Bağımsızlığının 10. Yılında Ermenistan'da Bilim ve Bilimsel Yayınların Durumu

Giriş

Bir ülkenin bilimsel potansiyelini belirlemek için yayın sayısı, bilim insanı sayısı, gayrı safi milli hasıladan araştırmaya aktarılan pay, araştırma geliştirmeye ayrılan ödenekler, çalışan 10.000 kişiye karşılık araştırıcı oranı, nüfus başına düşen yayın sayısı, özel sektörün araştırmaya olan katkısı vs. gibi parametrelerin kompleks değerlendirilmelerinin yapılması gerekmektedir. Ülkemizde de böyle bir çalışmanın yapılmasına ihtiyaç duyulmaktadır. Bu açıdan Prof. Dr. Metin Balcı’nın son yıllarda Türkiye’deki bilimsel yayınların dinamiği, bilimde dünya sıralamasında gerçek yerimizin belirlenmesi ile ilgili araştırmaları[1] öncü sayılabilir. Bir ülkenin bilimdeki hakiki yerini tayin etmek için o ülkede üretilen bilimsel araştırma sayısı yeterli olmasa da, ülkenin gelişmesi ve bilim dünyasındaki pozisyonu hakkında bazı ön bilgiler vermesi açısından bu ülkedeki yayın sayısının dinamiğinin incelenmesi önemlidir. Yazarın önceki çalışmalarında[2] son 20 yılda Azerbaycan ve Gürcistan adresli yayınlar irdelenerek adı geçen cumhuriyetlerdeki bilimsel araştırmaların durumunu incelenmiştir. Bu çalışmanın amacı ise Web of Science veri tabanı[3] ile yayınlanan verilere dayanarak bağımsızlık öncesi (1991) 10 yıl ve bağımsızlıktan sonraki yıllarda (1991–2001)  uluslararası seviyede kabul gören (Science Citation Index Expanded – Genişletilmiş Bilimsel Atıf Endeksi kayıtlarına geçen) bilimsel dergilerdeki Ermenistan adresli yayınları inceleyerek, Ermenistan’daki bilimsel araştırmaların durumunu belirlemektir. Ermenistan adresli yayınları taramak için 1981-1984 yılları arasında “ARSSR”, 1985-1992 yılları arasında “ARMENIA AND USSR”, 1993-2001 yılları arasında “ARMENIA” anahtar kelimeleri kullanılmalıdır. Ama “ARMENIA” anahtar kelimesi ile bulunan makalelerin içinde Ermenistan’la ilgili olmayan makalelerin de olduğu tespit edilmiştir. Örneğin 2001 yılında adresinde “ARMENIA” kelimesi bulunan 302 bilimsel makalenin 295’i Ermenistan ile ilgili olup, 7’si Kolombiya ve ABD çıkışlıdır[4]. Araştırıcıların Ermenistan adresli yayınları taramak amacıyla “ARMENIA” anahtar kelimesini kullanırken bu hususa dikkat etmeleri gerekmektedir.

