| | | | | | BELGELER SOYKIRIM TEZLER?N? ÇÜRÜTÜYORDr. Yücel AKTAR*
Ermeni Araþtýrmalarý 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | |
| | le="text-align: juðÿ % BELGELER SOYKIRIM TEZLER?N? ÇÜRÜTÜYOR219êà pan style="font-family: Verdana;">BELGELER SOYKIRIM TEZLERiN? ÇÜRÜTÜYOR
Dr.Yücel AKTAR*
Osmanl? ?mparatorlu?u’nda az?nl?klar ve özellikle de“Ermeni Sorunu”na de?inen ve Ermenilere ili?kin olaylar?,günümüzün insan haklar? ölçütleriyle de?erlendirmeye çal??t?klar?n? söyleyen öncelikle Bat?l? politikac?lar ve bilim adamlar?yla medya çal??anlar?,27 May?s 1915’te,?ttihat ve Terakki iktidar?n?n ç?kard???“Tehcir(Göç ettirme)Kanunu”nu son günlerde yeniden dillerine dolayarak Anadolu’da bir buçuk milyon Ermeni’nin bu yasan?n ç?kar?lmas?ndan sonra bir“Soyk?r?m”la yok edilmeye çal???ld???n?,iddia etmeye ba?lam??lard?r.
Bizce“Tehcir ve Soyk?r?m”konular?na tam bir netlik ve aç?kl?k kazand?rabilmek için önce bu sözü edilen“Tehcir Kanunu” üzerinde durmak ve“Soyk?r?m"sözcü?ünün de tan?m?n? yapmak gerekir.
?ttihat ve Terakki Hükümeti’nin 27 May?s 1915’te Osmanl? Parlamentosu’ndan ç?kard??? “Tehcir(Göçettirme)Kanunu” a?a??daki maddeleri içermektedir.
“1.Seferde ordu,kolordu ve f?rka(tümen)kumandanlar?;bunlar?n yard?mc?lar? ve ba??ms?z bölge kumandanlar? halktan herhangi bir suretle hükümetin emirlerine ve memleketin savunmas?na,güvenli?i korumaya ili?kin uygulamalara kar?? koyma,silahl? sald?r? ve mukavemet görürlerse hemen askeri kuvvet ile ?iddetli suretle cezaland?rmaya ve sald?r?ya tamamen yok etmeye yetkili ve mecburdur.
2.Ordu ve ba??ms?z kolordu ve f?rka kumandalar? askeri kurallara ayk?r? veya casusluk ve ihanetlerini hissettikleri köy ve kasabalar halk?n? ayr? ayr? veya topluca di?er yerlere sevk ve yerle?tirebilirler.
3.Bu kanun yay?n tarihinden itibaren geçerlidir 14 May?s 1331(27 May?s 1915)”[1]
Bu yasayla Ermenilerin Birinci Dünya Sava?? y?llar?nda Türkler taraf?ndan bir soyk?r?ma tabi tutuldu?unu iddia eden Ermeniler ve onlarla bu dü?ünceyi payla?an Bat?l?lar,ancak bu yasa ç?kar?ld?ktan ve göçettirme ba?lad?ktan sonra,Ermenilerin de çaresiz bir isyan ve silahl? direnme ba?latmak zorunda kald?klar?n? söylemektedirler.
Halbuki tam tersine biraz sonra sizlere sunaca??m belgeler;Ermeni ayd?nlar?,Ermeni as?ll? Osmanl? milletvekilleri,Ermeni Yard?mla?ma Dernekleri,Ermeni Patrikhanesi ve Do?u Anadolu’daki Ermenilerin içinde bir kez bile Ermeni sözcü?ü geçmeyen bu yasan?n ç?kar?lmas?ndan çok önceleri,Osmanl? Devleti’ne kar?? silahl? örgütler kurduklar?n? ve isyan ba?latt?klar?n? veya bu örgütleri yönlendirip,yard?m ve yatakl?k yapt?klar?n? en önemlisi de Osmanl? Devleti’nin sava? halinde oldu?u Ruslarla her konuda i?birli?i içinde olduklar?n? aç?kça kan?tlamaktad?r.
Ermenilerce bu Tehcir Kanunu’nun ba? sorumlular? olarak gösterilen Enver ve Cemal Pa?alar?n,“Tehcir Olay?’na ve göçe tabi tutulan Ermenilerle ilgili olarak ald?klar? önlemlere ve konuyla ilgili makamlara verdikleri emirlere ve Do?u ve Güneydo?u Anadolu’da görev yapan Osmanl? valilerinin,henüz Tehcir Kanunu ç?kar?lmadan,Do?u’da isyan ba?latan Ermenileri ilgililere rapor eden yaz?lar?na de?inmeden önce,Ermenilerle ilgili Bat?daki iddialara genel olarak de?inmek istiyorum.
Ermenistan,Ermeni uygarl??? ve Ermeniler hakk?nda XIX.Yüzy?ldan bu yana yaz?lan eserler yüzü a?ar.Bütün bu çal??malar?n merkezinde de Fransa vard?r.Fransa’da sürdürülen bu tarihsel ve kültürel çal??malar?n oda??nda öne sürülen iddialar? ?u biçimde formüle etmek olas?d?r:
“-Orta Anadolu’dan Kafkasya’ya kadar uzanan co?rafi bölgede Büyük Ermenistan Krall??? ad?yla bir devlet ya?am??t?r.Bu devletin kökleri ?sa’dan önce varolan Urartulara kadar uzan?r.
-Ermeni tarihinin kökleri Tevrat’a dayan?r.Kutsal kitaplar Ermenilerle ba?lar.
-Bu halk Ortado?u’ya bilim ve sanat? getirmi?tir.Dü?ümlü hal? tekni?ini içeren tüm sanatlar dahil,mimari ve tezyini sanatlarla musiki,Anadolu’da hep Ermenilerin mal?d?r.”[2]
ilk bak??ta bütün bu iddialar basit ve gerçek d??? gibi görünse de,Fransa’da ve Bat? görü?ünde bu tezler giderek a??rl?k kazanm??t?r ve yerle?mi?tir.
