmýný deðiþtirdi. Bunun bir sonucu olarak Rusya’nýn güney ülkeleri ile ticaretinde büyük bir geliþme yaþandý. XVII. yüzyýl sonlarýnda kapitalist ekonominin geliþtiði bir dönemde Rusya’da Ermenilerin ekonomik alanda aðýrlýklarý hissedilmeye baþladý.

Ýran’ýn dýþ ticaretini kontrol altýnda tutan Nor Cugi þehri Ermeni tüccarlarý, özellikle ipek ticaretini tekellerine almýþlardý ve bu kiþiler Asya ve Avrupa’da büyük bir pazara sahiplerdi. Ancak Avrupa ekonomisinin, özellikle de Ýngiliz ekonomisinin geliþmesi Ermeni tüccarlarýný Rusya’ya yöneltti. Çünkü Ermeni tüccarlarýn Avrupa pazarlarýndaki rekabet güçleri zayýftý.

Cugi tüccarý Hoca Zakhar Sagradyan 1659’da elmas ve baþka deðerli hediyelerle Rusya’ya giderek Rus Çarý’yla Ermenilere saðlanacak kolaylýklarýn þartlarýný görüþtü ve 1667’de bu konuda bir anlaþma imzalandý. Rusya’nýn Ermenilere saðladýðý kolaylýk sonucunda Ermeni tüccarlar Rusya’nýn hangi bölgesine giderlerse gitsinler sadece 5 kuruþ vergi ödeyeceklerdi. Bu Avrupa tüccarlarýndan alýnan vergilerden çok daha az idi.[13]

Rusya’nýn Ermeni tüccarlara tanýdýðý bu kolaylýk, Kafkasya ve Ýran’da ticaretle uðraþan Ermenilerin Astrahan’a toplanmalarýna ve ticaretin geliþmesine de yardýmcý oldu. Astrahan Ermeni tüccarlarýnýn yerleþtiði bir merkez haline geldi.

Rusya’nýn Kafkasya politikasýndaki baþlýca amacý, Osmanlý Ýmparatorluðu’na karþý Avrupa’dan müttefikler aramak, bu müttefiklerin arasýna Ýran’ý da alabilmek ve Kafkasya’da Hýristiyan halklar üzerinde daha etkili olarak onlarý kazanmaktý.

1695’de I. Petro, Iran Þahýna yazdýðý bir mektupta ipek ticaretini kontrol eden Ermeni tüccarlara kolaylýk saðlanmasýný istiyordu. Rusya, 22 Mart 1711 tarihli kararname ile Ermenilerin Rusya ile ticaret yapmalarýna daha geniþ imkanlar saðladý. Ermeniler, sýnýrda ülkeye girerken deðil, Noskova’ya vardýklarý zaman vergi ödüyorlardý. Bu imtiyazla ilk defa olarak sadece Ermenilere olmak üzere, vergi ödemeden ülkeden mücevher çýkarma müsaadesi verilmiþ oldu.[14]

Rusya, Ermenileri sadece ekonomik açýdan desteklemiyordu. Onlara her zaman baðýmsýzlýklarýný elde etmelerinde ve devlet kurmalarýnda yardým edebileceðini bildiriyorlardý. Ermeni meselesini Çar’la görüþen Israel Ori ona bir plan sundu, Plana göre, Ermeni halkýnýn baðýmsýzlýðýný kazanmasýnda Rusya’dan destek alýnacak, Ermeni silahlý birlikleri oluþturulacaktý. Or!, I.Petro’dan Astrahan’da bir Ermeni alayý kurmak için izin istedi. Petro, bu planý desteklediðini bildirdi. Ama Ruslar Hazar havzasýnda ve Kafkasya’da yerleþemedikleri için Ermenilere vaat ettikleri projeleri hayata geçiremediler.

17 Eylül 1746 tarihli bir baþka kararname ile Astrahan’da yaþayan ve ticaretle uðraþan Ermeniler bazý vergilerden muaf tutuluyordu. Onlardan sadece askeri vergi alýnýyordu. Kararname gereðince yabancýlara kendi mahkemelerini kurma yetkisi de veriliyordu. Bu ise yabancýlara sadece kendi mahkemelerini oluþturmak deðil, ayný zamanda iç yönetim hakkýný veriyordu. Böylece, Astrahan’da milli Ermeni kolonisi oluþumu süreci de tamamlandý. Astrahan Ermeni cemaat!, Rusya’daki Ermeni cemaatinin milli Ermeni kolonisi olma sýfatlarýnýn hepsine sahip oldu.[15]

Ermeni tüccarlarýn yoðun olduðu bir bölge de Kizlyar kalesi idi. Güney ticaret yolu üzerinde olduðu için bu kasaba büyük önem taþýyordu ve ticaret geliþmekteydi. Burasý, özellikle Iran ve Türkiye’den gelen Ermeni tüccarlarýn, Astrahan ve Kafkasya’dan gelen Ermenilerin toplandýðý bir merkez idi. Bölgede yaþayan Ermeniler genellikle dokumacýlýk, boyacýlýk, kuyumculuk ve meyvacýlýkla uðraþýyonlardý. Þarap ve konyak üretimi de Ermenilerin kontrolünde idi. 1746 tarihli kararnamede verilen ayrýcalýklardan Kiziyar Ermenileri de yararlanýyordu. Ancak kendi mahkemelerini kuramýyorlardý ve Astrahan Ermeni mahkemesi tarafýndan yargýlanýyorlardý. Bu durum XVIII. yüzyýlýn sonlarýna kadar böyle devam etmiþtir.

Petersburg’da Ermeni Kolonisinin Oluþumu

Bazý Ermeni kaynaklarýnda 1708’den itibaren Ermenilerin Fetersburg’a geldikleni bildirilmektedir.16 Petersburg’a giden Ermeniler genellikle ticaret ve boyacýlýkla meþgul oluyorlardý. XVIII. yüzyýlýn ikinci yarýsýndan itibaren Petersburg’da yaþayan Ermeniler kendi aralarýnda örgütlenmeye baþladýlar.

Peterbursg’da yaþayan Ermeniler doðu dillerini bildikieri için devlet tarafýndan tercüman olarak görevlendiriliyordu. Petersburg’lu Ermenilerden Lazarev kardeþler Ermeni cemaatinin önde gelen simalarýndandý. Lazarev kardeþlerden L.N.Lazarev Rusya-Ýran diplomatik misyonunda tercüman olarak çalýþýyordu. I.L.Lazarev ise II.Katerina ile þahsen tanýþýyordu. 0, Rusya Devlet Merkez Bankasý ve Rusya’nýn doðu politikasý üzere Katerina’nýn danýþmaný idi.

