| | Bu çalýþmada tarihi süreçte Ermenistan-Gürcistan iliþkilerinde yaþanan olaylara açýklýk getirilmesi amaçlanmýþtýr. Güney Kafkasya’nýn Çarlýk Rusya’sý tarafýndan iþgal edilmesi, 1918’de “Mâverâyý Kafkas Komiserliði”nin kurulmasý ve taraflar arasýndaki anlaþýlmazlýk sonucunda ayný yýl “Mâverâyý Kafkas Komiserliði”nin býrakýlmasýnýn ardýndan Ermenistan ve Gürcistan’ýn baðýmsýzlýklarýný ilan etmesinden sonra iki ülkenin karþýlýklý iliþkilerine ýþýk tutulmaya çalýþýlmýþtýr.
Bu baðlamda, 1991 sonrasý Ermenistan ve Gürcistan arasýnda ekonomik ve siyasi iliþkiler ele alýnmýþ, günümüzde ciddi bir sorun olarak bilinen Cavaheti[1] konusunda Ermenistan ve Gürcistan’ýn yaklaþýmlarý deðerlendirilmiþtir. Cavaheti konusu, sadece Ermenistan-Gürcistan arasýnda yaþanan bir sorun deðildir, ayný zamanda 1944’de Stalin’in uyguladýðý “kýzýl terör” sonucunda bölgeden sürgün edilmiþ Ahýska Türklerini de ilgilendirmektedir.
Ekonomik ve ticari iþbirliði baðlamýnda Ermenistan’ýn Gürcistan’a elektrik enerjisi satmasý, ve bunun yaný sýra Ermenistan’ýn Gürcistan üzerinden (özellikle deniz yoluyla) dünya pazarlarýna açýlmasý ne kadar önem taþýyorsa, siyasi baðlamda da taraflar arasýnda Cavaheti sorunu ve Ahýska Türklerinin Gürcistan’a geri dönüþ meselesi o kadar önemlidir.
Tarihi Süreçte Ermenistan-Gürcistan Ýliþkileri
Ermeni ve Gürcü halklarýnýn tarihine deðinmeden bugünkü Ermenistan-Gürcistan iliþiklerine açýklýk getirmek mümkün deðildir. Ermeni tarihçiler büyük bir gayretle kendilerinin Kafkasya’nýn yerlisi olduklarýný ispatlamaya çalýþsalar da Gürcü ve Rus kaynaklarý bunun aksini iddia etmektedir.[2]
Büyük Ýskender’in zamanýna kadar Ermeniler Büyük Ermenistan ve Küçük Ermenistan olarak adlandýrýlan coðrafyada yaþamýþlardýr. Ýskender Achemenide Ýmparatorluðu’nu maðlup ettikten sonra Ermenistan’ý il olarak Ýmparatorluða katmýþ ve tayin ettiði valiler tarafýndan yönetilmiþtir. Ýskender’in ölümünden sonra bu bölge Partlar’ýn yönetimini kabul etmiþtir. MS VII. yüzyýlda Arap, Ýran ve Bizans devletlerinin hücumlarýna uðrayan Ermeniler Kafkasya’ya göç etmeye baþlamýþlardýr.[3]
Büyük Ýskender’in iþgalinden sonra XII. yüzyýla[4] kadar kendi devletlerine sahip olmayan Ermenilerin belirli aralýklarla Kafkasya’ya göçü devam etmiþtir. Gürcü tarihçileri Ermenilerin Kafkasya’ya göç etmelerini üç döneme ayýrmaktadýrlar. Birinci dönem I - VI ve IX. yüzyýllarý, ikinci dönem XV. ve XVIII. yüzyýllarý, üçüncü dönem ise XVIII. yüzyýlýn sonlarýndan XX. yüzyýlýn baþlarýna kadar olan zamaný kapsamaktadýr. Birinci dönemde, Gürcistan’a göç eden Ermenilerin sayýsý konusunda ne Ermeni ne de Gürcü kaynaklarýnda bilgiye rastlanmamaktadýr. Ermenilerin toplu halde Gürcistan’a göç etmeleri Ermeni kolonilerinin zayýflamasýna ve güçsüzleþmesine neden olmuþtur. David Aðmaþenebeli’nin zamanýnda Selçuklu Türklerinin egemenliði altýndaki Ermeniler Tiflis’e ve sýnýr bölgelerine göç ettiler. Böylece Ermeni ve Gürcü halklarýnýn iliþkileri yeni bir döneme girdi. Bu süreç IX. yüzyýlda geniþledi ve XVIII. yüzyýldan itibaren süreklilik kazanmaya baþladý. Ýkinci dönemde Ermenilerin Gürcistan’a göç etmeleri daha da hýzlandý. Bu zamandan itibaren Gürcistan’a göç eden Ermeniler ülkenin toplumsal ve ekonomik hayatýnda yer edinmeye baþladýlar. Gürcistan devletinin ekonomik sýkýntýlarý vardý, daðýlmýþ þehirleri, kasaba ve köyleri yeniden inþa etmek için iþçi gücüne ihtiyaç duyuluyordu. Bu nedenle Gürcistan yöneticileri Ermenilerin Gürcistan’a yerleþmelerini teþvik etmeye baþladýlar.[5]