Edouard Dulaurer,Marçuart(Markarian),Macler,Rene Grousset,Past?rmac?yan ve daha nice tan?nm?? Frans?z veya Ermeni as?ll? tarihçiler,ayn? temalar? i?leyerek,sonuçta yukar?da sözünü etti?imiz“Zorunlu Göçettirme Olay?”n? da ayn? bak?? aç?s?yla inceleyerek,bu olay? bir“Ermeni Katliam?”veya“Ermeni Soyk?r?m?”olarak nitelendirmi?lerdir.
Bat?da Türk-Ermeni ili?kilerinden söz eden ilk tarihçi,III.Napolyon devrinin ünlü oryantalisti ve tarihçisi Edouard Dulaurer’dir.
Dulaurer Urfal? din adam? Mateos’un Vekayinames’ni Ermeniceden Frans?zcaya çevirerek yay?nlam??t?r.Ayn? tarihçi Türk-Ermeni ili?kilerinde de Mateos benzeri Ermeni kaynaklar?n? esas alm?? ve bunlar?n do?rulu?una da inanm??t?r.
“Urfal? Mateos’un Vekayi-namesi”ni 1962 y?l?nd? Türk Tarih Kurumu da yay?nlar.
Mateos’un E.Dulaurer çevirisinin önsözünde,“Bulundu?u co?rafi yöre ve en eski gelenekleri bak?m?ndan Ermenistan Do?u dünyas?na aittir.Fakat,di?er bir yönüyle Bat?ya s?k? s?k?ya ba?l?d?r.Zira Hristiyanl???n getirdi?i etik ve bilimsel yenilikleri benimsemi?tir.Ermeni literatürü birbirine z?t iki uygarl?k sistemini ba?da?t?r?r.Do?unun(?slamiyetin)bilmedi?i, kavrayamad??? ve asla kavrayamayaca?? mant?k yasalar?n?,anlay?? usullerini,analiz ve sentez metodlar?n?,üslup ve yaz? ?ekillerini,rasyonel olarak haz?rlanm?? inceleme planlar?n?,dürüst konu?ma-yazma sanat?n? Ermeniler,Yunan dü?üncesinden, Hristiyanl?ktan ve dolay?s?yla Bat?’dan ö?renmi?lerdir.”[3]
E.Dulaurer’in ortaya att??? XIX.yüzy?la yak??an bu romantik tez,ne yaz?k ki ça?da? bilim adamlar?nca da benimsenmi? ve sonuçta“Biz Hristiyan?z,Bat?l?y?z,üstünüz” gibi bilim ve ahlakla ba?da?mayan bir slogan ortaya ç?km??t?r ve bu slogan?n izleri Ermeniler hakk?nda yaz?lan tüm eserlerde de kendini hissettirmi?tir.
Ku?kusuz Urfal? Mateos Vekayi-namesi’nin ve E.Dulaurer’in önsözünün ele?tirisi yap?lm??t?r ve bundan sonrada yap?lacakt?r.
Fakat en önemlisi XII.yüzy?lda ya?am?? ve E.Dulaurer’nin kendi ifadeleriyle“hiçbir edebi ve teolojik kültürü olmayan,sabit fikirli bir köy papaz?na”,ça?da? hiçbir tarihçiyi dikkate almadan körü körüne inanarak tarih kurgulamak,sonuçta insanl??? büyük yan?lg?lar?n esiri k?lm??t?r.
Asl?nda Türk-Ermeni ili?kilerinin Birinci Dünya Sava?? y?llar?na ili?kin dönemi incelenirken,“Soyk?r?m ve Tehcir”den söz edilirken öncelikle ?u sorulara yan?tlar aranmal?d?r.
-Ermeniler 27 May?s 1915’te ç?kar?lan yasayla neden göçettirilmi?tir?Dahas? Tehcir Kanunu’nun ç?kar?lmas?na neden gereksinim duyulmu?tur?
-O y?llarda Anadolu’daki Ermeni nüfusu ne kadard?r?
-Ermenilerin bu y?llarda bir devlet politikas?n?n gere?i olarak imha edilmelerine ili?kin yaz?l? belge niteli?inde kan?tlar var m?d?r?
-Olaylar? bilimsel ölçütlerle de?erlendirmek ve belgelere dayal? olarak objektif ve tarafs?z biçimde ortaya koymak varken,bu görevi bir yarg? kurumu gibi parlamentolar?n üstlenmesi do?ru mudur?
-1915 öncesi ve sonras?nda Ermenilerle Türkler aras?ndaki silahl? çat??malara soyk?r?m yerine,ayaklanma veya iç sava? demek daha do?ru olmaz m??
-1915 olaylar?n? bir sava? boyutunda ve sava? ko?ullar?nda de?erlendirmek varken,olaylar?n yaln?z insanc?l boyutlar? üzerinde durmak,bu büyük sava??n(Birinci Dünya Sava??)ilan?n?n sorumlulu?undan kurtulmak amac?na m? yöneliktir?
-1915 y?llar?na rastlayan günlerde ve sava? sürecinde ölenlerin yaln?z Ermeniler olmad???n?,her iki taraf?n da kay?plar?n?n varl???n? yads?mak sava? suçu gibi insanl?k suçu i?lemekle e? anlaml? de?il midir?
-Ve en önemlisi de,“Soyk?r?m”nedir?
Öncelikle soyk?r?m sözcü?üne sözlük anlam?nda ve uluslararas? hukuk kurallar? aç?s?ndan aç?kl?k getirmek gerekir.
Soyk?r?m kavram?;“Birle?mi? Milletler Soyk?r?m Suçunun Önlenmesi ve Cezaland?r?lmas? Sözle?mesi”nin ikinci maddesinde ?u biçimde tan?mlanmaktad?r.
O halde Soyk?r?m;silahs?z,korumas?z ve savunmas?z bir toplumun,ay?r?m gözetmeksizin bütün bireylerinin,silahl? ve örgütlü insanlar taraf?ndan ve planl? bir biçimde yok edilmesidir.
“Ulusal,etnik,?rksal veya dinsel bir grubun bir k?sm?n? veya tamam?n? yoketmek amac?yla;
- Öldürmek,
- Fiziksel veya ussal bütünlü?ünü a??r biçimde zedelemek,
-Grubun,fiziksel varl???n?n tümünü veya bir bölümünü yoketmek sonucunu do?uracak ya?am ko?ullar? içerisinde tutmak,
-Grubun do?umlar?n? durdurarak neslinin devaml?l???n? engellemek
-Gruba ait çocuklar? ba?ka bir gruba zorla geçirmek.”