1774’de II. Katerina, L.N. Lazarev’e asiizade unvaný verdi. Petersburg’ta yaþayan Ermeniler kentin sosyal-siyasi hayatýnda önemli rol oynuyorlardý. Artýk sadece ticaretle uðraþmýyor, üniversitelerde tahsil yapýyor ve öðretim elemaný olarak çalýþýyorlardý. 1842’de Kazan üniversitesinde, 1849’da ise Petersburg üniversitesinde Ermeni dili ve edebiyatý fakültesi açýldý. Ermeniler kendilerini daha iyi tanýtmak, burada yaþayan Ermenilerin birliði ve beraberligini korumak amacýyla kendi yayýnlarýný yapmaya baþladýlar, XIX. yüzyýlýn ikinci yarýsýndan itibaren gazete ve broþürler yayýnlandý. 1863’de Yusis (Kuzey), edebiyat ve sanat dergisi Araks, 1903-1904’de Banber Qrakanutyun yev Arvest (Edebiyat ve Sanat Haberleri), Arçunker (Göz yaþý) ve Sapriç (Kuaför) mizah gazeteleri yayýnlanýyordu. [ý7]

Çarlýk Rusya' sýnýn Erivan Hanlýðý' ný Ýþgal Etmesi


1828’de Erivan Hanlýðý iþgal edildikten sonra burada Ermeni nüfusunu artýrmak ve Rusya’nýn güney sýnýrlarýnda Ermenilerden oluþan bir tampon bölge oluþturmak amacýyla, Ruslarýn Osmanlý topraklarýndan ve Ýran’dan 140 bin Ermeni köylüsünü Erivan Hanlýðý ve komþu bölgelere zorla göç ettirdiðini Ermenilerin kendileri de kabul etmektedirler.[18] Çarlýk Rusya’sý Kafkasya’yý iþgal ettikten sonra bölgeyi yönetmek için merkezi yönetim kurumlarýný Tiflis’e taþýdý. Tiflis, Kafkasya’da yaþayan her üç halkýn (Azerbaycan Türkleri, Gürcüler ve Ermeniler) siyasi ve kültürel merkezi oldu. Ermeniler, Kafkasya’da ilk olarak 1846’da Tiflis’te “Kovkas” (Kafkasya) gazetesini, 1851 ‘de “Ararat” gazetesini yayýnlamaya baþladýlar. Ermeniler eðitime büyük önem veriyorlardý. 1824’de Tiflis’te Nersisyan okulunu, 1832’de Erivan Bölge Okulu’nu, 1837’de Erivan Merkez Okulu’nu ve 1738’de Þuþa Kuhani Okulu’nu açtýlar. XIX. yüzyýlýn ikinci yarýsýnda Ermeni-Rus iliþkilerinin geliþmesinde Ermeni yazarý ve tarihçisi Khaçatur Abovyan’ýn (1805-1848) büyük katkýlarý olduðunu belirtmekte de yarar vardýr.

Sovyetler Birliði Zamaný Ermeni Örgütleri ve Lobi Faaliyetleri

Rusya Genel Meclisi, Bolþevikler tarafýndan daðýtýldýktan sonra Kafkasya üyeleri 23 Þubat 1918’de “Mâverây-ý Kafkas Komiserliði”ni kurdular. Bu Komisenlik Kafkasya’nýn yüksek hakimiyet organý olmalýydý. Ama Mâverây-ý Kafkas Komiserliði üyeleri arasýnda Kafkasya’nýn dýþ politikasý konusunda büyük anlaþýlmazlýklar ortaya çýktý. 22 Nisan 1918’de “Kafkasya Baðýmsýz Federe Devleti” ilan olunduysa da taraflar arasýnda çekiþmelerin devam etmesi üzerine 26 Mayýs 1918’de Gürcistan, 28 Mayýs’ta ise Ermenistan ve Azerbaycan baðýmsýzlýðýný ilan etti. Ermenistan baðýmsýzlýðýný iki yýl koruyabildi ve 1920’de Bolþevik Rusya tarafýndan iþgal edildi. Ermenistan 1922’de Kafkasya Federasyonu’na, 1936’da ise SSCB’ye katýldý.

Sovyetler Birliði zamanýnda Ermenilerin ilk propaganda faaliyetleri 1930-1936 yýllarýnda baþlamýþtýr. Ermenistan’ýn baðýmsýzlýða kadar olan faaliyetleri dört aþamada gerçekleþtirilmiþtir

1.    1930’dan Ýkinci Dünya Savaþý’na kadar olan dönem.

2.    1945’den 1960’a kadar,

3.    1960-1962 yýllarý.[19]

4.    1962-1991 yýllarý.

Ermeniler birinci aþamada propaganda faaliyeti altyapýsý üzerinde çalýþmýþ ve bu konuda ortak hareket edebilecek güçleri belirlemiþlerdir. Bu anlamda Rus tarihçileri Ermenilerle iþbirliði yapmýþtýr. Örneðin, Büyük Sovyet Ansiklopedisi’nde Ermeniler, Gurko-Kryajin[20] tarafýndan Ermeni meselesi ile ilgili Ermeni görüþlerini destekleyen bir yazýnýn yazýlmasýný baþarmýþtýr,

Ermeniler, ayrýca Ermenis¬tan’da yaþayan Azerbaycan Türklerinin çoðunlukta olduklarý bölgelerde il sýnýrlarýný deðiþtirmeye baþladýlar. Eylül 1930’da Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti’nde arazi yönetim deðiþikliði yapýldýðý zaman Azerbaycan Türklerinin yaþadýklarý yerleþim merkezleri birbirinden ayrý merkezlere baðlandý. Azerbaycan Türkleri¬nin çoðunlukta olduklarý bölgelere ise Ermeniler yerleþtirilmeye baþlandý.

Ýkinci aþamada ise Ermenistan’da yaþayan Azerbaycan Türkleri toplu olarak göç ettirilmeye baþlandý. Göç ettirme iþlemi 1948-1953’de hayata geçirildi. 1943 Tahran Konferansý’nda Sovyet-Ýran iliþkileri müzakere edilirken Ermeniler, SSCB Dýþiþleri Bakaný Molotov’dan Ýran’da yaþayan Ermenilerin, Ermenistan’a göç ettirilmesine müsaade etmelerini istedi, Molotov bu konuyu Stalin’le görüþtükten sonra Iran Ermenilerinin göç ettirilmesine müsaade edildi. Ermenistan’da yaþayan Azeri Türklerinin Azerbaycan’a göç ettirilmesine çalýþýldý. Bu konuda SSCB Bakanlar Konseyi 23 Aralýk 1947 tarihli “Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetinden köylülerin ve baþta Azerbaycan Türklerinin Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyetinin Kür-Araz ovalýðýna göç ettirilmesi hakkýnda” karar verdi. Bu kararla 1948-1950’de “gönüllülük” prensibi esasýnda 100 bin Azerbaycanlýnýn göç ettirilmesi öngörülüyordu. Karar gereðince 1948’de 10 bin, 1949’da 40 bin,1950’de ise 50 bin kiþi Azerbaycan’a göç ettirilmeli idi.[21]

Ermeni propagandasýnýn bir konusu da Türkiye’den toprak alma iddialarý olmuþtur. Ýkinci Dünya Savaþýndan sonra SSCB-Türkiye iliþkilerinde ciddi sorunlar ortaya çýkmýþtý. Sovyetler Birliði Boðazlarýn kontrolünü kendi eline almak istiyordu. Böyle gergin bir ortamda Haziran 1945’de Eçmiyazin Katolikosu seçimlerini bahane ederek bir çok ülkeden gelen Ermeniler Eçmiyazin’de toplandý. Toplantýda konusuyla hiçbir ilgisi olmayan siyasi bir karar alýnarak Kars ve Ardahan’ýn Sovyetler Birliði tarafýndan ilhak edilmesi
istendi.[22]

1960’lý yýllarýn baþýnda Ermeniler sözde soykýrým günü olarak 24 Nisan’ýn kabul edilmesini saðlamak üzere Moskova’dan izin almak için yoðun faaliyete baþladýlar.