Üçüncü dönem de Ermenilerin Gürcistan’a göç etmesi Nadir Þah’ýn Gürcistan’a hücum etmesinden sonraya rastlamaktadýr. Bu hücumlar sonucunda bir çok Gürcü þehir ve kasabalarý boþ kalmýþtýr. Gürcü Çarý II. Erekle boþaltýlmýþ þehir ve kasabalarda ticaret ve ekonominin canlanmasý için Ermenilerin yerleþmesine izin vermiþ ve Ermeniler Ktsia-Berduçi civarýna Taþiri, Abotsi, Tiflis, Gori, Baraleti, Saçheidzo-Aragveti ve Kutaisi’ye yerleþtirilmiþlerdir.[6]
XVII. yüzyýlýn sonu XVIII. yüzyýlýn baþlarýnda Rusya ekonomik ve siyasi açýdan güçlenmiþ ve güney bölgelere doðru yayýlmacý bir politika izlemeye baþlamýþtý. Sýcak denizlere inmek ise bu politikanýn temelini oluþturmaktaydý. Rusya’nýn geliþmekte olan ekonomisinin hammaddeye olan ihtiyacý Kafkasya’dan karþýlanabilirdi. 18 Temmuz 1722’de I. Petro Heþterhan’dan yola çýkarak Hazar Denizi ve karadan büyük bir ordu ile Kafkasya’nýn kuzeyinde yerleþen Derbent üzerine saldýrdý. Derbent hakimi Ýmamkulu Bey, Derbent Kalesi’nin anahtarlarýný I. Petro’ya teslim etti. Ancak kýsa bir süre sonra Ýsveç’le savaþ tehlikesi ortaya çýktýðý için I. Petro geri dönmeye mecbur oldu.[7]
Rusya’nýn Kafkasya’ya büyük bir ordu ile hücum etmesi Gürcü Kralý II. Erekli’yi Rusya gibi büyük bir devletle görüþmelere baþlamaya mecbur býraktý. II. Erekli’nin Rusya ile anlaþma imzalamak istediðini bilen Ermeni Piskoposu ve tüccarlarý 3 Mart 1783’de Rusya’ya Ermeni milleti adýna temsilci gönderip Rusya’ya sadýk olduklarýný bildirerek Gürcü egemenliðinden kurtulmalarý için yardým istediler.[8] Böylece Arap, Pers, Selçuklu, Safevi hücumlarý karþýsýnda dayanamayarak Gürcistan topraklarýna sýðýnan Ermeniler Gürcülere ihanet etti. Gürcü literatüründe Ermenilerin ihaneti hakkýnda bir çok bilgi yer almaktadýr. Perslerin siyasi ve ekonomik baskýlarýna dayanamayan bir çok Ermeni Gürcistan’da kendilerine yer edinip, hiç bir ayrýcalýk görmeden Gürcistan’ýn ekonomik ve ticari hayatýnda baþarýlar kazanmasýna raðmen, 1795’de Aða Muhammet Þah Gacar’ýn Tiflis’e hücumu zamaný Ermeniler onun ordusuna kýlavuzluk yaparak II. Ýrakli’nin maðlup edilmesine neden olmuþlardý.[9] Oysa daha 1436’da Ermeni tarihçisi Hovanes kendi hatýratýnda Gürcülerin Ermenilere yaptýðý yardýma göre minnettarlýðýný þöyle ifade etmiþti: “Þükürler olsun ki Gürcüler bütün halka, kadýnlara, yaþlýlara, çocuklara, erkeklere ekmek ve su veriyordu. Tanrý Kris onlara (Gürcülere) bu dünyada yüz defa rahmet etsin.[10]