Soyk?r?m?n tan?m?n? uluslararas? hukuk aç?s?ndan ortaya koyan bu sözle?mede dikkat çeken en çarp?c? husus;“soyk?r?ma u?rayanlar?n ne yapt?klar? için de?il,bir gruba dahil olduklar? için yokedilmeleridir.”
Gerçekten Osmanl? tebaas? olan silahs?z Ermeni halk? Türkler taraf?ndan bu ?ekilde bir k?y?ma m? u?ram??t?r?Bu konuyu belgelemek olas? m?d?r?
Buna kar??l?k Birinci Dünya Sava?? içerisinde Ermenilerdeki silap say?s?n?n yaln?z Erzincan bölgesinde 30 bine ula?t???n?; Ermeni ayd?nlar?,Ermeni Patrikhanesi,Ermeni as?ll? Osmanl? milletvekilleri ve Ermeni Devaml? Yard?mla?ma Komiteleri önderli?inde Ermeniler taraf?ndan Türklere yap?lan mezalimi belgelemek mümkün olmu?tur.
Bu konuya ili?kin belgeler aç?kça ortad?r.
?öyle ki:Genelkurmay Askeri tarih ve stratejik Etüt(ATASE)Ba?kanl??? Ar?ivi’ndeki belgeler,1982,1983,1985,ve 1987 y?llar?nda “Askeri Tarih Belgeleri Dergisi”ad? alt?nda 81,83,85,ve 86 say?l? süreli yay?nlar olarak“Ermeni Belgeleri özel say?lar?” biçiminde taraf?mdan yay?na haz?rlanm??t?r.
Bu süreli yay?nlar“Documents”ad? alt?nda ?ngilizce,Frans?zca,Almanca ve Arapça’ya da çevrilerek D??i?leri Bakanl???’na bütün d?? temsilciliklerimize da??t?m? yap?lmak üzere Genelkurmay Ba?kanl???’nca yollanm??t?r.
1982 tarih ve 81 say?l? dergide 89,1983 tarih ve 83 say?l? dergide 54,1985 tarih ve 85 say?l? dergide 52 ve 1987 tarih ve 86 say?l? dergide de 33 adet olmak üzere toplam 228 adet salt Türklere yönelik Osmanl? tebaas? olan Ermeniler’den kaynaklanan mezalime ili?kin belgeler her dilde,her ulusun ve her insan?n incelemesine aç?kt?r.
Ermenilerin silahl?,örgütlü ve isyan halinde olduklar? belgelerle kan?tland???ndan cereyan eden olaylara tek yanl? ve bir taraf olarak soyk?r?m demek yerine,Ermenilerden kaynaklanan ve onlar?n ba?latt??? bir“iç Sava?”veya aç?kça“Ayaklanma”ve buna kar?? her ba??ms?z devlet gibi Osmanl? Devleti’nin de yasal imperium(hükmetme)yetkisini kullanarak ald??? önlemler demek,çok daha do?ru ve yans?z bir yakla??m olacakt?r.
Yukar?daki sorular? ve bunlardan kaynaklanan iddialar? ço?altmak elbetteki olas?d?r.Fakat as?l olan,belgelerin ?????nda tarihten umulan gerçekleri ortaya ç?kart?p,tarihsel olaylar? önyarg?larla çarp?tmadan sergileyebilmektir.
??te ?imdi biz bu belgelerden örnekler sunarak,henüz“Tehcir Kanunu”ç?kar?lmadan önce,Ermenilerin Anadolu’da devleti y?kmay? hedef alan faaliyetlerini gözler önüne sermeye çal??aca??z.
Örne?in;“Hakkari’de,Van Valisi Cevdet Bey’den gelen 12.1.1331(25 Mart 1915)tarihli ?ifre halinde(çözümünde),Ruslar?n Aba?a ve Saray üzerinden Van’? i?gal için vuku bulacak taarruzlar?n? teshil etmek(kolayla?t?rmak)üzere Ermenilerin umumi bir ihtilal haz?rl???nda bulunduklar?...?slam köylerine tecavüze ba?lad?klar?...her taraftan Ermenilerin isyan edeceklerine ?üphe yoktur...”[4]içerikli yaz?yla yine ayn?“Van Valisi Cevdet Bey’den mevrud(gelen)8.2.1331(21 Nisan 1915)”tarihli ve“Bu gece sabaha kar?? ?ehrin her taraf?nda ate? devam etti.K?smen sur ile muhat(çevrili)olan Kaledibi Ermeni Mahallelerinde görülen yüzlerce ihtilalcinin gece gafleten(aniden)hücum ile kaleye sahip olmak üzere oraya mürettep(düzenlenmi?)olduklar? anla??ld?”[5]içerikli ilgilileri uyar? yaz?lar?,henüz Tehcir Kanunu ç?kar?lmadan önce Ermenilerin,hem isyan ve hem de Osmanl? Devleti’nin sava?t??? Ruslara yard?m ve yatakl?k ettiklerinin aç?k kan?tlar?d?r.
Van Valisi’nin uyar?lar?ndan,yakla??k 5 ay önce 29 Kas?m 1914’te,Saray(Özalp)’da Seyyar F?rka(Tümen)Komutan? Kaz?m,Bey,3. Ordu Komutanl???’na gönderdi?i ?ifre yaz?yla“Dü?man bugün Deyre tecavüz etmi?tir.Top ve mitralyözü vard?r...Derdestedilen (Elegeçirilen)iki casusun ifadesinden bugünlerde Van’da ve vilayet dahilinde k?yam(ayaklanma)olaca?? anla??lm??t?r.Ahval de (Durum da)bunu gösteriyor”demekle,hem Vali Cevdet Bey’in tespitlerini do?rulam?? ve hem de ilgilileri uyararak Van’daki Ermeni isyan? tehlikesine de?inmi?tir.
Yine Van Valisi Cevdet Bey 20 Nisan 1915 günü,Üçüncü ve Dördüncü Ordu Komutanlar?na,“ihtilalciler kentin Ermeni mahalleleri çevresindeki karakollar?m?za ve evlere ate? etmeye ba?lad?lar”[7]ve“??tak’ta ba?layan kar???kl?k geni?ledi ve önem kazand?... Kasaba ve köylerde jandarma ve memurlar?m?za gafleten ate? edildi?inden zayiat?m?z vard?r”[8]diyerek bilgi vermektedir.
