Türk-Ermeni Barýþma Komisyonu: Kaçýrýlan Fýrsat (Ýngilizceden Türkçe Özet)

Turkish – Armenian Reconciliation Commission: Missed Opportunity
                                                     

Giriþ

Türk-Ermeni Barýþma Komisyonu, üyelerinin hiçbir resmi sýfat ve görev taþýmadýðý bir sivil diplomasi örneðiydi. Komisyon kuruluþundan daðýlana kadar geçen süre içerisinde özellikle Ermeni diasporasý ve Ermenistan’da geniþ yanký uyandýrdý. Bu makalede Barýþma Komisyonu’na yönelik deðerlendirmeler, Komisyon’un neden daðýldýðý ve Ermeni sorununa etkisi analiz edilecektir. Kýsa süreli de olsa Barýþma Komisyonu’nun iki taraf arasýnda uzlaþmanýn ve karþýlýklý anlayýþýn gerçekleþmesi için tarihi bir adým olduðu ve daðýlmasýyla bir fýrsatýn kaçýrýldýðý söylenebilir. Komisyon ile ilgili tartýþmalarýn deðerlendirilmesi ve neden daðýldýðýnýn analiz edilmesi, daha uzun süreli bir diyalog giriþimi için nelere dikkat edilmesi gerektiði konusunda ipuçlarý verecektir.

TEBK’ya Yönelik Deðerlendirmeler

Türk-Ermeni Barýþma Komisyonu (TEBK) 9 Temmuz 2001 tarihinde altý Türk ve dört Ermeni temsilcinin katýlýmýyla kuruldu ve 11 Aralýk 2001’de Ermeni temsilcilerin ortak bir deklarasyon yayýnlayarak komisyondan ayrýlmalarýyla daðýldý.

TEBK uzlaþmanýn güç olduðu Ermeni soykýrým iddialarý ve Daðlýk Karabað sorununu ele alýnacak konularýn dýþýnda tuttu.

Komisyon Türkiye’de fazla ilgi çekmemesine raðmen Ermeni diasporasýnda ve Ermenistan’da geniþ bir platformda tartýþýlmýþ ve deðerlendirmeler yapýlmýþtýr. Bazý istisnalar dýþýnda Ermenilerin TEBK’ya bakýþlarýnýn olumsuz olduðu söylenebilir. Komisyona yönelik en sert eleþtiriler Taþnaklarýn ABD’deki örgütlerinden Ermeni Ulusal Komitesi  (Armenian National Committee of America –ANCA-) ve yine bir Taþnak örgütü olan Ermeni Devrimci Federasyonu’ndan (EDF) geldi. Taþnaklar TEBK’yý yabancý güçler tarafýndan emredilen, yetkisiz kiþilerin katýldýðý ve Ermeni milli çýkarlarýný gözetmeyen bir giriþim olarak deðerlendirdiler.[1] Taþnaklarýn temel kaygýsý Barýþma Komisyonu’nun faaliyetlerinin sözde soykýrýmýn uluslararasý düzeyde tanýnmasý çabalarýnýn önünde engel oluþturmasý ve Ermeniler arasýnda bölünmeye neden olmasýydý.

ANCA’nýn tersine AAA Komisyona açýk destek verdi. Ýki büyük Ermeni diaspora örgütü ABD Temsilciler Meclisi’ne sunulacak soykýrým yasa tasarýsýnýn zamanlamasý konusunda da anlaþamadýlar.[2] Barýþma Komisyonu ABD’deki iki büyük diaspora örgütünün ortak lobi faaliyetlerini etkiledi. Barýþma Komisyonu’nun kurulmasýnýn Ermenilerin soykýrým iddialarýný taþýdýklarý ülkeler üzerinde de etkisi oldu. Avrupa Parlamentosu TEBK’nýn oluþturduðu diyalog ortamýnýn önemine iþaret ederek Türkiye ile ilgili kararda Ermenilerin soykýrým iddialarýna yer vermedi.[3] Alman Parlamentosu da Ermeni soykýrým iddialarý ile ilgili bir dilekçeyi görüþmeyi Türk-Ermeni sivil toplum örgütleri arasýnda temaslarýn baþlamýþ olduðuna dikkat çekerek reddetti.[4]

Barýþma Komisyonu’nun kurulmasý Taþnaklarýn Ermenistan hükümetiyle iliþkilerini de etkiledi. Ermenistan hükümetinin TEBK’nýn kurulmasýnda rolü olduðunu düþünen EDF, elektrik daðýtým þirketinin özelleþmesi ile ilgili bir yasa tasarýsýna karþý oy kullandý.