1965’de Rusya’da yaþayan Ermeni ileri gelenlerinin ve özellikle Mikoyan’ýn çabalarý sonucunda “Ermeni soykýrýmýnýn” 50. yýldönümünü anmak için izin alýndý. Ermenilerin milli kahraman olarak tanýttýklarý Antranik’in[23] doðum günü de bu tarihe denk geliyordu. Ermenistan Komünist Partisi Genel Sekreteri Zorabyan ve Mikoyan öncülüðünde Antranik’in doðum gününün kutlanmasý için Moskova’dan izin alýndý. Bütün gazete ve dergiler Antranik hakkýnda makaleler yayýnlýyordu.

Moskova’nýn onayýný aldýktan sonra sözde Ermeni Soykýrýmýnýn 50. yýldönümü 24 Nisan 1965’de, Erivan’da dört yüz bin kiþinin katýldýðý bir mitingle anýldý. Mitingde açýlan pankartlarda “Batý Ermenistan (Yani Anadolu) Bizim Olmalýdýr!”, “Daðlýk Karabað Bizimdir!”, “Nahçivan Ermenistan Topraðýdýr!” ve “Ermeniler! 1915’in Ýntikamýný Almak Zamanýdýr. Birleþin!” yazýyordu.[24] Bu olaylar Ermenilerin hiçbir zaman Türk düþmanlýðýný unutmayacaðýný, soykýrým iddialarýndan ve toprak taleplerinden vazgeçmeyeceklerini göstermesi bakýmýndan dikkat çekicidir. Nitekim günümüzde yaþanan geliþmeler bunu doðrulamaktadýr. Taþnaksutyun Partisi Merkez Komitesi Yardýmcýsý Gagig Mkrtiçyan Cumhuriyet gazetesinin sorularýný yanýtlarken toprak talepleri olduðunu ve soykýrýmýn Türkiye tarafýndan tanýnmasý ve Ermeni halkýndan özür dilemesi gerektiðini ifade etmiþtir.[25] Ermeniler, yazdýklarý bütün kitaplarda konusu ne olursa olsun mutlaka Türklerin Ermenileri katlettiðini yazmakta ve bunu özellikle vurgulamaktadýr. Örneðin, Rusça yazýlmýþ “Kratkiy Kurs Armyanskogo Yazýka” (Ermeni Dilinin Kýsa Kursu) dilbilgisi kitabýnda bile Türklerin katil, cellat olduklarý ve Ermenilere karþý soykýrým yaptýklarý yazýlmýþtýr.[26]

Ermeni bilim adamlarý Ermenistan ansiklopedisini hazýrlarken bütün ciltlerde “çeðaspanutyun”dan (sözde soykýrýmdan) bahsetmektedirler,[27]

1970’den 1980’li yýllarýn ikinci yarýsýna kadar olan zamaný Rusya’daki Ermeni diasporasýnýn propaganda devri olarak adlandýrmak mümkündür. Bu dönemde daha çok eðitim ve kitap yayýný ile ilgilenmiþlerdir. Nitekim Zori Balayan’nýn Ocak adlý kitabý bu yýllarda basýlmýþtýr. Balayan’ýn kitabýna göre Azerbaycan ve Türkiye topraklarý alýnarak Büyük Ermenistan kurulmaktadýr. Balayan’a göre Ermenistan doðu ve batý Ermenistan olarak ikiye bölünmüþtür.[28] .

Moskova’nýn Ermenilerin bu tür faaliyetlerine izin vermesi ve hatta teþvik etmesinin nedenlerinden biri de coðrafi özelliðine göre büyük önemi olan Türkiye’nin, Sovyetler Birliði sýnýrlarýna en yakýn NATO ülkesi olmasýydý. Amerika’nýn Türkiye’de askeri üsleri vardý.

Ermeni meselesi Rusya’nýn istihbarat kurumlarýný da ilgilendiriyordu ve 1960’dan itibaren bu konuyu takip etmeye baþladý. KGB (Komitet Gosudarstveýýnýy Bezopasnosti, Devlet Güvenlik Komitesi) mültecilerden sorumlu 1. bölüme baðlý 19. þubenin baþkanlýðýna Ermeni asýllý General Agayan getirildi. 19, þube çalýþmalarýný 4 yönde sürdürüyordu: Slav hattý, Yahudi hattý, Ermeni hattý ve Kafkasya-Orta Asya hattý. Ermeni hattýnda çalýþmak için 101. KGB okulunda ajanlýk eðitimi almýþ Ermeniler iþe alýnýyordu. Bu ajanlar daha sonra yurtdýþýna giderek burada yaþayan belirli bir finans gücüne ve mevkiye sahip Ermenilerle iþbirliði yapmaya baþladýlar. KGB, NATO’nun güney kanadýný zayýflatmak için, Amerikan Kongresinde “Ermeni Soykýrýmý” yasa tasarýsýnýn gündeme getirmesi çalýþmalarýna hýz verdi. Eðer bu yasa tasarýsý Senato’da tartýþýlýrsa, Türkiye’nin buna karþý ABD ve NATO ile iliþkilerini yeniden gözden geçireceði ve hatta NATO’dan çýkacaðý bile tahmin ediliyordu. 1975’de bu yasa tasarýsý Kongre’de tartýþýldýysa da bir karar alýnmadý. KGB ve 19. þube ABD ve NATO-Türkiye iliþkilerinde sorun çýkarmak için Türkiye’de konuþlanan NATO üsleri ile ilgili uydurma haberler vermeye baþladýlar. Güya, ABD-SSCB arasýnda savaþ baþlarsa ABD, Türkiye’deki üslerinden Sovyetler Birliði’ne karþý nükleer silah kullanacak ve doðal olarak Türkiye Sovyetler Birliði’nin nükleer hedefi olacaktýr, 19. þube Türkiye’nin Amerika’ya olan güvenini sarsmak için Amerika’nýn Kürt bölücü hareketini desteklediði konusunda haberler vermeye baþladý.[29]

Ermenilerin baþarýlý propaganda yapabilmelerinin nedenlerinden biri de Moskova’da merkez yönetimde çok sayýda üst düzey Ermenilerin bulunmasýydý. Örneðin, 1980-1990’da SSCB devlet teþkilatlarýnda Abel Aganbekyan Cumhurbaþkanlýðý Ekonomi Dairesi Baþkaný, Sitaryan SSCB Devlet Planlama Dairesi Baþkaný Birinci Yardýmcýsý, Kaçaturov Kitle Haberleþme ve Enformasyon Merkezinde Baþkan Yardýmcýsý, Avetikov SOVÝNFÝLM’in Genel Düzeltmeni görevlerinde bulunuyorlardý. Ermeni diasporasý bilim ve eðitim sistemine de yerleþmiþti. SSCB Ýlimler Akademisinde 11 Ermeni akademisyen, 20 muhabir üye akademisyen çalýþtýðý halde Ermenistan Ýlimler Akademisinde yalnýz eþi Ermeni olan bir Rus çalýþmaktaydý. 1986’ya kadar SSCB Ýlimler Akademisinde 65 Ermeni çalýþýyordu. Baþka bir deyiþle SSCB Ýlimler Akademisinin 883 üye ve muhabir üyesinin %4’ü Ermenilerden oluþmaktaydý.[30]