Van Valisi Cevdet Bey’in uyar?lar?ndan çok önceleri,Erzurum Vali Vekili Cemal Bey,31 Ekim 1914’te,3.Ordu Komutanl???’na gönderdi?i bir yaz?yla;“Bugünlerde gerek silah alt?ndan firar eden,gerek köylerde bulunan Ermenilerden birçok kimselerin l?d?r’da Surin nam(adl?)?ahs?n te?kil etmi? oldu?u çeteye kat?larak Rusya’ya firar etmekte olduklar?na”[9]de?inmekle Ermenilerin,daha Birinci Dünya Sava?? ba?larken niyetlerinin ne oldu?unu ve hami olarak Ruslar? seçtiklerini ortaya koymaktad?r.
Yine Bitlis Vilayeti’nden al?nan 21 ?ubat 1915 tarihli ?ifre yaz?,Ermenilerin ayn? gün Bitlis’e ba?l? baz? köylere(Hakif, Hizan,Serveng vs.)sald?rd?klar?n? ve ordumuzun ikmal yolunu t?kay?p ula?t?rmas?n? engellemeye çal??t?klar?n?[10]ve Sivas Valisi Muammer Bey’den gelen 22-23 Nisan 1915 tarihli ?ifrede de Ermeniler aras?nda yap?lan ara?t?rmada“...hayli esliha-i memnua(yasak silahlar)ve dinamit elde edildi?i ve Ermenilerin bu vilayetten otuzbin ki?i tertip ve teslih eyledikleri (düzenleyip silahland?rd?klar?)ve bunlardan onbe? bin ki?inin birer surette Rus Ordusu’na iltihak eyledi?i(kat?ld?klar?), onbe? bin ki?inin de Ordumuzun adem-i muvatfakiyeti(ba?ar?s?zl???)halinde arkadan i?gal ve tehdit vazifesiyle mükellef (yükümlü)tutuldu?u”[11]yakalanan Ermeni san?klar?n ifadeleriyle do?rulanm??t?r denmekle,Ermeni isyan?n?n Tehcir Kanunu’ndan (27 May?s 1915)çok önceleri hangi boyutlara ula?t??? sergilemektedir.
Diyarbak?r Valisi Re?it Bey’den gelen 27 Nisan 1915 tarihli ?ifre yaz?da da,“Ermeni evlerinde yap?lan aramada,birçok esliha (silahlar)ve elbise-i askeriye ve cephane elde edildi?i...pek mühim miktarda mevadd-? infilakiye(patlay?c? maddeler)ve elli adet bomba,pek çok cephane ve esliha-i mütenevvia ve miriye(devlet mal? çe?itli silahlar)ve külliyetli dinamit barutu elde edildi?ine”[12]de?inilmekte ve Ermenilerin ne kadar silahl? olduklar? da bu belgelerden anla??lmaktad?r.
Trabzon Valisi Cemal Azmi Bey’den 8 Ekim 1914 tarihinde gelen ?ifreden de anla??laca?? üzere,Ermenilerin Ruslar?n güdümündeki gerçek niyetlerinin,Osmanl? devlet yöneticileri taraf?ndan bilindi?inin aç?k kan?t?d?r.
Belge ?öyle demektedir:
“Rusya’daki Osmanl? ve Rus Ermenilerinden 800 ki?ilik bir çetenin Rus hükümetince teslih olunarak(silahland?r?larak),evvelsi ak?am geceleyin Batum’dan hareket ederek Artvin taraflar?na gittikleri ve bunlar?n Artvin ve Ardanuç aras?nda taksim edilece?i ve Rus hükümetinin verdi?i istiklal(ba??ms?zl?k)vaadi üzerine Memalik-i Osmaniye(Osmanl? ülkelerinde)’de ihlal-i asayi?(güvenli?i bozma)ve taarruz maksad?yla te?ekkül eyledi?i...Rumlar ve Ermenilerden,vesaireden ibaret olarak 7000’e ibla? edilece?i(ç?kar?laca??)...”[13]
Sözünü etti?imiz Genelkurmay Ba?kanl??? Ar?ivi’ndeki belgeler ve belgelerde dile getirilen Osmanl? Devleti’nin Van,Bitlis, Sivas,Erzurum,Trabzon ve Diyarbak?r Valilerinden gönderilen ?ifre yaz?lar,Birinci Dünya Sava?? ba?larken ve özellikle de Tehcir Kanunu ç?kar?lmadan önce;Do?u ve Güneydo?u Anadolu’da oturan Osmanl? tebaas? Ermenilerin isyan haz?rl??? ve eylemi içinde olduklar?n? aç?kça kan?tlamaktad?r.
Bu sonuç,Osmanl? Parlementosu’ndaki Ermeni as?ll? milletvekillerinin,Ermeni Patrikhanesi’nin,Ermeni ayd?nlar?n?n,Ermeni Hay?rhah Cemiyetlerinin(Yard?mla?ma Derneklerinin)ve Ermenilere Anadolu’da ba??ms?z bir devlet kurmalar? yolunda destek ve söz veren Çarl?k Rusyas?’n?n ortak ba?ar?s?d?r.
Van’dan ?ükrü imzas?yla“Osmanl? Ordu-yu Humayunu Ba?kumandanl??? Vekaleti”ne gönderilen bir yaz?da,“Türkiye’nin an-? izmihlali(yok olma an?)yakla?t??? her tarafta ilana ba?lan?ld?.?stanbul’da aktedilen(yap?lan)büyük kongrenin netayicini (sonuçlar?n?)bildirmek ve icap eden tertibat? ittihaz etmek(almak)üzere Mebus Papaysan ile Viremyan Erzurum’a geldiler. Kafkasya’dan vürud eden(gelen)Ta?nak murahhaslar?(delegeleri)dahi haz?r oldu?u halde Erzurum’da büyük ictima akdettiler (toplant? yapt?lar).