TEBK’nýn kurulmasý Türkiye’de Ermeniler arasýnda olduðu kadar ilgi uyandýrmamasýna raðmen, Komisyon vasýtasýyla Türkler ve Ermeniler arasýnda diyalogun kurulmasý olumlu karþýlandý. Genel olarak TEBK’nýn kurulmasý iki toplum arasýnda gerginliði azaltýcý doðru zamanda atýlmýþ bir adým olarak deðerlendirildi.[5] Türkiye Ermenileri de Barýþma Komisyonu’nu olumlu bir adým olarak deðerlendirdiler. Agos gazetesi yazarlarýndan Markar Eseyan TEBK’yý iki halk adýna küçük ancak uygarlýk ve dostluk adýna büyük bir adým olarak nitelendirirken, Batýlý ülkelerin Ermeni sorununu Türkiye’den taviz koparmak için kullandýðý yorumunu yaptý.[6]

Azerbaycan’da Barýþma Komisyonu’nun kurulmasý genel olarak olumsuz karþýlandý. Bunun temel nedeni Komisyon’un Karabað sorununu ele almayacak olmasýydý.[7]

TEBK ikinci toplantýsýný 23–25 Eylül 2001’de Ýstanbul’da üçüncü toplantýsýný ise 18–21 Kasým 2001’de New York’ta yaptý. New York’taki toplantý Komisyon’un daðýlmadan önceki son toplantýsýydý. Üç gün süren toplantýda aðýrlýklý olarak uzlaþma modelleri üzerinde duruldu. Toplantýda Komisyon’un Türk ve Ermeni üyeleri arasýnda sert tartýþmalarýn olduðu haberleri dýþarýya yansýdý. Nitekim Komisyon üyeleri ortak deklarasyon konusunda anlaþamadýlar. Toplantýnýn baþkaný, arabulucu David Phillips toplantýnýn sonuçlarýný özetleyen bir açýklama yaptý. TEBK’nýn Ermeni üyelerinden Hovhanisyan, Arzumanyan ve Migranyan toplantýda önemli sonuçlar elde edildiðini ve en önemlisinin ICTJ’den 1948 BM Soykýrým Sözleþmesi’nin, 1915 olaylarýna uygulanýp uygulanmayacaðýnýn araþtýrýlmasýnýn istenmesinin olduðunu belirttiler.[8]

11 Aralýk 2001 tarihinde TEBK’nýn dört Ermeni üyesi ortak bir açýklama yaparak Komisyon’un Türk üyelerinin ICTJ’nin yapacaðý incelemeyi istemediklerini ve bunun ICTJ’ye bildirildiðini öðrendiklerini söyleyerek Komisyon’dan çekildiler.[9] Komisyon’un Ermeni üyeleri, Türk ve Ermeni sivil toplum örgütleri arasýnda diyalogun sürmesi gerektiðine inandýklarýný da ifade ettiler.

TEBK Neden Daðýldý?

Barýþma Komisyonu’nun daðýlmasý iki temel nedene baðlanabilir. Birincisi Ermeni diaspora örgütlerinin uzlaþmaya hazýr olmamalarý ve Komisyon’un Ermeni üyeleri üzerinde baský kurmalarýdýr. Baský altýnda kalan Ermeni üyeler Komisyon’un Türk üyelerinden Türkiye-Ermenistan iliþkilerinin normalleþmesi gibi taleplerde bulunmaya baþladýlar. TEBK’nýn çalýþmalarýný bir süre gizli yürütmesi ve çok fazla kamuoyu önüne çýkmamasý, Komisyon’a yönelik eleþtirilerin de sýnýrlý kalmasýný saðlayabilirdi.

Barýþma Komisyonu’nun daðýlmasýnýn ikinci nedeni Ermeni soykýrým iddialarý ve bunun Komisyon’un gündemine taþýnmasýdýr. TEBK’da taraflar uzlaþmanýn güç olduðu konulara deðinmeden ortak bir anlaþma zemini bulmak amacýndaydýlar. Uzlaþma saðlanmasýnýn çok güç olduðu Ermeni soykýrým iddialarý konusunda Komisyon üyelerinin görüþleri önceden bilinmekteydi. Barýþma Komisyonu’nda taraflarýn soykýrým iddialarý ile ilgili görüþlerini deðiþtirmesi gibi bir beklenti yoktu. Diasporadan gelen “soykýrým” konusunun Komisyon’da ihmal edildiði eleþtirilerine yanýt vermek kaygýsýnda olan TEBK’nýn Ermeni üyeleri New York toplantýsýndan sonra Komisyon’un ICTJ’den 1948 BM Soykýrým Sözleþmesi’nin 1915 olaylarýna uygulanýp uygulanmayacaðýnýn araþtýrýlmasýnýn istendiðini açýkladýlar. Arabulucu David Phillips de Türk tarafýnýn onayýný almadan konuyu dile getiren bir bildiri yayýnladý.[10] New York toplantýsýndan sonra taraflar arasýnda baþlayan gerginlik ile birlikte Komisyon’un daðýlma süreci baþladý ve 11 Aralýk 2001’de Ermeni üyelerin çekilmeleriyle TEBK sona erdi.[11]