Özellikle, Gorbaçov yönetiminde Ermenilerin Türkiye ve Azerbaycan’a karþý faaliyetleri güçlendi. Perestroyka ve Glasnost ilkelerinin uygulanmasý Ermeni bölücülerinin yasal olarak faaliyet yapmalarýna da imkan saðladý. 1920’de Karabað’ý Azerbaycan’dan koparamayan ve sadece özerklik statüsü alabilen Ermeniler, Karabað’ýn Ermenistan’la birleþtirilmesi için ciddi faaliyetlere baþladýlar. Gorbaçov’un ekonomi danýþmaný Aganbekyan, Fransa’nýn Humanite gazetesine verdiði demeçte Karabað’ýn Ermenistan’a verilmesini istedi. Aganbekyan böyle bir beyanatý Moskova’nýn izni olmadan veremezdi. Eski sistemle Sovyetler Birliði’nin varlýðýný koruyamayacaðýný anlayan Moskova, müttefik cumhuriyetlerde siyasi ve askeri varlýðýnýn devamý için milli ve etnik sorunlarýn ortaya çýkmasýna imkan saðladý. Denilebilir ki Rusya’nýn bu politikasý Baltýk devletleri hariç, bugün de eski Sovyet cumhuriyetlerinde devam etmektedir,

Rusya’daki Ermeni Diasporasý ve Faaliyetleri

Yüzyýllar boyu Rusya’nýn himayesi altýnda yaþamýþ, onlarýn maddi, manevi ve siyasi yardýmlarý sayesinde devlet kurmuþ Ermeniler, 24 Eylül 1991’de Ermenistan’ýn baðýmsýzlýðýný ilan ettiler. Sovyet ekonomik sistemi gereðince bütün cumhuriyetlerin ekonomisi birbirine baðlý idi. Baðýmsýzlýk süreci ve sonrasýnda bu sistem tamamen çöktü ve Ermenistan ciddi ekonomik sorunlarla karþý karþýya kaldý. Bir çok sanayi merkezinin, fabrika ve iþ yerlerinin kapanmasý nedeniyle Ermeniler Rusya’ya ve Batý ülkelerine göç etmeye baþladýlar. Ermenilerin Rusya’ya göç etmeleri Rusya’daki Ermeni diasporasýnýn geliþmesinde beklendiði kadar etkili olamadý. Çünkü, öteden beri Rusya’da yaþayan ve kendilerini Ermenistan’ýn Rusya’daki parçasý olarak tanýmlayanlar, baðýmsýzlýk sonrasý Rusya’ya göç edenleri vatana ihanet etmekle suçluyorlardý. Ekonomik nedenle göç eden Ermenilerden bazýlarý kendilerine iþ kurarak büyük baþarýlar elde etmelerine raðmen, bir çoðu da suç örgütlerine katýlmýþ ve Ermenistan’ýn “imajýný” kötü yönde etkilemiþlerdir. Bu nedenle de halen bu iki gurup arasýnda bazý anlaþmazlýklar mevcuttur,

Avrupa ve Amerika’daki Ermeni diasporasýný Rusya’daki Ermeni disporasý ile karþýlaþtýrýrken bir çok farkýn olduðunu görmekteyiz. Büyük finans gücüne sahip Batý Ermeni diasporasý Ermenistan’ýn dýþ politikasýný yönlendirmeye çalýþmaktadýr, Daha kýsýtlý siyasi ve ekonomik gücü olan Rusya’daki Ermeni diasporasý ise bu gibi faaliyet yeteneðine henüz sahip olamamýþtýr.

Rusya’da yaþayan Ermenilerin, özellikle 1990’lý yýllardan sonra siyasi ve kültürel örgütlenme sürecine baþladýðýný görmekteyiz. Bu örgütlerden ilkleri “Kendi Kaderini Tayin Etme” ve “Siyasi Mahkûmlarýn Haklarýnýn Korunmasý Ýçin Ermeni Komitesi” idi.[31]

Ermeniler bu örgütler aracý¬lýðýyla ileriki yýllarda yapacaklarý siyasi eylemlerin altyapýsýný hazýrlýyordu.

Siyasi ve kültür merkezleri¬nin sayýmýna göre Rusya’da Ya¬hudi, Ukraynalý ve Tatarlardan sonra Ermeniler dördüncü sýrada yer alýrlar.[32] Rusya’da Aganbekyan, Armen Cigerhanyan, Migranyan ve Artur Çilingarov’un[33] desteklediði “Ermenistan ve Dünya” dergisi yayýnlanmaktadýr. Bu derginin esas amacý Ermenistan’da ve dünyada geliþen olaylar ile Amerika, Avrupa ve Rusya’daki Ermeni diasporasý konusunda bilgi vermektir. Rusya’nýn toplumsal hayatýnda, büyük ve orta ölçekli ticarette, siyasi dairelerde ve kültür kurumlarýnda tanýnmýþ Ermeniler vardýr, Rusya’daki diasporanýn Batý diasporasý kadar siyasi ve kültürel faaliyetleri yoktur ve bir çok konuda Batý diasporasýnýn görüþlerini benimsemektedir. Bunun birkaç nedeni vardýr:

-1980’li yýllardan önce Rusya’ya göç eden Ermeniler yaþadýklarý bölgenin siyasi ve kültürel hayatýna adapte olmuþtur. Daha sonra Rusya’ya göç eden Ermeniler ise Rusya vatandaþý statüsünü alamamýþ ve yaþadýklarý bölgelerin siyasi ve kültür hayatýna uyum saðlayamamýþlardýr. Rusya’da yaþayan Ermenilerin arasýnda kültür anlayýþlarýnda da farklýlýklar vardýr.

-Ermenistan’dan göç ederek Rusya’da yaþayan Ermenilerin ekonomik durumunun genelde çok iyi olmasýna raðmen, bazýlarý diaspora faaliyetlerine katýlmamaktadýrlar. Rusya’daki Ermenistan Büyükelçiliði’nden yapýlan açýklamada büyük finans gücü olan Ermenilerin mafya örgütleri ile iþbirliði yaptýklarý ve diaspora ile ilgilenmedikleri ifade edilmiþtir.[34]

- Ermeni siyasi partileri arasýnda Rusya’daki Ermeni diasporasinda etkili olmak için rekabet yoktur. Taþnaksutyun Partisi hariç, diðer partilerin Rusya’da altyapý çalýþmalarý ve faaliyetleri mevcut deðildir. Rusya’daki Ermeni diasporasý kuruluþlarýnýn faaliyetlerini düzenleyen kanun yoktur. Bazý diaspora kuruluþlarý arasýnda anlaþýlmazlýklar vardýr.