XVII. yüzyýlýn baþlarýnda Ermeni Piskoposu ve zengin Ermeniler ortak Ermeni-Gürcü devleti kurmak için giriþimlerde bulundular. Özellikle Ermeni cemaatinin önderliðini yapan VI. Vakhtang bu iþin önderliðini yapmaktaydý. XVII. yüzyýlýn sonlarýnda ise Ýsrael ve Tigran Minasyan ortak devlet kurulmasý için ekonomik ve politik zemin oluþturmak üzerinde çalýþýyorlardý. Ermeni-Gürcü devleti kurmak için bir giriþim de XVIII. yüzyýlýn ikinci yarýsýnda tekrar gündeme geldi. Loseb Emin ortak devlet projesini hazýrlayarak II. Erekli’ye sundu. II. Erekli ortak devlet kurulmasýný prensip itibarýyla kabul etse de Piskopos Simon’un önderliðinde bazý Ermeni aydýnlarý buna karþý çýktý.[11]
XIX. yüzyýlýn baþlarýnda Çarlýk Rusya’sý yeniden Kafkasya’ya hücum etti, 1801’de Batý Gürcistan, 1803’de Megreli, 1804’de Ýmeretiya ve Guriya Rusya tarafýndan iþgal edildi.[12] Bazý Ermeni tüccarlarý ve din adamlarý 1801’de Gürcistan’ýn iþgal edilmesinde Ruslara her türlü yardýmý göstermekten çekinmediler. Çarlýk Rusya’sý Ermenilerin bu vefalý davranýþlarýný deðerlendirdi ve sonraki yýllarda Osmanlý ve Ýran’dan göç eden Ermenileri Gürcistan’a yerleþtirdi. Gürcistan Valisi Rtiþçev Ermenilerin Rusya devletine sadakatle hizmet ettiklerini ve Ermenilerin ödüllendirilmesi konusunda düþüncelerini þöyle ifade etmekteydi: “...Majestelerinizin yüksek himayesiyle Ermenilere yardým yapýyoruz... Onlar (Ermeniler) hayatlarýný ve varlýklarýný esirgemiyorlardý. Bizim askerlerle (Rus askerleri ile) birlikte karþý tarafýn (Gürcülerin) mahvedilmesi için çaba gösteriyorlardý. Devletin Ermenilere teþekkür etmesi gerekiyor. Ermeniler, isyancýlarýn ne zaman hareket edeceðini, mevzilerinin nerede olduðunu önceden belirliyor ve bize haber veriyorlardý”.[13]
Gürcistan, Rusya tarafýndan iþgal edildikten sonra bölgenin ekonomik ve ticari hayatýnda büyük geliþme kaydedildi. Savaþ zamaný boþaltýlmýþ köylere Ermeniler yerleþtirilmeye baþlandý. XIX. yüzyýlýn ortalarýndan baþlayarak Ermeniler, Gürcistan’ýn ekonomik ve ticari hayatýnda büyük baþarýlar elde ederek Gürcü tüccarlarýný zor durumda býraktýlar.
Rusya’nýn iþgali sonucu mülkleri ve topraklarý ellerinden alýnmýþ Gürcü asilzâdeleri buna karþý mücadele etmektense, eski yaþam tarzlarýný sürdürebilmek için Ermeni tüccarlardan borç almaya baþladýlar. Yüksek faizlerle borçlandýklarý için kýsa bir sürede iflas eden Gürcü asilzâdeleri Ermeniler tarafýndan politik araç olarak kullanýlýyordu.
XIX. yüzyýlýn baþlarýndan itibaren Osmanlý Ýmparatorluðu ve Ýran’da yaþayan Ermeniler, Rusya’nýn yardýmlarýyla Kafkasya’ya göç etmeye baþlamýþtýr. 1828–1829 Osmanlý-Rusya savaþýnda Osmanlýnýn yenilgiye uðramasý sonucu Rusya’nýn yönetimine geçen Ahalkelek ve Mesheti’den zorla göç ettirilen yaklaþýk 30 bin Türkün boþalttýðý köylere Kars, Erzurum ve Beyazýt’tan 14.000 kiþi, baþka bölgelerden olmak üzere toplam 30 bine yakýn Ermeni buraya göç ettirildi.[14] XIX. yüzyýlýn sonlarýna kadar Ermenilerin Gürcistan’a göç etmesi sonucu deðiþen demografik durum aþaðýda gösterilmiþtir.
| Yýllar |
Ermenilerin Gürcistan'daki sayýsý. |
Samtshe - Cavaheti |
| 1800 |
47.000 |
37.000 |
| 1832 |
84.000 |
65.000 |
| 1865 |
122.600 |
86.000 |
| 1886 |
172.900 |
122.600 |
| 1897 |
197.000 |
141.500 |
Kaynak: Tetvadze, Somhebi, s. 58.