Ruslar?n Memalik-i Osmaniye(Osmanl? Ülkeleri)’den zaptedecekleri araziyi Ermenilere vererek,istiklallerinin temin olunaca?? hakk?nda Ruslarla tespit edilen suret-i itilaf(uyu?ma ?ekli),Erzurum içtima?nda tezekkür edildi(konu?uldu)”[14]denmekte ve Osmanl? Parlamentosu’ndaki Ermeni milletvekillerinin Ruslarla birlikte hareket ederek ve Erzurum,Mu?,Van illerinde güya dinsel toplant?lar yaparak ba??ms?zl?k giri?iminde bulunduklar? görülmektedir.
Yine ikinci Me?rutiyet’in ilan?ndan sonra Kozan Milletvekili olan“Hamparsum Boyac?yan”?n da“Murad”takma ad?yla“Ta?nak Komitesi rüesas?ndan(ba?kanlar?ndan)”oldu?u ve“Tuzhisar Karyesi’nde tahassün eyledi?i(durdu?u)haber al?nmas?yla”üzerine asker gönderildi?i,ç?kan çat??madan sonra kaçt???,Sivas Valisi’nin 22-23 Nisan 1915 tarihli yaz?s?ndan[15]anla??lmaktad?r.
Erzurum’da 3.Ordu Komutan? Hasan ?zzet Pa?a’dan Ba?komutanl?k Vekalet-i Celilisi’ne gönderilen,24 Eylül 1914 tarihli ve “Ruslar?n Kafkasya’daki Ermeniler vas?tas?yla dahilimizdeki Ermenileri,Memalik-i Osmaniye(Osmanl? Ülkeleri)’den zaptedecekleri yerleri Ermenilere vermek,kendilerine istiklaliyet temin etmek vaadleriyle te?vik ettikleri”[16]içerikli yaz? da yukar?daki Ermeni Milletvekillerinin ba??ms?zl?k giri?imlerini do?rulamaktad?r.
Bitlis Valisi Mustafa Bey,18 Eylül 1914 tarihli bir ?ifreyle,“Ermeni mütefekkirleri(dü?ünürleri)aras?nda son günlerde verilen karar,icra edilen telkinat”a aç?kl?k getirerek,“Harp ilan?na kadar sükun ve itaatlerini muhafaza etmek ve harp ilan edilirse, ordudaki etrad?n(erlerin)silahlar?yla dü?man taraf?na iltica eylemeleri(s???nmalar?)ve Ordumuz ilerlerse sükunetle itaatin muhafazas? ve Ordumuz ricat ederse silahlan?p çete haline geçerek...”[17]cümleleri,henüz Birinci Dünya Sava?? ba?lamadan, Ermeni isyan?na kimlerin önderlik yapt???n? ve isyan?n kimler taraf?ndan nas?l tezgahland???n? ortaya koymaktad?r.
Bu arada 31 Ocak 1915 tarihli ve Emniyet-i Umumiye Müdürü ?smail Bey imzas?yla Karargah-? Umumi ?stihbarat ?ubesi Müdüriyeti’ne gönderilen bir yaz?dan,“Dersaadet(?stanbul)Ermeni Patrikhanesinin ?talya Sefarethanesi(Elçili?i)vas?tas?yla ve gayr-? muntazam(düzensiz)bir suretle Açmazin Kotoginkoslu?u ile muhaberede bulundu?u”nu ve “memalik-i ecnebiye(yabanc? ülkeler)ile olan muharebat?n(haberle?melerin)sansüre tabi tutulmas?na ra?men,Ermenilerin transit suretiyle hariçle muhabere ettikleri”ni,?ifreli olarak,örne?in,“Bizim damat gidecektir.Eni?te Aragil Efendi’nin yan?na hizmetkar tayin olundu”[18]gibi cümlelerle de d??ar?ya haber s?zd?rd?klar?n? Emniyet Genel Müdürlü?ü’nün saptad???n? görüyoruz.
Ermeni Hay?rhah Cemiyeti(Yard?msevenler Derne?i)de bu kombinezonda yerini alacak ve Ermeni isyan?na siyasal,örgütsel ve maddi olarak destek verecektir.?öyle ki:Tevfik imzas?yla 4.Ordu Komutanl???’na gönderilen ?ifre yaz?da,“Ermeni Hay?rhah Cemiyeti zahiri(d??tan görünen)ismi gibi de?ildir.Bu nam alt?nda M?s?r’dan ve memalik-i saireden(di?er ülkelerden)birçok komiteciler...silah ithalat?na,siyasi te?kilata çal??m?? olduklar? anla??lm??t?r”[19]aç?klamas? bu derne?in gerçek yüzünü ve Ermeni ayaklanmas?na katk?lar?n? ortaya koymaktad?r.
??te sava? halindeki devlet aleyhine sürdürülen ve devleti içten çökertme amac?na yönelik bu tür Ermeni faaliyetleri,sonuçta Tehcir Kanunu’nun ç?kar?lmas?n? zorunlu k?lm??t?r.
“Van Gölü etraf?nda ve Van Vilayeti’nce bilhassa malum olacak mevaki-i muayenedeki(belirli yerlerdeki)Ermeniler isyan ve ihtilal için daimi bir ocak halinde”olduklar?ndan,bu yasayla hem“bu halk?n oradan kald?r?larak,isyan yuvas?n?n da??t?lmas?” sa?lanacak ve hem de“Üçüncü Ordu’nun verdi?i malumata nazaran(göre),Ruslar 7 Nisan’da hudutlar? dahilinde ki Müslüman ahaliyi ç?plak bir halde hududumuz dahiline sürdüklerinden,hem buna bir mukabele-i bilmisil(kar??l?k)olmak”üzere,“Ermenileri ve ailelerini Rusya dahiline sürmek yahut Ermenileri ve ailelerini Anadolu dahiline muhtelif yerlere da??tmak”[20]Do?u’da sava??n kaybedilmemesi aç?s?ndan bir askeri zorunluluk haline gelince,2 May?s 1915’te,Osmanl? Ordu’yu Humayun Ba?komutanl??? Vekaleti’nin 1.?ubesi’nde bu konuda planlama ba?lat?lm?? ve Ermenileri Rusya veya Anadolu’ya göndermek ??klar?ndan “münasibinin intihab?(uygunun seçimi)ve icras?n?”isteyen yaz? ?smet imzas?yla[21]Dahiliye Nezaret-i Celilesi(?çi?leri Bakanl???)’ne çok gizli damgas?yla gönderilmi?tir.