Ermeni aydýnlarýnýn ve iþ adamlarýnýn en çok yoðun olduðu yer Moskova’dýr. Baðýmsýzlýk sonrasýnda, burada yaþayan Ermeniler daha etkin bir örgütlenme sürecini baþlatmýþlardýr. Moskova’da ilk Ermeni diasporasý 1988’de kurulmuþtur ve diaspora kuruluþlarýnýn hepsi Karabað konusunda ortak görüþleri benimsemiþlerdir. Azerbaycan topraklarýnýn % 20’sinin Ermenistan tarafýndan iþgal edilmesine raðmen, Rusya kamuoyuna bu iþgal baðýmsýzlýk mücadelesi gibi tanýtýlmýþtýr. Ermeni kuruluþlarý Ermenistan’a maddi ve manevi yardýmlarýn yaný sýra, burada yaþayan Ermeniler için cumartesi okullarý açmakta, gazeteler, dergiler ve kitaplar yayýnlamaktalar. Moskova’daki Ermeni diasporasý kuruluþlarýndan biri de “Rusya Ermenileri Birliði’dir (REB). Birlik Baþkanlýðýna elmas üretimi konusunda Rusya’da tanýnmýþ iþadamý Ara Abramyan getirilmiþtir. REB’nin esas amacý Rusya’daki Ermenileri kendi etrafýnda birleþtirmek, Rusya’daki Ermeni ve Rus iþadamlarýnýn Ermenistan’a yatýrým yapmalarýný saðlamak, Karabað sorununu Ermenilerin lehine Rus kamuoyunun gündeminde tutmak ve sözde Ermeni soykýrýmý konusunun Rusya Duma’sýnda görüþülmesine çalýþmaktýr. REB Baþkaný Abramyan ve temsilcilerden oluþan bir gurup 3 Mart 2001’de Ermenistan’ý ziyareti sýrasýnda Baþkan Robert Koçaryan’la Ermenistan’a yatýrým imkânlarý ve ekonominin geliþmesi konusunda görüþlerini ifade etmiþ Koçaryan da her konuda REB’nin giriþimlerini destekleyeceðini ve Ermenistan’ýn ekonomik kalkýnmasýnda Rus sermayesinin büyük önem taþýdýðýný bildirmiþtir.[35] REB, Ermenilerin dini ve milli bayramlarý için Moskova’da kutlama törenleri düzenlenmesini saðlamaktadýr.

REB, sözde Ermeni soykýrýmýnýn Rusya Duma’sý tarafýndan görüþülmesi ve bu konuda kanun çýkarýlmasý için yoðun çalýþmalarda bulunmaktadýrlar. Rusya Devlet Baþkaný 15 Eylül2001’de Ermenistan’a yaptýðý ziyaret sýrasýnda sözde Ermeni soykýrýmý anýtýna çiçek koymuþ, anýt defterine “Rusya her zaman Ermeni halkýnýn acý ve trajedilerine duyarlý olmuþtur. Soykýrýmý kurbanlarý önünde saygýyla eðiliriz”[36] diye yazmýþtýr. Liberal Demokrat Partiden milletvekili Aleksey Mitrofanov’un 1995’te hazýrladýðý ve Rusya Duma’sýnýn “Batý Ermenistan’da 1915-1922’de Ermeni halký soykýnýmýnýn kýnanmasý hakkýnda” bildiriyi kabul etmesi Ermeni diasporasý faaliyetlerinin bir sonucudur.

2000’de Amerika’da Temsilciler Meclisi’nde sözde Ermeni soykýrýmý tartýþýlýrken ABD Baþkaný Bill Clinton’un devreye girerek bu konuyu gündemden çýkarmasý ile ilgili olarak REB 24 Ekim 2000’de yayýnladýðý bir bildiride Ermeni “gerçeklerinin” kabul edilmesi gerektiðini ifade etmiþ ve Clinton’u kýnamýþtý.

Rusya Ermenileri 1990’lardan itibaren açýkça Türkiye’ye karþý toprak iddialarý ileri sürmeye baþladýlar. Ermeniler, “Batý Ermenistan” diye adlandýrdýklarý Erzurum, Trabzon, Van ve Bitlis’ten 1917’ye kadar göç etmiþ Ermeniler adýna Moskova’da “Batý Ermenistan halkýna yurtdýþýnda temsilcilik kurmasý hakkýnda çaðrý!” yayýnladýlar. Bu çaðrýda, sözde “Ermeni faciasý” konusunda bilgi verildikten sonra Türkiye’nin doðusunda yaþayan Ermeni halkýna “soykýrým” yapýldýðýný, bütün ülkelerin yaný sýra Türkiye’nin de “soykýrýmý” tanýmasý ve sorumluluðunu üstlenmesi gerektiði bildirilmiþtir.

Aþaðýda gösterilen hedeflere ulaþmak için “Batý Ermenistan” halkýnýn nüfus sayýmý yapýlmasýný ve sürgünde olan “Batý Ermenistan” Millet Meclisi ve Hükümetinin kurulmasý öngörülmüþtür. Bunun için hedefleri þunlardýr:

- Uluslararasý örgütlerde, Türk hükümeti ve diðer ilgili taraflar karþýsýnda “Batý Ermenileri” torunlarýnýn çýkarlarýný savunmak;

- 1915-23’de yapýlan sözde soykýrýmýn Türkler ve diðer devletler tarafýndan tanýnmasý;

Özellikle son yýllarda Rusya’daki Ermeniler Karabað ve sözde soykýrým propagandasýnýn yaný sýra Gürcistan’ýn toprak bütünlüðünü tehlikeye sokan beyanlarda bulunmaktalar. Cevahetya bölgesinde yaþayan Ermeniler son yýllarda bölücülük faaliyetlerini artýrmaktalar. REB’nin 2 Aralýk 2000’de Milli Baðýmsýzlýk Harekatýnýn 110. yýldönümü nedeniyle düzenlediði törene Taþnaksutyun Partisi Divan Kurulu üyesi Vaan Ovannisyan, Ermenistan’ýn Rusya Büyükelçisi Suren Saakyan, Rusya-Ermenistan Ýþbirliði Komitesi Baþkaný Bagdasaryan ve Emekli General Ýsakulov da katýlmýþtýr. Görüþmelerde, Gürcistan’da yaþayan Ermenilerin problemleri ve statüleri tartýþýlmýþ, Gürcistan Anayasasýnda deðiþiklik yapýlarak Ermenilere kendi kaderlerini tayin etme hakký verilmesi gerektiðini ifade edilmiþtir.[39]

Ermeniler, Moskova’da sosyal ve kültürel faaliyetlerde bulunmaktadýrlar, Ermeni kültürünü tanýtmak için basýn yayýn kuruluþlarý vardýr ve görüþlerinin savunulmasýnda çok etkili olmaktadýr. Moskova’da aþaðýdaki Ermeni teþkilatlarý faaliyet göstermekte, gazete ve dergiler yayýnlanmaktadýr:

- Rus-Ermeni Derneðini Koruma Fonu.

- Moskova Ermenileri Topluluðu.

- Ermeni Gençlik Merkezi “Aregak” (Güneþ),

- Uluslararasý Ermeni Öðrenciler Birliði

- “Yusisapayl” gazetesi.

- “Armeniya i Mir” (Ermenistan ve Dünya) ve “Armyanskiy pereulok” (Ermeni Sokaðý)

Ermeni kuruluþlarý ve yayýn organlarý Moskova’daki Ermeni iþadamlarý ve akademisyenler tarafýndan maddi olarak desteklenmektedir. Onlar sadece vatansever olduklarý için deðil, ayný zamanda Moskova’da kendi ekonomik ve siyasi çýkarlarýný korumak için basýn-yayýn kuruluþlarýna yardým etmektedirler.