Ermenistan’da Bilim ve Bilim Kurumları

Pagan Ermenistan’ında okullar tapınakların himayesinde açılır ve işletilirdi. Bu okulların mezunları da genellikle pagan rahibi olurlardı. M.S. 301 yılında Ermenistan’da Hıristiyanlık devlet dini ilân edildi ve bu olay Ermeni kültürünün ileri yıllardaki gelişmesinde önemli rol oynadı. Milattan sonra beşinci yüzyılın başlanğıcında, 405 – 406 yılllarında Mesrop Maştots’un Ermeni alfabesini yaratması Ermeni dili, edebiyatı, kültürü, tarihi ve fen bilimlerinde yeni gelişim olanaklarını ortaya çıkardı. Her yerde okullar açıldı, büyük manastırlarda ise yüksek eğitim merkezleri inşa edildi.[5] İncil’in ve eski müelliflerin eserlerinin tercümeleri Ermeniceyi edebî bir dil olarak geliştirdi, kelime hazinesini ve bilimsel terminolojisini zenginleştirdi ve Ermeni entellektüel fikrinin ilerlemesine yardım etti. Aristo, Plato, Öklid ve bir çok düşünürün eserlerinin Ermeniceye tercümeleri felsefe, tarih, hukuk, etik, siyaset, sosyoloji, edebiyat gibi çeşitli alanlarda bütün düşünsel konuları kapsıyordu. Tercüme edebiyatının gelişmesiyle birlikte bir çok yerel yazarın değerli eserleri de ortaya çıktı. 6–14. yüzyıllar arasında Anı, Agina, Kars, Kamrjadzor, Sanahin, Haghpat, Tatev, Narekavank, Kçavavank, Haghartsin, Nor Getik, Kayenadzor, Khorvirap, Ayrivank, Gladzor gibi mıntıkalarındaki yüksek eğitim merkezlerinde büyük oranda bilimsel faaliyetler olduğu Ermeni kaynaklarınca ileri sürülmektedir.[6] 13. ve 14. yüzyıllarda faaliyette olan Gladzor ve Tatev üniversiteleri Orta Çağ’a ait Ermeni eğitim merkezleri arasında özellikle kaydedilmektedir. Çağdaş müellifler onları “İkinci Atina” ve “İlim Bahçesi” olarak adlandırmaktadırlar. Bu üniversiteler Orta Çağ Avrupa üniversiteleriyle aynı konuları öğretiyorlardı. Tek farkları eğitim dilinin Latince yerine Ermenice olmasıydı.[7]

28 Mayıs 1918’de bağımsız Ermenistan Cumhuriyeti kurulduğu zaman Ermeni devletçiliği yeniden yapılanmaya başladı. Vatandaşları arasında ciddi politik ve ekonomik problemlere, açlık ve kıtlığa rağmen Ermenistan Cumhuriyeti’nde eğitime büyük önem verildi. 16 Mayıs 1919’da Ermenistan Devlet Üniversitesi (sonradan Erivan Devlet Üniversitesi olarak adlandırıldı) kuruldu. Dünyaca meşhur bir çok Ermeni kökenli bilim adamı Ermenistan Devlet Üniverstesi’nin doğuşuna katkıda bulunmak için Avrupa’daki üniversitelerinden anavatanlarına geri döndüler. Ermenistan Cumhuriyeti’nin ilk yüksek öğretim kurumu olan Erivan Devlet Üniversitesi’nin kurulması Ermeni halkı tarihinde fevkalade önemli bir olaydı. Kurulduğunda üniversitenin tek fakültesi olan Dil-Tarih Fakültesi’nde 262 öğrenci vardı. Sonraki yıllarda (Sovyet döneminde) üniversitenin fakülteleri genişleyerek, Ermenistan’ın bilim, eğitim, kültür ve ekonomi uzmanı ihtiyacını karşılayacak şekilde bütün alanlara yayıldı. Erivan Devlet Üniversitesi’nin genişlenmesi ve gelişmesi mühendislik, tıp, ziraat, pedagoji, yabancı diller ve iktisat sahasında bir çok bağımsız yüksek öğrenim müesseselerinin kurulmasına sebep olmuştur. Tüm faaliyeti boyunca bu üniversite, 600’ü yabancı uyruklu, 56.000’den fazla mezun vermiştir. Hali hazırda 110 kürsüye sahip olan Erivan Devlet Üniversitesi’nde 1.190’ı öğretim üyesi olmak üzere 3.150 eleman çalışmaktadır. Öğretim üyelerinin 130’u profesör (bunlardan 25’i Bilimler Akademisi üyesidir), 700’ü doçent, 360’ı yardımcı doçenttir. Üniversitenin 26 bilimsel araştırma laboratuvarında ve kürsülerdeki 13 araştırma grubunda 400 araştırmacı yüksek enerji fiziği, lazer teknolojisi, fonksiyon teorisi, astrofizik, teorik fizik, radyofizik, katı hal fiziği, organik kimya, fizikokimya, tıp, biyoteknoloji, biyoloji aktif maddelerin sentezi, ziraat, tabii kaynaklar, Ermeni dili ve edebiyatı, Ermeni tarihi ve Ermeni kültürü alanlarında araştırmalar yapmaktadırlar. Erivan Devlet Üniversitesi’nde 250 doktora öğrencisi ve 10 bine yakın lisans öğrencisi kayıtlı olup, 28 alan ve 77 ihtisas programında öğrenim görmektedirler. Ermenistan’daki 15 devlet üniversitesinde tahminen 40.000, özel üniversitelerde ise 25.000 öğrenci yüksek tahsil almaktadırlar.[8]  Ermenistan Cumhuriyeti’nin eğitim sisteminde 1990 yılında yapılmaya başlanan reformlar halen devam etmektedir.[9]