Bölgede nüfus yapýsýnýn Ermenilerin lehine deðiþmesi ileriki yýllarda Ermenistan-Gürcistan arasýndaki anlaþmazlýðýn temelini oluþturmuþtur.
Gregoryen Ermeniler ve Ortodoks Gürcüler
Ermeni tarihçilerinin de ifade ettikleri gibi sonuncu Ermeni Klikya Çarlýðý daðýldýktan sonra devamlý baþka devletlere göç etmiþ Ermenilerin, kendi kimliklerini, milli gelenek ve göreneklerini korunmasýnda Ermeni Kilisesinin müstesna yeri vardýr.[15] 495’de Kadýköy Konsili karalarýný kabul etmesiyle Gürcü kilisesi Ermeni kilisesinden ayrýldý. Dvin’de kendi kiliselerini kuran Ermeni Piskoposu Kadýköy Konsili kararlarýný kabul ettiði için Gürcü kilisesini lanetledi.[16] Gürcistan’a göç eden Ermenilerin hayatýnda da kilisenin büyük rolü olmuþ, zaman-zaman Provaslav Gürcü Kilisesi ile bazý ciddi anlaþmazlýklar yaþanmýþtýr. Gürcü Kilisesinin Ortodoks Ermenilerle daha iyi iliþkileri vardý, onlarý destekliyor ve Gregoryen Ermenilerin mezheplerini deðiþerek Ortodoks olmalarý için yoðun propaganda yapýyordu. Gürcü Kralý Davit Aðmaþenebeli zamanýnda Ermeni ve Gürcü Kiliselerinin birleþtirilmesi için yapýlan bazý giriþimler ciddi görüþ ayrýlýðýnýn ortaya çýkmasý nedeniyle baþarýsýzlýkla sonuçlandý.
Özellikle, XIX. yüzyýldan baþlayarak Gürcistan’da yaþayan Ermeniler, ekonomik ve ticari alanda büyük baþarýlar elde ettikten ve Gürcistan’ýn siyasi hayatýnda önemli mevkilere geldikten sonra Ermeni Piskoposlarýn ve zengin Ermenilerin önderliðinde Gürcü kiliselerinin Ermenileþtirilmesine baþlandý. Ermeni tarihçileri Gürcistan’da olan bütün kiliselerin ve bazý topraklarýn Ermenilere ait olduðu hakkýnda makale ve kitaplar yazmaya baþladýlar. Ermenilerin etkisinde kalan bazý yabancý tarihçiler de bu görüþü destekledi. Örneðin, Rus tarihçisi Patkanov Gürcü halkýnýn en deðerli yazýlý kaynaklarýndan olan “Kartlis Çkhovreba” Gürcü Hayatýnýn Büyük Kronolojisi adlý kitabýn Ermenilere ait olduðunu, bu eserin XII. yüzyýlda Ermenice yazýldýðýný ve daha sonra Gürcü diline çevrildiðini iddia etti.[17] Ermenilerin Gürcülere karþý tutumunu 1885’de Ýveriya gazetesi þöyle ifade etmiþti. “Bizim hoþgörümüz sayesinde burada yerleþen Ermenilerin zamanla Gürcülere düþman olduðunu, Gürcistan’ýn 200 yýl Araplarýn iþgali altýnda kalmasýna raðmen Gürcü kilise ve manastýrlarýna karþý saygýsýzca davranmadýklarýný, ancak Ermenilerin Gürcü kilise ve manastýrlarýný daðýttýðýný, yazýlý taþarýn ve anýtlarý yok ettiklerini, Azizlerin resimlerinde gözlerinin çýkarýldýðýný görmekteyiz.[18]
XX. Yüzyýlýn Baþlarýnda Kafkasya’da Siyasi Durum
XX. yüzyýlýn baþlarýnda Rusya’nýn sanayi ve ticaret merkezlerinde siyasi ve ekonomik durum ciddi biçimde deðiþmiþti. Genellikle sosyalist deðerlere sahip olan bir çok siyasi parti kurulmaya baþladý. Rusya’nýn siyasi hayatýnda büyük deðiþiklikler yaþanmaktaydý. 9 Ocak 1904’de Çar’dan yardým istemeye toplanmýþ silahsýz köylü ve iþçilerin kurþuna dizilmesi ise merkez bölgelerde olduðu gibi eyaletlerde ve ayný zamanda Kafkasya’da da bir takým siyasi çalkantýlara neden oldu. “Böl ve yönet” politikasýný uygulayan Çar yönetimi ömrünü daha fazla uzatmak için özellikle eyaletlerde Müslüman ve Hýristiyan halklarý birbirine karþý kullanmaya baþladý. Bu baðlamda Kafkasya’da 1905–1906 Ermeni-Azerbaycan çatýþmasý baþladý. Tiflis ve Bakü’de proleterler ayaklandý, mitingler ve gösteriler baþladý.