Sovyetler Birliði zamanýnda Ermeni diasporasýnýn örgüt¬lendiði merkezlerden biri Leningrad olmuþtur.1970’li yýllardan baþlayarak burada yaþayan Ermeniler “Ermeni hayatýný” organize etmeye baþladýlar, Bu kiþiler eskiden beri Leningrad’da yaþayanlar deðil, daha sonra buraya yerleþen Ermeniler idi.

1980’li yýllarýn sonlarýna doðru Sovyetler Birliði’nin iç ve dýþ politikasýnda yaþanan deðiþikliklerden ilk kez yararlananlar da Ermeniler olmuþtur. Ermeni propagandasý sonucunda 1988’de Sovyet Kültürü Fonuna baðlý olarak “Ermeni Kültürü Dostlarý Cemiyeti” kuruldu ve Ocak 1992’de Adalet Bakanlýðýnda “Ermeni Cemiyeti” olarak resmen onaylandý.

Bazý araþtýrmacýlar Leningrad’daki Ermeni diasporasý kuruluþunun siyasi ve doðal afetlerle ilgili olduðunu ifade etmektedirler.[40] 1988’de Ermenistan’da olan deprem ve Daðlýk Karabað sorununun ortaya çýkmasý nedeniyle bir çok Ermeni Rusya’nýn çeþitli bölgelerine özellikle Moskova, Leningrad ve Krosnodar’a göç etti. Azerbaycan’dan göç eden Ermeniler birbirlerine yardým etmek amacýyla ekonomik, sosyal, kültürel ve hukuki yardým komitesini kurdular (ESKHYK). Ermeniler dini faaliyetlerine de aðýrlýk vermeye baþlamýþlardý. 11 Eylül 1988’de Leningrad Þehir Yönetim Kurulu Halk Vekillerinin kararýyla Aziz Voskreseniya kilisesi Leningrad’daki Ermeni Kilisesine verildi. 8 Ekim 1988’de Eçmiadzin Kilisesinden Ezras Nersisyan Leningrad Ermeni kilisesine rahip tayin edildi[41] ve böylece Leningrad Ermeni Cemaati kuruluþ sürecini tamamladý. Leningrad’daki Ermeni kilisesi faaliyete baþladýktan sonra mülteci çocuklara sosyal ve psikoloji yardým merkezini (Tsitsernak-Kýrlangýç) kurdu. 12 Aðustos 1992’de Petersburg[42] Belediye Baþkan Yardýmcýsýnýn kararýyla Aziz Katerina Kilisesi de Ermeni Kilisesine verildi.[43]

Petersburg Ermeni diasporasý iki yönde faaliyet göstermekteydi. Birincisi, Kilisenin kontrolünde dini ayinler ve merasimler yapýlmaktadýr. Kilise cemiyetine baðlý pazar günü okulu, kütüphane, gençler birliði ve gaziler birliði faaliyet göstermektedir. Onlar sadece Ermeni cemiyetinin sorunlarla ile deðil, ayný zamanda þehir sorunlarý ile de ilgilenmektedir.

Ýkincisi, Petersburg Ermeni Cemiyeti (PEC) diðer Ermeni kuruluþlarýndan farklý olarak sosyal, siyasal ve kültürel alanda deðil, Rusya’da yaþayan Ermenilerin hak ve hukuklarýnýn korunmasý üzerine çalýþmalar yapmaktadýr. PEC, 1992’de kurulduðu zaman ekonomik nedenlerle göç eden Ermenilere iþ bulma ve barýnma konusunda yardým ediyordu. Ancak daha sonra bu yardýmlar nedeniyle Ermenilerin göç etmesinde artýþ görüldüðü için yardým durduruldu. Ermeni diasporasýnýn en büyük baþarýlarýndan biri de 13 Eylül 1999’da Petersburg üniversitesinin doðu dilleri fakültesinde Ermeni dili fakültesinin açýlmasýný saðlamasýdýr.[44]

Ermeni diasporasýnýn etkili olduðu bölgelerden biri de Rusya’nýn güneyinde Krasnodar bölgesidir. Burada 140 bin bulunan Ermeni’nin yaþadýðý iddia edilmektedir.[45] Sovyetler Birliði daðýldýktan sonra burada yaþayan Ermeniler ciddi bir þekilde örgütlenmeye baþladýlar. Krasnodar Ermeni Kültür Topluluðu[46] (KEKT) kültür faaliyetlerinin yaný sýra bu bölgede yaþayan Ermenilerin birlik ve beraberliðini saðlamak, Ermenistan ve dünyadaki Ermeni diasporasýnýn faaliyetleri ve sözde Ermeni soykýrýmý konusunda bilgi vermeyi amaçlamaktadýr. Örneðin, 1878 Türk-Rus savaþýnýn 120. yýl kutlamalarý organizasyon çalýþmalarýna KEKT da katýlmýþtýr. Ermeni diasporasý Rusya’da yaþayan Kürtlerle her zaman iþbirliði yapmaya çalýþmýþtýr. Bunun en önemli nedenlerinden biri de Türkiye’ye karþý yaptýklarý propaganda için onlarýn desteðini almak veya bu amaçla onlarý bir araç olarak kullanmaktýr. Ermeni diasporasý sözde soykýrým propagandasý yaný sýra Kürtlerin Türkiye’ye yönelik faaliyetlerinin savunucusu olmuþtur.

Krasnodar Ermeni diasporasý yayýnladýðý “Erkramas” (Eyalet) adlý gazetede Rusya’daki Ermeni diasporasý konusunda geniþ bilgi vermekte, Türkiye ve Azerbaycan konusunda da yanlý haberler yayýnlamaktadýr. Rusça ve Ermenice yayýnlanan gazetenin amacý Rus kamuoyunda Türkiye ve Azerbaycan’ýn imajýný deðiþtirmektir. Erkramas gazetesi her fýrsatta Türklerin Ermenilere karþý sözde soykýrým yaptýðý, Karabað Ermenilerinin kendi kaderlenini belirlemek haklarýnýn Azerbaycan tarafýndan çiðnendiði gibi hususlar yazmaktadýr. Gazetede, ayný zamanda Türk istihbaratýnýn Rusya’nýn güneyinde etkin olduðunu, burada yaþayan Müslüman nüfusu birleþtirmek ve Hýristiyanlara karþý koymak istendiði konusunda haberler yayýnlamaktadýr. Gazetenin Genel Yayýn Yönetmeni Tigran Tavadyan’dýr. Tavadyan’ýn yazdýðý makaleler ve gazetede çýkan haberlerden Taþnaksutyun Partisinin görüþlerini benimsediði açýkça görülmektedir. Erkramas gazetesi bütün sayýlarýnda Taþnaksutyun Partisinin kurulmasý ve faaliyetleri konusunda bilgi vermektedir. “Ermeni Araþtýrmalarý” dergisinde yayýnlanan bir makaleyle[47] ilgili görüþlerini açýklayan Tavadyan “ciddi” bir biçimde makaleyi eleþtirmiþ, makalenin Türk istihbaratýnýn sipariþi ile yazýldýðýný bildirmiþtir.[48]