Sonuç

TEBK iki toplum arasýnda diyalog ortamý oluþturmaya yönelik bir giriþimdi. Ancak Ermeni tarafýnýn böyle bir diyaloga hiç hazýr olmadýðý görüldü. Burada temel sorun Ermenilerin soykýrým iddialarý ve diaspora örgütlerinin sözde soykýrýmýn uluslararasý düzeyde tanýnmasýný temel faaliyet alaný olarak ele almalarýdýr. TEBK’nýn oluþturduðu diyalog ortamý baþta ABD olmak üzere diðer ülkelerde yürütülen sözde soykýrýmýn tanýnmasý çabalarýna da engel teþkil etti. 

Türk-Ermeni diyalogu ve uzlaþmanýn saðlanmasý Kafkasya’da barýþ ve güvenliðin saðlanmasýna da yardýmcý olacaktýr. Her türlü diyalogun baþarýsý taraflar arasýndaki karþýlýklý anlayýþ ve güvene baðlýdýr. Türk ve Ermeni sivil toplum örgütleri arasýnda diyalogun oluþmasý bir uzlaþma ortamýnýn oluþmasýna yardým edecektir.

[1] “ARF Bureau Declaration Regarding the Turkish-Armenian Reconciliation Commission”, Asbarez, 14 Temmuz 2001. Ayrýca bakýnýz, EDF üyesi Dr. Viken Hovsepian ile yapýlan görüþme, http://www.asbarez.com/TARC/VH-QA.html
[2] Harut Sassounian, “President Kocharian Must Intervene to Prevent Further Damage by Turkish Commission”, California Courier Online, 2 Aðustos 2001.
[3] Armenian News Network/Groong, http://groong.usc.edu/news/msg38258, 5 Ekim 2001.
[4] www.bundestag.de/aktuell/bp/2001bp0109/0109083b.html. Bakýnýz, Ömer E. Lütem, “Olaylar ve Yorumlar”, Ermeni Araþtýrmalarý, Sayý 3, Eylül-Ekim-Kasým, 2001, ss. 17–18.
[5] Türkiye’den görüþler için bakýnýz, Mehmet Ali Birand, “Armenians Work, Turks Look On”, Turkish Daily News, 14 Temmuz 2001. Kemal Ýlter, “Greece Model Is Used In Setting up Commission Between Turks And Armenia”, Turkish Daily News, 13 Temmuz 2001. Kemal Ýlter, “An Historic Step For Both Turks and Armenians”, Turkish Daily News, 12 Temmuz 2001. Sami Kohen, “Barýþ Zamaný”, Milliyet, 11 Temmuz 2001.
[6] Markar Eseyan, “Barýþ Aritmetiði”, Agos, Sayý 277, 20 Temmuz 2001, s. 9
[7] Agos, “Karabað’ý Tartýþmýyoruz”, Sayý 289, 12 Ekim 2001, s. 1 ve 11.
[8] D. Hovhanissian, “Despite Difficult Process, Latest Meeting of TARC Produced Serious Results”, Noyan Tapan News Agency, 5 Aralýk 2001.
[9] Emil Danielyan, “Genocide Study Row leaves Turkish-Armenian Panel In Limbo”, RFE/RL, Armenian Report, 12 Aralýk 2001.
[10] Gündüz Aktan, “Kuðunun Ölümü”, Radikal, 8 Ocak 2002.
[11] Barýþma Komisyonunun daðýlmasý ile ilgili olarak bakýnýz, Gündüz Aktan, “Why Can Not It Be?”, Turkish Daily News, 9 Ocak 2002, Semih Ýdiz, “The Blood Feud Goes On”, Turkish News, 14 Aralýk 2001, Taner Akçam, “TARC Niçin Baþarýsýz Oldu?”, Agos, 21 Aralýk 2001, Saadet Oruç, “Will Turkish-Armenian Dialogue Remain As a Memory of the Year 2001?”, Turkish Daily News, 9 Ocak 2002.