XX. yüzyýlýn baþlarýnda Osmanlý ve Ýran’da yaþayan Ermenilerin bir kýsmýnýn Kafkasya’ya göç ederek Azerbaycan ve Gürcü topraklarýnda yerleþti. Özellikle Birinci Dünya Savaþý ve sonrasýnda Kafkasya’ya Ermenilerin göç etmesi arttý. Artýk onlar bölgede yerleþik halklar için ciddi sorunlara neden olmaktaydý. Nitekim, Ermeniler ve Azerbaycan Türkleri arasýnda defalarca silahlý çatýþmalar yaþanmýþtý.
Kafkasya’da Taþnaksutyun Partisi etrafýnda birleþen Ermeniler kýsa sürede ciddi bir siyasi güç haline gelerek, Kafkasya’nýn siyasi hayatýna daha etkin bir þekilde girmeyi baþardýlar.
1917 Þubat devriminden sonra Kafkasya halklarý “Mâverâyý Kafkas Komiserliði”ni kurarak Kafkasya’nýn geleceðini görüþmeye baþladýlar. Taþnaksutyun Partisi a aþaðýdaki konularýn tartýþýlmasýný istiyordu.
1. Kafkasya özerk statüye sahip olarak Rusya’nýn bir parçasý olmalýdýr.
2. Savaþ bitmeli ve “Batý Ermenistan’ýn” (Doðu Anadolu) kendi kaderini tayýn etmelidir.
3. Kafkasya milli kantonlara ayrýlmalýdýr.
4. Devlet sistemi sosyalist prensiplerine göre kurulmalýdýr.[19]
Bu konular tartýþmaya açýldýktan sonra “Mâverâyý Kafkas Komiserliði”nin Azerbaycan temsilcisi Aðayev, “Mâverâyý Kafkas Komiserliði”nin Kurucu Meclis olduðunu bildirerek Kafkasya’nýn geleceðini Rusya olmadan da tayin edebileceðini ve Osmanlý ile barýþ anlaþmasý imzalanmasý gerektiðini ifade etti. Gürcü temsilcisi de bu konuda Aðayev’le ayný görüþte olduðunu, ancak Kafkasya’nýn milli kantonlara ayrýlmasý konusunda Taþnaksutyun Partisi’ni desteklediðini bildirdi.[20]
Genellikle Menþevik Gürcülerden, Müsavatçý Azerbaycan Türklerinden ve Taþnak Ermenilerden kurulan bu Komiserlik Mayýs ayýna kadar devam eden görüþmelerde gerek dýþ, gerekse iç politikada her hangi bir anlaþma saðlayamadýðý için 28 Mayýsta Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan temsilcileri baðýmsýzlýk ilân ettiler.