Rusya’nýn güneyinde Ermenilerin yoðun olarak yaþadýðý bölgelerden biri de Kuban eyaletidir. Bazý kaynaklara göre Ermeniler XIX. yüzyýlýn sonu ile XX. yüzyýlýn baþlarýndan itibaren Kuban’a yerleþmeye baþlamýþlardýr.[49] Sovyetler Birliði zamanýnda Kuban Ermenilerinin sosyal ve kültürel teþkilatlarý yoktu. Ancak 1990’lý yýllardan sonra Rusya’nýn her yerinde olduðu gibi Kuban Ermenileri de Diaspora kuruluþlarý kurarak lobi faaliyetlerine baþladýlar. Ýlk olarak örgütlenen Ermeni Kilisesi olmuþtur. Çünkü, dini duygular öne çýkarýldýðý zaman insanlarý bir araya getirmek daha kolay oluyordu,

Ermeni diasporasý Rusya’nýn kuzey bölgelerinde de teþkilatlanma sürecini baþlatmýþtýr. Örneðin, Çelyabinsk’te yaþayan Ermeniler 1997’de “Kurunk” (Turna) Ermeni teþkilatýný kurdular. Rusya’nýn güneyinde yaþayan Ermeniler, kuzeyde yaþayan Ermenilere göre daha iyi örgütlenmiþlerdir ve de daha yoðun faaliyetlerde bulunmaktadýrlar. Bunun birkaç nedeni vardýr:

-Güneyde yaþayan Ermeniler daha XVIII-XIX. yüzyýllardan itibaren buraya göç etmiþ, vatandaþlýk statüsü almýþ ve genellikle toplu halde yaþamýþlardýr.

-Güney bölgelerde yaþayan Ermeni nüfusu daha yoðundur ve di¬aspora kuruluþlarý birbirleri ile her zaman temas halindedirler.

-Ekonomik nedenlerle kuzeye göç eden Ermeniler daha çok ticaretle uðraþmakta ve lobi faaliyetlerine katýlmamaktadýr.

Rusya’nýn güney bölgelerin¬de örgütlenmiþ Ermeni diaspo¬rasý sözde Ermeni soykýrýmý konusunda yoðun faaliyetlerde bu¬lunmaktadýr. Galustov’un baþ¬kanlýðýný yaptýðý Ermeni diaspo¬rasýnýn çalýþmalarý sonucunda Kislovodsk’ta sözde soykýrým anýsýna anýt dikilmiþtir. Anýtýn açýlýþ merasimine Stavropol yönetimini temsilcisi, Kislovodsk valisi, Güney Rusya Ermeni Kilisesi Piskoposu ve Ermenistan hükümet temsilcisi katýlmýþtýr.[50]

SONUÇ

Rusya’daki Ermeni diasporasýnýn kurulmasý Ermenilerin Rusya’ya göç etmeleri ile baþlamýþtýr. Uzun bir oluþum süreci yaþayan Ermeni diasporasý XIX. yüzyýla kadar sadece Rusya’da yaþayan zengin Ermenilerden oluþmuþtu. XIX. yüzyýlýn sonlarýndan itibaren Ermeniler kendi siyasi görüþlerini hayata geçirmek için Rusya ile ciddi bir þekilde iþbirliði yapmaya baþladýlar. Günümüzde Karabað sorunun halen devam etmesinin diaspora faaliyetlerinin bir sonucu olduðunu söyleyebiliriz.

1960’lara kadar Ermeniler sözde soykýrým konusunda ciddi bir faaliyette bulunmamýþlardý. 1965’de “Ermeni Soykýrýmý”nýn 50. yýldönümünü kaydetmek için merkezi yönetim-Moskova’dan izin alýndýktan sonra Ermeni propagandasý daha da geniþledi. 1965 yýlýný Rusya’daki Ermeni diasporasýnýn dönüm noktasýný olarak kabul edebiliriz. Özellikle, bu tarihten sonra Ermeniler açýk bir þekilde Azerbaycan ve Türkiye’ye karþý faaliyetlerde bulunmaya baþladýlar. 1980’lý yýllarýn ikinci yarýsýndan sonra Gorbaçov yönetiminin getirdiði “demokrasi” Ermeni diasporasýnýn geliþmesine yardýmcý oldu ve faaliyet alaný geniþledi, Sovyetler Birliði daðýldýktan sonra Rusya’da yaþayan Ermeniler kurumsallaþmaya baþladýlar. Rusya’nýn büyük þehirlerinde bu süreci tamamlayan Ermeni diasporasý Rus kamuoyunda belirli bir güce sahip oldu. Rusya’daki Ermeni diasporasýnýn esas amacý Türkiye aleyhine propaganda yaparak sözde soykýrýma uðradýklarýný Kabul ettirmek, Karabað sorunu ile ilgili Rus kamuoyunun ve siyasilerinin desteðini almak, Ermeni kültürünü tanýtmak ve Ermenistan ekonomisinin kalkýnmasý için Rus sermayesinin yatýrým yapmasýný teþvik etmektir,

Rusya’daki Ermeni diasporasý Avrupa’daki Ermeni diasporasý kadar güçlü deðildir. Bunun en önemli nedenlerinden biri de Rusya’daki Ermeni diasporasýnýn resmi faaliyete 1990’lý yýllarýn baþlarýndan sonra baþlamasý ve Rusya’daki diaspora temsilcilerinin Avrupa’da olduðu kadar zengin olmamasýdýr. Bazý diaspora kuruluþlarý arasýndaki anlaþýlmazlýklar da bu nedenlerden biridir. Dolayýsýyla, Rusya’daki Ermeni diasporasý Rusya’nýn siyasi ve ekonomik alanýnda bazý baþarýlar elde etmesine ve Ermenistan’ýn çýkarlarýný korumak için yaptýðý çabalara raðmen Avrupa’daki Ermeni diasporasý kadar etkili deðildir.