Tehcir Kanunu Ermenileri imha etmek amac?yla ç?kar?lm?? veya bu sonucu sa?lamaya yönelik bir yasa de?ildir.
Devlet birçok cephede sava? halindeyken ve Do?u’da da Ruslarla sava??rken,kendi güvenli?ini tehdit eden,sava?t??? dü?manla i?birli?i yapan ve kendisini arkadan vurmaya kalkan,ayaklanan,isyan ç?karan kendi tebaas? olan Ermenilere kar?? güvenlik önlemleri alarak,kendi devaml?l???n? her ba??ms?z devlet gibi korumaya çal??m??t?r.
E?er Devlet,Ermenileri imha etmek gibi bir niyetle hareket etmi? olsayd?,Tehcir Kanunu’nun ç?kar?lmas?n? izleyen günlerde,30 May?s 1915 ve 10 Haziran 1915 günlerinde harp hali ve ola?anüstü siyasal zorunluluklar nedeniyle ba?ka yerlere göçettirilen Ermenilerin“iskan ve ia?esiyle hususat-? saireleri”[22]ve yine Ermenilere ait“emval ve emlak ve arazinin keyfiyet-i idaresi”[23]konular?n? içeren iki adet“Yönetmelik”ç?karmak gere?ini duymazd?.
Ve e?er Tehcir Kanunu,Ermenilerin ve onlar? arkalayan Bat?l?lar?n iddia ettikleri gibi,Ermenileri imhaya yönelik planl? ve bilinçli bir hareket olsayd?,?ttihat ve Terakki Partisi’nin üç önderinden biri olan Suriye Genel Valisi,4.Ordu Komutan? ve Bahriye Naz?r? Cemal Pa?a,3 Temmuz 1915 tarihli ?ifre yaz?yla Harbiye Nezareti’ne ba?vurup bizzat Enver Pa?a’ya göç uygulamas?yla ilgili olarak yap?lan ve söylenenlerle al?nmas? gerekli önlemler hakk?nda görü? bildirmezdi.
4.Ordu Komutan? Cemal Pa?a’dan Harbiye Nezaretine gizli ve ki?iye özel olarak gönderilen ?ifre yaz?n?n içeri?i ?u biçimdedir.
“Ba?kumandan Vekili Enver Pa?a Hazretlerine,
Gayet mahrem(gizli)ve zata mahsustur(ki?iye özeldir).
Bitaraf(Tarafs?z)hükümet ve matbuat?n?n dahi Ermeni i?leriyle me?gul olmaya ba?lad??? görülmektedir.Hatta Hristiyan millet olmak itibariyle Almanlar?n bile i?ittikleri yanl?? haberler üzerine müteheyyiç(heyecanl?)olduklar?n? baz? zevat?n mükaleme ve imalar?ndan(konu?ma ve dolayl? anlatmalar?ndan)hissediyorum.Ermenilerin esna-y? tebidinde(göç etmeleri s?ras?nda)bunlara kar?? vuku bulacak tecavüzün menfaati-? memlekete muz?r(zararl?)neticeler has?l edece?i a?ikard?r(do?uraca?? aç?kt?r).Bu cereyan?n adem-i tevessüünü(yayg?nla?mamas?n?)temin etmek için ber-veçh-i ati tedabiri(a?a??daki önlemleri)arz ve teklif eylerim.
1.Dördüncü Ordu m?nt?kalar? dahilinde tebit olunan(göç ettirilen)Ermenilerin mal,can ve namuslar?n?n tamamen muhafazas?n? temin için taraf?mdan laz?m gelenlere en kati emirler verilmi?tir.Di?er m?nt?ka ve vilayetlerde de meseleye lüzumu kadar ehemmiyet verdirmek ve tebit olunan Ermenilerin muhafaza-i emniyeti(güvenliklerinin sa?lanmas?)ve her türlü tecavüzden vikayelerini(korunmalar?n?)temin için bilhassa taraf-? devletinizden evamir-i ?edide ita buyurulmas?n?(kesin ve ?iddetli emirler verilmesini)istirham eylerim.Almanlar?n Belçika’daki sivil ahaliye kar?? tedabir-i imhakarane(soyk?r?m)tatbik ettiklerine dair kendi aleyhlerine vukubulan isnadata mukabeleten(suçlamalara kar??l?k),kendilerini müdafaa maksad?yla ne?rettikleri muht?ralar misüllü(gibi)Hristiyan ve ecnebi efkar-? umumiyesine (kamuoyuna)kar?? Hükümet-i Osmaniye taraf?ndan vesikal? ve sarih(aç?k)bir muht?ra ile meselenin tenviri(ayd?nlat?lmas?)ve bu muht?ra Ermenilerin ve harp günlerinde memlekete kar?? irtikap ettikleri(i?ledikleri)h?yanetin mahal ve vaka(yer ve olay)ve ?ah?s tayini(göstermesi)suretiyle tahsiri(aç?klamas?)hükümetçe ittihaz edilen (dü?ünülen önlemlerin)müdafaa-i memleket icab?na müstenit(vatan asavunmas?na ba?l?)olup zaruri oldu?unun idhal(dahil)edilmesi mütalaas?nda oldu?umu arz ederim.
Manzur buyruldu(Görüldü)
21.4.31(4 Temmuz 1915) 7 Temmuz 1331(20 Temmu7z 1915)[24]
Belge incelendi?inde,göç uygulamalar?n?n Güneydo?udaki ba? sorumlusu ve denetleyicisi durumunda olan çok üst düzeydeki bir yöneticinin"ben bölgemde Ermenilerin can,mal ve namuslar?n?n korunmas? konusunda gerekli önlemleri ald?m,di?er ilgilileri de bir kez daha uyar?n ki herhangi bir sorunla kar??la?mayal?m"ve bu konuda Bat?da istismar edilmesin diye ilgili,yine en üst düzeydeki nsandan,Bakomutan Vekili'nden gerekli önlemlerin al?nmas? iste?ine tan?k oluyoruz.
Ayr?ca Cemal Pa?a,birli,kte sava?t???m?z Almanlar?n bile bu konuda"heyecan duyduklar?n?"dile getirirken,özellikle askeri aç?dan Osmanl? Ordusu'nu Almanlara teslim etmenin,sonuçta bir i?e yaramad???n? da gözler önüne sermektedir.