Ermenistan’ın en büyük bilim kurumu 25 Kasım 1943’de kurulan Ermenistan Bilimler Akademisi’dir. 1935’de tesis edilmiş SSCB Bilimler Akademisi Ermenistan Şubesi esasında kurulan bu akademi 1993 yılından itibaren Ermenistan Cumhuriyeti Milli Bilimler Akademisi (ECMBA) olarak adlandırılmaktadır. Akademinin kurucusu ve ilk başkanı SSCB Bilimler Akademisi asil üyesi ve sanat tarihçisi Profesör Hovsep Orbeli olmuştur. 1947–1993 yılları arasında Ermenistan Cumhuriyeti Milli Bilimler Akademisi’ne ünlü astrofizikçi Profesör Viktor Hambartsumyan başkanlık etmiştir. 1993 yılından itibaren başkanlık görevini iletişimci Profesör Fadey Serkisyan yürütmektedir. Bugün 337’si Profesör, 1.152’si doktoralı 4.600 kişilik eleman kadrosuyla Ermenistan Cumhuriyeti Milli Bilimler Akademisi büyük bir araştırma potansiyeline sahiptir. Hali hazırda Ermenistan Cumhuriyeti Milli Bilimler Akademisi’nin 116 üyesi vardır.[10] Ermenistan Cumhuriyeti Milli Bilimler Akademisi toplam elliden fazla bilimsel birim içeren üç şubeden oluşmaktadır.

1) Fizik, Matematik ve Teknik Bilimler Şubesi: Enformatik ve Otomasyon Problemler Enstitüsü, Uygulamalı Fizik Problemleri Enstitüsü, Bürokan Astrofizik Rasathanesi, Jeoloji Bilimler Enstitüsü, Jeofizik ve Sismoloji (Deprem) Ensitüsü, Matematik Enstitüsü, Mekanika Enstitüsü, Fizik Araştırmaları Enstitüsü, Radyofizik ve Elektronik Enstitüsü, Garni Jeofizik Rasathanesi, Özel Deneysel Tasarım Teknoloji Enstitüsü.

2) Doğa Bilimleri Şubesi: Biyofizik Merkezi, Ekoloji Noosfer İnceleme Merkezi, N. H. Bünyatyan Biyokimya Enstitüsü, Botanik Enstitüsü, Kimyasal Fizik Enstitüsü, L. A. Mnjoyan İnce Organik Kimya Enstitüsü, Genel ve Anorganik Kimya Enstitüsü, Hidroponik Problemler Enstitüsü, Hidroekoloji ve İhtiyoloji Enstitüsü, Mikrobiyoloji Enstitüsü, Devlet Mikrobiyoloji Depolama Merkezi, Moleküler Biyoloji Enstitüsü, Moleküler Yapı Araştırma Merkezi, Organik Kimya Enstitüsü, L. A. Orbeli Psikoloji Enstitüsü, Zooloji Enstitüsü.

3) İnsanî Bilimler Şubesi: Arkeoloji ve Etnografiya Enstitüsü, Şarkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Sanat [Tarihi] Enstitüsü, İktisat Enstitüsü, Felsefe ve Hukuk Enstitüsü, Sosyoloji Araştırmalar Merkezi, Soykırım Enstitü-Müzesi, Tarih Enstitüsü, Dil Enstitüsü, Edebiyat Enstitüsü.