[1] Levon Abramyan, “Armeniya i Armyanskaya Diaspora: Roskhojdenie i Vstreça” (Ermenistan ve Ermeni Diasporasý: Ayrýlýk ve Görüþ), Planetý, Diasporý, (Moskova, No 1-2, 2000), s. 53.
[2] Daiapora v Rossii v XI-XVIIl v (XI-XVIII. yüzyýllarda Rusya’da Diaspora): www.armeninews.narod.ru.
[3] ABD’deki Ermeni diasporasý konusunda daha geniþ bilgi bakýnýz: Þenol Kantarcý, “Ermeni Lobisi: ABD’de Ermeni Diasporasýnýn Oluþmasý ve Lobi Faaliyetleri”, Ermeni Araþtýrmalarý, Ankara, Mart-Nisan-Mayýs 2001, Sayý: 1, s. 139-169.
[4] Sovmestnaya s Rossiey Borba Armyanskogo Naroda Protiv Persii i Turçii (Rusya ile Birlikte Ermeni Halkýnýn Pers ve Türklere Karþý Mücadelesi: www.armenia.ru/history/history.php3?page=hist06; V.A. Parsamyari, Ýstoriya Armyanskogo Naroda. 1801-1900g (Ermeni Halký Tarihi. 1801-1990), Erevan, Hayastan Yayýnevi, 1972.
[5] Spyurk-Ermenistan’dan kenarda yaþayan Ermeniler.
[6] Daha geniþ bilgi için bakýnýz: Diaspora v Rossi v Xl-XVIlI v: www.armenianews.narod.ru. ve Vartan Khaçaturyan, “Stanovlenie Armyanskikh Koloniy v Rossii”, (Rusya’da Ermeni Kolonilerinin Oluþumu), Planeta Diasporý, 2000, No: 1-2).
[7] Hai Tahd-Ermeni davasý. XIX yüzyýlýn sonlarýnda baþlayan Ermeni davasý 4 T prensibine dayanmaktadýr. 1) Terör, 2) Tanýma, 3)Tazminat, 4)Toprak. Ermeniler bu konu ile baðlý mücadelelerini sürdürmekteler.
[8] Sardarabad’ta sözde soykýrýma uðramýþ Ermenilerin anýsýna büyük bir anýt inþa edilmiþtir ve Ermeniler her yýl 24 Nisan’da burada anma törenleri düzenlemektedir.
[9] T. Poloskova, Armyanskaya Diaspora v Rossil (Rusya’daki Ermeni Diasporasý): www.armenia.ru. (Bu konuda kesin bilgi yoktur ve verilen bilgi tartýþýlabilir).
[10] Xl-XVIII. Diaspora ý Rossi v XI-XVIII v: www.armenianews.narod.ru.
[11] Mesut H. Çaþýn, ‘Ermenistan Silahlý Kuvvetleri”, Avrasya Dosyasý, Cilt:ll, Sayý:4, Sonbahar 1995-96, s. 54.
[12] Khaçaturyan, Stanovienie Armyanskikh Koloniy..., s. 80.
[13] Khaçaturyan, Stanovlenie Armyanskikh Koloniy..., s. 85.
[14] Valeri Senderov, Armyane i Armeniya v sudbah Rossii (Rusya’nýn Kaderinde Ermeniler ve Ermenistan): http:// www.armenia.ru/history/history.php3?page=sinderov
[15 ] Khaçaturyan, Stanovlenie..., s. 86.
[16] Ermeni Cemaatlerini: www.armenianews.narod.ru., Senderov, Armyane i Armeniya V sudbah Rossii.
[17] Ermeni Cemaati Tarihi: http://artsakh.al.ru/Obshina.htm.
[18] Parsamyan, Ýstoriya Armyanskogo ..., s. 71
[19] Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, Ýstanbul, Belge Yayýnlarý, 1987, s. LXXV. Esat Uras üçüncü aþamayý 1960-1962 olarak göstermektedir. Sözde Ermeni soykýrýmý yýldönümünün kutlanmasý ise 1965’te baþlamýþtýr.
[20] Derleyen: B. Gaibov, V. Gurko-Kryajin. Armyanskiy Vopros (Ermeni Meselesi), Bakü, Komünist Yayýnevi, 1990.
[21] I. Memmedov, S. Asadov, Ermenistan Azerbaycanlýlarý ve Onlarýn Acý Kaderi, Bakü, Azerbaycan Yayýnevi, 1992. ss. 48-54.
[22] Esat Uras, Tarihte ..., s. LXXV
[23] Memmedov, Ermenistan ..., s.52.
[24] Memmedov, Ermenistan ..., s.52.
[25] Cumhuriyet, 1 Mayýs 1993.
[26] A.S. Garibyan, C.A. Garibyan, Kratkiy Kurs Armyanskogo Yazýka (Ermeni Dilinin Kýsa Kursu), Erevan, Luys Yayýnevi, 1987, s.180.
[27] Memmedov., Asadov, Ermenistan Azerbaycanlýlan ve..., s.52
[28] Zori Balayan, Ocak, Ereven, Sovetakan Grok Yayýnevi, 1984.
[29] A. Raþidoglu, “KGB Pod Armyanskim “Kolpakom” (KGB Ermeni Külahýnda), Zerkoio, 17 Aðustos 2001.
[30] Ahmet B. Ercilasun, M. Kengerli, “Sovyetlerde Ermeni Lobisi”, Türk Kültürü, Sayý. 313, Yýl. XXVII. Mayýs 1989, s. 292.
[31] Eldar Ýsmayýlov ve.b., Azerbaycan Tarihi, Öðretmen Yayýnevi, Bakü, 1995, s. 311.
[32] Poloskova, Armyanskaya Diaspora v Rossii: www.armenia.ru.
[33] Artur Çilingarov. 25 Eylül 1939’da Leningrad’da doðdu. S. Ordjenikidze adýna Baltýk tersanesinde çalýþtý. 1958’de Amiral Makarov adýna Leningrad Deniz Mühendisliði okulunu kazandý ve 1963’de okyanus bilimleri fakültesinden mezun oldu. 1963-1965’de Kuzey Kutbunda bilimsel çalýþmalar yaptý. 1965’de Yakutya Sovyet Sosyalist Özerk Cumhuriyeti Bulunsk ili Komünist Partisi Genel Sekreterliðinde Gençlerle Ýþ üzere Bölüm Baþkaný seçildi. 1986’ya kadar çeþitli görevlerde bulundu. Þimdi Rusya devlet Dumasý Federal Meclis Baþkaný yardýmcýsýdýr. Sovyetler Birliði Kahramaný unvaný almýþ son Ermenidir. Rusya’daki Ermeni diasporasýnýn en etkili temsilcilerinden biridir.
[34] Poloskova, Armyanskaya Diaspora...: www.armenia.ru.
[35] Azg, 6 Mart 2001.
[36] Azg, 18 Eylül 2001.
[37] Nezavisimaya Gazeta, 31 Kasým 2000.
[38] Nezavisimaya Gazeta, 21 Kasým 2000
[39] Azg, 5 Aralýk 2000
[40] Zdravamýslova. A. E, Paradigmý zapadnoy soçiologii obþestvennýx dvijenii, (Batý sosyolojisinde toplumsal hareket paradigmasý), SPb., 1993. s. 80.
[41] Çikadze, Elena Çikadze, Armyane Peterburga: Ot Obþestvennogo Dvijeniya k Obþinným Ýnstitutam, (Petersburg Ermenileri: Toplumsal Hareketten Toplumsal Kurumlara), Planetý Diasporý, (Moskova, No 1 -2),s. 204.
[42] 6 Eylül 1991 ‘de Leningrad’ýn adý yeniden Petersburg olarak deðiþtirildi.
[43] Ermeni Cemaati Tarihi: http://artsakh.al.ru/obshina.htm.
[44] Ermeni Cemaat! Tarihi: http://artsakh.al.ru/obshina.htm.
[45] Azg, 17 Nisan 2001.
[46] Erkramas, Ocak 1998, No 1: www.erkramas.al.ru.
[47] Hasan Kanbolat ve Nazmi Gül, “Kafkasya’da Cevaheti (Gürcistan) ve Ile Krasnodar (Rusya) Ermenilerinin Jeopolitiði ve Özerklik Arayýþlarý”. Ermeni Araþtýrmalarý, Ankara, Haziran-Temmuz-Aðustos 2001, Sayý: 2, s. 186.
[48] Erkramas, Aðustos 2001, No 13.
[49] Erkramas, Þubat 1999, No 2.
[50] Erkramas, Nisan 1999, No 4.