Bir di?er husus da Cemal Pa?a'n?n,bugün bile üzerine önemle e?ilmedi?imiz bir di?er noktaya,yani yabanc? kamu oyunu haz?rlama ve ayd?nlatma konusuna daha o günlerde de?inmi? olmas?d?r.
Geli?en olaylar ve uygulamalar yukar?daki belgede de?inilen Ermenilerin korunmas? konusundaki Cemal Pa?a'n?n söylemlerinin içtenli?i aç?kça ortaya koymaktad?r.Çünkü Cemal Pa?a,"Ermenilere zulüm yap?lmas? milli ?erefimizi zedeler,bu bak?mdan onlara zulüm yapanlar? askeri mahkemeye verece?im"[25]diyerek Adana'da Ermeni göç kafilelerine sald?ran alt? çapulcuyu kafilenin gözü önünde asm??t?r.
Cemal Pa?a bu ba?lamda tek örnek de de?ildir.
Gerçekten tehcir kanunuyla soyk?r?m amaçlanm?? olsayd? Ba?komutanl?k,hem Cemal Pa?a'n?n uyar?lar?n? dikkate bile almaz ve O'nu a?a??ya aynen ald???m?z ?ifre yaz?yla ayr?ca yad?nlatmak gere?i duymaz ve hem bu konuda yap?lanlar? ve Ermenilerin can ve mal güvenliklerinin sa?lanmas? için hangi birliklere ?ifre ile görev verildi?ini belirtmek gere?ini duymazd?.
"Dördüncü Ordu Komutanl???'na
?ifre
C.21 Haziran 1331(4 Temmuz 1915)?ifre.
Ermeniler hakk?nda icab eden müdellel vesaik(kan?tlay?c? belgeler)sefarat-? seniye(elçiliklerimiz)vas?tas?yla icab edenlere tebli? ve ceraid-i ecnebiye(yabanc? gazeteler)ile ilan edildi.Bu beyannamenin bir sureti posta ile taraf-? devletlerine (taraf?n?za)gönderildi.Tebit edilenlerin(Göç ettirilenlerin) mal ve canlar?n?n muhafazas? da tamim edildi(bildirildi).
Üçüncü Ordu’ya,Be?inci Kolordu Vekaleti’ne,Dördüncü Kolordu’ya,Onuncu Kolordu Vekaleti’ne Lazistan Komutanl???’na
Tebit edilen Ermenilerin mal ve canlar?n?n tamamiyle muhafazas?na dikkat edilmesi ve ?ikayete meydan verilmemesi ehemmiyetle matluptur(önemle istenilmektedir).”[26]
Ayr?ca belgede görüldü?ü gibi Ba?komutanl?k,Cemal Pa?a’n?n kamuoyu olu?turma uyar?lar? üzerine de e?ildi?ini ve elçiliklerimiz arac?l???yla yabanc? gazetelere ve gerekenlere Ermenilerle ilgili kan?tlay?c? belgelerin verildi?ini ve bu konuyu içeren beyannamenin de posta ile kendilerine gönderildi?ini belirtmi?tir.
O günkü yönetim konunun üzerine,sava? ko?ullar?n?n elverdi?i oranda fakat ciddiyetle e?ilmi? ilgililer içtenlikle uyar?lm?? ve izlenmi?tir.Nitekim 3.Ordu Komutan? Mahmut Kamil imzas?yla Erzurum’dan Ba?komutanl?k Vekaletine gönderilen ?ifre yaz? bu iddiam?zla ilgili belirgin bir kan?tt?r:
“Erzurum’dan Ba?komutanl?k Vekaleti’ne mevrud(gelen)?ifre.
Dahile sevkedilmekte Ermenilerin hiçbir taraftan düçar-? tahkir olmalar?na(hakarete u?ramalar?na)meydan verilmemesi ve emval (mallar?n)ve e?yalar?n?n muhafazalar?,daima emir ve tebli? edilmekte oldu?u gibi,bu kere de tekiden(bu kez de yinelenerek) laz?m gelenlere i?’ar edilmi?tir(bildirilmi?tir).17-18 Temmuz 1331(30-31 Temmuz 1915)
Üçüncü Ordu Kumandan? Mahmut Kamil”[27]
Ordu Komutan? da bu konuda sürekli emirlerle uyar?ld?klar?na de?inerek,konuya gösterilen özeni de vurgulamaktad?r.
Ve hatta devlet,göçe tabi tutulan Ermenilerin sevki s?ras?nda,görevlerini,yasalara ayk?r? biçimde kötüye kullan?p suistimalleri görülen memur ve jandarmalar saptan?rsa,bunlar hakk?nda gerekli ara?t?rmalar? yaparak divan-? harplere (s?k?yönetim mahkemelerine)sevketmek amac?yla Jandarma Genel Komutanl??? kanal?yla belirli bölgelerde çal??mak üzere özel komisyonlar kurmu? ve Ermeni göç olay?nda uygulamalar? yak?ndan izleyerek,Devlet ciddiyet ve kararl?l???n? göstermi?tir.[28]
“Göç ettirilenlerin hastal?klardan korunmalar?,yollarda zorluklara dü?memeleri için kad?n,çocuk ve hastalara nakil arac? verilmesi ve sa?l?k yerleri kurulmas? ile çiçek,tifo,tifüs,kolera a??s? olmalar?,beslenmelerinin gönderildikleri yollarda yap?lmas?,baz? belirli yerlerde s?cak yemek verilmesi”çal??malar?n?n yap?ld???,?çi?leri Bakanl???’n?n Ba?bakanl??a gönderdi?i bilgilerden anla??lmaktad?r.[29]
“Mülteciler aras?nda dul kad?n,kimsesiz çocuklar ve yetimler valilikçe de?i?ik yerlerde kurulmu? ve sonralar? geni?letilen sanat okullar? ile kimsesizler yurtlar?na yerle?tirilerek hal?c?l?k,dokumac?l?k,bezcilik,terzilik ve erkek çocuklar da demircilik,marangozluk,terzilik ve buna benzer sanat ö?retilmekte”ve ?çi?leri Bakanl??? ilgili kurumlara parasal yard?mda da bulundu?unu söylemektedir.[30]
Al?nan bütün bu önlemlere kar??n göç ettirme s?ras?nda;iklim ko?ullar?,yiyecek ve ula??m arac? yetersizli?i,Ermenileri kolluk kuvvetlerinin elinden almak için bu kuvvetlere sald?ran Ermeni çeteleriyle yap?lan çarp??malarda ve en önemlisi de sava? ko?ullar?n?n yaratt??? çok yönlü olumsuz ortamda,ku?kusuz Ermeni göç kafilelerinden ölenler de olmu?tur.