Bilimler Akademisi’nde bazı enstitülere bağlı uygulama atölyeleri, özel tasarım büroları, botanik bahçeleri mevcuttur. Bunlara ilâveten Ermenistan Cumhuriyeti Milli Bilimler Akademisi Başkanlık Heyeti’ne bağlı Bilimsel Temel Kütüphane, Bilimsel Enformasyon Merkezi, Uluslararası Eğitim Merkezi, “Gitutyun” Yayın Evi faaliyet göstermektedir.

Ermenistan Cumhuriyeti’ndeki bilim kurumlarını anlatırken Erivan Fizik Enstitüsü’nü[11] özellikle kaydetmek gerekir. 2001 yılında yayınladığı bilimsel makale sayısına göre Ermenistan Cumhuriyeti Milli Bilimler Akademisi’nden sonra ikinci sırada olan bu enstitü 1942 yılında Abram Alihanov ve Artyom Alihanyan kardeşlerin teşebbüsü ile Erivan’da 300.000 metrekarelik bir alanda, Erivan Devlet Universitesi bünyesinde Fizik Enstitüsü olarak tesis edilmiştir. Bir yıl sonra adı geçen kardeşlerin de iştirakleriyle kurulan Ermenistan SSC Bilimler Akademisi’ne devredilen bu enstitü tarafından Alagöz (Aragats) Dağı’nın 3250 metre yüksekliğinde ve Nor Amberd Dağı’nın da 2.000 metre yüksekliğinde Uzay Işınları İstasyonları kurulmasıyla Ermenistan’da nükleer fiziğin gelişmesi için ilk adımlar atılmıştır. 1948 yılında A. Alihanov ve A. Alihanyan kardeşleri uzay ışınlarının araştırılmasındakı başarılarından dolayı SSCB Devlet Ödülü ile mükâfatlandırılmışlardır. 1956 yılında bu iki kardeş Viktor Hambartsumyan’la birlikte 6 GeV enerjili Erivan Senkrotronu’nun yaratılmasının teşebbüsçüsü olmuşlardır. Onların tasarımı ve yönetiminde adı geçen Senkrotronun yapımı 1967 yılında tamamlanmıştır. Mikrodünyanın gizemlerini çözmekte harika bir alet olan bu Senkrotron şu an BDT ülkelerinde en büyük senkrotron olma özelliğine sahiptir. 2001 yılında Ermenistan adresli yayınların üçte birini üreten Erivan Fizik Enstitüsü’nde araştırmalar aşağıdaki birimlerde yürütülmektedir: Deneysel Fizik Bölümü, Teorik Fizik Bölümü, İstatiksel Mekanik ve Konstruktif Alan Teorisi Grubu, Senkrotron Fiziği Bölümü, Düşük Sıcaklık Laboratuvarı, Bilgisayar Merkezi, Enformasyon ve Uluslararası İlişkiler Dairesi. 1992 yılından itibaren Erivan Fizik Enstitüsü Ermenistan Sanayi Bakanlığı bünyesinde faaliyet göstermektedir.

Milli Bilimler Akademisi, yüksek öğretim müesseseleri ve Erivan Fizik Enstitüsü dışında Ermenistan’da çeşitli bakanlıklara ve kurumlara bağlı onlarca araştırma enstitüleri, araştırma merkezleri ve araştırma laboratuvarları çalışanları ülke biliminin gelişmesine katkıda bulunmaktadırlar.

2001 Yılında Ermenistan’da Bilimsel Yayınlar

Son 21 yılda Science Citation Index Expanded tarafından taranan Ermenistan adresli yayın sayılarını gözden geçirdiğimizde bu sayının bağımsızlık öncesi on yılda yükselerek 1991’de 412 zirvesine ulaştığını, bundan sonra ise hızla inerek 1993 yılında 200’ün altına düştüğünü ve 1994 yılından itibaren ise tekrar yükselişe geçtiğini görüyoruz[12]. 1981 yılında 213 makale ile Güney Kafkas cumhuriyetleri arasında sonuncu olan Ermenistan (Azerbaycan 440, Gürcistan 224), 2001 yılında 295 makale ile ilk sıraya geçmiştir (Gürcistan 221, Azerbaycan 136)[13]. Eski Sovyet cumhuriyetlerinde bilimsel makale sayıları sıralamasına baktığımızda 2001 yılında bir önceki yıla nazaran Litvanya ve Kazakistan dışında tüm ülkelerde düşüş gözlenilmesine rağmen, Ermenistan 8. sıradan 7. sıraya yükselmiştir[14]. Son 21 yılda Türkiye’nin durumunu incelediğimizde bilimsel makale sayısı açısından büyük bir atılıma tanık oluyoruz.[15] 1981 yılında 294 olan Türkiye adresli bilimsel makale miktarı 21 yılda 21’e katlanmıştır[16].