Bazen bu Ermeni göç kafilelerine yollarda Kürtler de sald?rm??lard?r.[31]Ve Ermenileri Türk askeri birlikleri korumu?tur.
Fakat hiçbir zaman göçe tabi tutulan bu insanlar?n,Bat?’daki Ermeniler ve onlar? kendi ç?karlar? için destekleyen Bat?l?lar?n söyledi?i gibi Türkler taraf?ndan yok etmek amac?yla toptan öldürüldüklerini kan?tlayacak bir belge ortaya ç?kar?lamam??t?r.
Bu bir soyk?r?m de?il,ayaklanma veya iç sava?t?r.
Sorumlular? da Rus tahrikleriyle devlete ba?kald?r?p silahlanan,çeteler kuran,Türk köylerine ve kentlerine,kad?n ve çocuklara ac?mas?zca sald?ran,Rus ordular?na yard?m ve yatakl?k yapanlard?r.[32]
*Ankara Üniversitesi E?itim Bilimleri Fakültesi
[1]Uras,Esat;Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi,?stanbul,1987,s.605.
[2]Karl?,MehmetAli;Silahl? Kuvvetler Dergisi,Ek Bro?ür,s.1.
[3]Ayn? Bro?ür;s.3.
[4]Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt(ATASE)Ba?kanl??? Ar?ivi;Ar?iv No 1-2,Klasör 2818,Dosya 59,Fihrist 1-32,1-33. (4/17)
[5]Genelkurmay ATASE Ar?ivi;Ar?iv No 4-3671,Klasör 2820,Dosya 69,Fihrist 3-26.(2/97)
[6]ATASE Ar?ivi;Ar?iv No 4-3671,Klasör 2818,Dosya 59,Fihrist 2-54.(1/47)
[7]Ayn? Ar?iv;Ar?iv No 4-3671,Klasör 2947,Dosya 628,Fihrist 3-4.(1/121)
[8]Ayn? Ar?iv;Ar?iv No 4-3671,Klasör 2820,Dosya A-69,Fihrist 3-6.(1/125)
[9]Ayn? Ar?iv;Ar?iv No 4-3671,Klasör 2820,Dosya 69,Fihrist 1-15.(2/25)
[10]Ayn? Ar?iv;Ar?iv No 1-131,Klasör 2287,Dosya 32-12,Fihrist 6-2,6-3.(1/59)
[11]Ayn? Ar?iv;Ar?iv No 4-3641,Klasör 2820,Dosya 69,Fihrist 3-45,3-46.(2/109)
[12]Ayn? Ar?iv;Ar?iv No 4-3671,Klasör 2820,Dosya 69,Fihrist 3-52.(2/113)
[13]Ayn? Ar?iv;Ar?iv No 4-3671,Klasör 2818,Dosya 59,Fihrist 2-23,2-24.(1/31)
[14]Genelkurmay ATASE Ar?ivi;Ar?iv No 1-2,Klasör 528,Dosya 2061,Fihrist 21,21-18.(2/61)
[15]Ayn? Ar?iv;Ar?iv No 4-3641,Klasör 2820,Dosya 69,Fihrist 3-45,3-46.(2/109)
[16]Ayn? Ar?iv;Ar?iv No 1-131,Klasör 2703,Dosya 308,Fihrist 23-1.(2/5)
[17]Ayn? Ar?iv;Ar?iv No 4-3671,K?asör 2811,Dosya 26,Fihrist 23-1.(2/1)
[18]Ayn? Ar?iv;Ar?iv No 1-2,Klasör 521,Dosya 2029,Fihrist 2.(2/33)
[19]Ayn? Ar?iv;Ar?iv No 1-2,Klasör 483,Dosya 1893,Fihrist 1.(2/121)
[20]ATASE Ar?ivi;Ar?iv No 1-1,Klasör 44,Dosya 207,Fihrist 2-1,2-2.(1/139)
[21]Ayn? Ar?iv;Ayn? belge(?smet,Kurmay Yarbay ?smet(?nönü)olabilir.)(1/141)
[22]Ayn? Ar?iv;Ar?iv No 1-2,Klasör 361,Dosya 1445,Fihrist 1-3.(2/129)
[23]Ayn? Ar?iv;Ar?iv No 1-2,K?asör 361,Dosya 1030 (1445),Fihrist 1.(1/147)
[24]ATASE Ar?ivi;Ar?iv No 1-2,Klasör 361,Dosya 1445,Fihrist 3.(4/31)
[25]Belgelerle Ermeni Sorunu;Gene?kurmay ATASE Ba?kanl??? Yay?nlar?,Ankara,1983,Gnkur.Bas?mevi,s.258
[26]ATASE Ar?ivi;Ar?iv No 1-2,K?asör 361,Dosya 1445,Fihrist 3-1.(4/35)
[27]Ayn? Ar?iv;Ar?iv No 1-2,Klasör 361,Dosya 1445,Fihrist 3-3.(2/151)
[28]Ayn? Ar?iv;Ar?iv No 1-131,Klasör 2287,Dosya 13,Fihrist 3.(3/103)
[29]Ayn? Ar?iv;Ar?iv No 1-2iKlasör 361,Dosya 1445,Fihrist 15-22,15-23.(1/1845)
[30]Ayn? Ar?iv;Ayn? Belge.
[31]Ayn? Ar?iv;Ar?iv No 4-3671,Klasör 2835,Dosya 127,Fihrist 1-11.(2/139)
[32]Askeri Tarih Belgeleri Dergisi;Ermeni Belgeleri özel Say? I-II-III-IV,Y?l:1982-1983-1985-1987. | | | | ----------------------
* Ankara Üniversitesi Eðitim Bilimleri Fakültesi -
- Ermeni Araþtýrmalarý 1. Türkiye Kongresi Bildirileri-I.Cilt | | | | | « Geri | | | |
|
|
| | |
Anasayfa
Ýletiþim
Yazd�r