2001 yılında Ermenistan adresli yayınların şehirlere göre dağılımı incelendiğinde ise yayınların önemli bir kısmının Erivan’dan çıktığı gözleniyor. Bu da, gerek Ermenistan Cumhuriyeti Milli Bilimler Akademisi enstitülerinin, gerekse de üniversitelerin çoğunun başkentte toplanmasıyla açıklanabilir. 2001 yılında Ermenistan adresli 295 yayından 255’i (% 86) Erivan, 32’si (% 11) Aştarak, 7’si (% 2,4) Bürokan ve bir tanesi de Gümrü’dendir[17].

2001 yılında Ermenistan adresli yayınların % 36’sı Ermenistan Cumhuriyeti Milli Bilimler Akademisi, % 25’i yüksek öğretim kurumları kaynaklı olup, % 39’u ise diğer araştırma müesseselerinin yayınlarıdırlar. Sonuncular arasında Erivan Fizik Enstitüsü’nün payı % 32’dir[18].

Bağımsızlığının 10. yılında Ermenistan adresli yayınları bilim dallarına göre tasnif ettiğimizde bu yayınların beşte üçünden fazlasının fizik (% 57) ve gökbilim (% 6),  üçte birinin kimya (% 18), biyoloji (% 10) ve tıp (% 5) alanlarından olduğunu görüyoruz. Bilim dalları sıralamasında matematik % 3 ile sondan ikinci sıradadır[19].

Sovyet döneminde Ermenistan adresli yayınların çoğu Rusça yayınlandığı halde 2001 yılında 295 yayından 234’ü (%79) İngilizce, 61’i (%21) Rusça yayınlanmış olup, Rusça makalelerin 45’i İngilizce’ye çevrilerek yeniden yayınlanmıştır[20].

Bağımsızlıktan önceki dönemde diğer Sovyet cumhuriyetlerinde olduğu gibi Ermenistan adresli yayınların çoğu SSCB dergilerinde yayınlandığı halde, bağımsızlıktan sonraki yıllarda yayın sayısının azalmasına rağmen makalelerin yayınlandığı coğrafya genişlemiştir. 2001 yılında 16 ülkede yayınlanan dergilerdeki Ermenistan çıkışlı yayınların yarıdan çoğu (% 52’si) ABD dergilerinin (bu makalelerin üçte birini Rusya’daki dergilerden İngilizceye çevirilen makaleler teşkil ediyor), % 22’si Hollanda, % 18’i Rusya, % 8.5’i İngiltere’nin payına düşüyor[21].

2001 yılındaki yayınların yarıdan çoğunun Ermeni bilim adamlarının yabancı meslektaşları ile yaptıkları ortak çalışmaların ürünü olduğu görülür[22]. Yabancılarla bilimsel ortaklıklar ikili (% 45), üçlü (% 24), dörtlü (% 11) ve çokuluslu (% 20) olup[23], ikili işbirliğinin en çok yapıldığı ülke Rusya’dır (% 19)[24].

Hali hazırda Ermenistan Cumhuriyeti Milli Bilimler Akademisi (ECMBA) “Gitutyun” Yayın Evi’nde yılda 30 civarında monografi ve diğer bilimsel çalışmalar basılmakta olup, 13 adet süreli yayın yayınlanmaktadır: ECMBA Bülteni, ECMBA Haberleri – Yer Bilimleri, ECMBA Haberleri – Matematik (İngilizceye çeviriliyor), ECMBA Haberleri – Mekanik (İngilizceye çeviriliyor), ECMBA Haberleri – Teknik Bilimler, ECMBA Haberleri – Fizik (İngilizceye çeviriliyor), Astrofizik (İngilizce’ye çeviriliyor), İnsanî Bilimler Bülteni, Ermenistan Tıp Dergisi, Ermenistan Biyoloji Dergisi, Ermenistan Kimya Dergisi, Nörokimya (İngilizce’ye çeviriliyor), Tarih ve Filoloji Dergisi. Kaydedilmesi gereken hususlardan biri de 2001 yılında Azerbaycan ve Gürcistan’da[25] olduğu gibi Ermenistan’da yayınlanan hiç bir derginin SCI Expanded tarafından taranan dergiler kapsamına alınmamasıdır. Bu hususun her üç Güney Kafkas cumhuriyetinde yayın sayılarının düşme sebeplerinden biri olduğu düşünülebilir.

Sonuç

2001 yılında Science Citation Index Expanded tarafından taranan Ermenistan adresli yayın sayılarını gözden geçirdiğimizde, bu ülkenin Güney Kafkas cumhuriyetleri arasında birinci sırada, eski Sovyet cumhuriyetleride bilimsel makale sayıları sıralamasında ise 7. sırada olduğu görülür. Yayınların onda dokuzu üç bilimsel kurumdan çıkmaktadır: Ermenistan Cumhuriyeti Milli Bilimler Akademisi, Erivan Fizik Enstitüsü ve Erivan Devlet Üniversitesi. 2001 yılında Ermenistan adresli yayınların yarıdan çoğunu Fizik makaleleri teşkil etmektedir. Fiziği kimya ve biyoloji takip etmektedir. 2001 yılındaki yayınların yarıdan çoğu Ermeni Bilim adamlarının yabancı meslektaşları ile yaptıkları ortak çalışmaların ürünüdür.

Tablolar 

Tablo 1.

1981 – 2001 yılları Ermenistan Adresli Yayın Sayısı.

 
Tablo 2.

Güney Kafkas Cumhuriyetlerinde Yayınların

Yıllara Göre Dağılımı (1981 – 2001).

 
Tablo 3.

 2000 - 2001 Yıllarında Eski Sovyet

Cumhuriyetlerinde Bilimsel Makale Sayıları

 

No	Ülkeler	2000	2001
1	Rusya	29099	26513
2	Ukrayna	4203	4196
3	Beyaz Rusya	1174	997
4	Estonya	546	538
5	Litvanya	450	491
6	Letonya	347	301
7	Ermenistan	310	295
8	Özbekistan	379	294
9	Gürcistan	250	221
10	Kazakistan	187	192
11	Moldova	181	159
12	Azerbaycan	180	136
13	Kırgızistan	45	33
14	Tacikistan	39	32
15	Türkmenistan	15	8

Tablo 4.

Türkiye ve Ermenistan Adresli Yayınların Yıllara Göre Dağılımı (1981–2001).

Tablo 5.

2001 Yılı Ermenistan Adresli Yayınların Şehirlere Göre Dağılımı

Tablo 6.

2001 Yılı Ermenistan Adresli Yayınların

Akademik Kurumlara Göre Dağılımı.

Tablo 7.

2001 Yılı Ermenistan Adresli Yayınların

Bilim Dallarına Göre Dağılımı.

                                                      
Tablo 8.

2001 Yılı Ermenistan Adresli

Makalelerin Yayınlandığı Diller.

 
Tablo 9.

2001 Yılı Ermenistan Adresli Yayınların Yayınlandığı Ülkeler

(Diğer Ülkeler: Ukrayna-2, Danimarka-1, Macaristan-1, Polonya-1, Finlaniyda-1, İrlanda-1).

Tablo 10.

2001 Yılında Bilimsel İşbirliğinin Durumu.

Tablo 11.

2001 Yılında Bilimsel Ortaklıkların Türleri.

Tablo 12.

2001 Yılında İkili İşbirliğinin Ülkelere Göre Dağılımı

(İDİ: İsviçre, Danimarka ve İspanya ikişer makale; Diğerleri: Belçika, Şili, İngiltere, Kanada, Finlandiya, Polonya, S. Arabistan, Avustralya, Tayvan ve Hırvatistan birer makale)