Birinci Dünya Savaþýnýn henüz bitmediði, siyasi konjonktürlerin açýklýk kazanmadýðý bir zamanda baðýmsýzlýðýný kazanmýþ Ermeniler ve Gürcüler arasýnda bazý ciddi sorunlar yaþamaya baþladý. Gürcistan topraklarýnda yerleþen Ermeni göçmenleri ve Ermenilerin Gürcistan’ýn bazý bölgeleri üzerinde hak iddia etmesi ciddi bir sorun oluþturdu. 28 Mayýs 1918’de Taþnaklarýn teþviki ve önderliðinde Ermenistan Milli Merkez Meclisi, Ermenistan’ý baðýmsýz cumhuriyet olarak ilan etti. Ermenistan yönetimi kuruluncaya kadar Ermeni “Milli Meclisi” 1 Haziran 1918’de Tiflis’te yayýnladýðý bir bildiride Gürcistan’da Ermenilerin yaþadýðý bölgelerde Ermenistan hükümetini en yüksek ve yegane hakim olarak ilan etti.[21]
Ermeniler ayný zamanda Gürcistan hükümeti ile de aralarýnda olan sorunlarý halletmeye çalýþýyordu. Ermeni tarihçisi Oganisyan’ýn verdiði bilgilere göre Gürcüler baðýmsýzlýðýný ilan etmeden önce Ahalkelek ve Lori bölgesinin Ermenilere verilmesine itiraz etmeseler de sonradan bu bölgelerin kendilerine ait olduðunu iddia etmeye baþladýlar. Gürcistan Milli Þurasý Baþkaný Noe Jordaniya ve Baþbakan Noe Ramiaþvili 1918’de Ermenistan Milli Þurasýný ziyareti sýrasýnda Borçalý bölgesinin taraflar arasýnda paylaþýlmasýný talep etmiþti. Ahalkelek ise Osmanlý ordusunun kontrolünde olduðu için tartýþma gündemine çýkarýlmamýþtý.[22] Barýþ görüþmeleri baþladýðý zaman ise Gürcistan hükümeti Ahalkelek, Kazakh[23], Borçalý ve Gümrü’ye ait olan Pembek ilinin de onlara verilmesini istedi. Uzun tartýþmalar sonunda Ermenistan bu teklifi kabul etmedi. Bunun üzerine Gürcistan Savunma Bakanýnýn emrine göre Sanain’de bulunan Zýrhlý Askeri Tren komutaný Þahali bölgesi de dahil olmakla Ermenilerin bütün Lori bölgesinden çekilmelerini istedi. Buna cevap olarak Ermenistan hükümeti bölgeye askeri temsilcilerinin göndereceðini bildirdi. Gürcistan savunma Bakaný ise sýnýr birliklerine hükümetin izni olmadan hiç kimsenin sýnýrdan geçmesine izin vermemelerini emretti. Ermenistan hükümeti 21 Ekimde toplanarak Gürcistan’ýn taleplerinin kabul edilmez olduðu kararýna vardý. 23 Ekimde General Çulukidze’nin emri üzerine Zýrhlý Tren Komutaný Þýnýkh köyüne ateþ açmaya baþladý. Bu zaman Karakilise’de bulunan bir Ýngiliz subayý aracý olmayý teklif etse de taraflarý görüþmelere baþlamaya ikna edemedi[24].
27 Ekimde Gürcistan hükümeti Azerbaycan, Ermenistan ve Kuzey Kafkasya Daðlýlar Cumhuriyeti’nin (Mayýs 1918) yetkili temsilcilerini konferansa davet etti. Bu konferansýn toplanmasýyla Gürcistan hükümeti savaþ sonrasý Kafkasya’da genel durum deðerlendirilmesi yapmak, taraflar arasýnda sýnýr sorunlarýný çözüme kavuþturmak istiyordu. Konferansta aþaðýdaki konularý tartýþýlacaktý.
1. Konferansa davet edilmiþ devletlerin karþýlýklý olarak birbirlerinin baðýmsýzlýðýný tanýmasý.
2. Sýnýr konusu ve baþka sorunlar taraflar arasýnda anlaþma ile veya anlaþma saðlanamaz ise hakem mahkemeleri tarafýndan çözümlenmesi.
3. Bu konferansa katýlan devletlerin birbirlerinin aleyhine olacak bir anlaþmaya katýlmamasý taahhüdü vermesi.
4. Kafkasya cumhuriyetlerinin baðýmsýzlýðýnýn tanýnmasý ve çýkarlarýnýn korunmasý için Barýþ Konferansýnda ayný platformdan seslerini duyurmak ve karþýlýklý yardýmlaþmak.[25]
Ermenistan hükümetinin cevabýnýn gecikmesi üzerine Konferans 14 Kasýmda iþe baþladý ancak ayný gün alýnan bir kararla 20 Kasýma ertelendi. Ermenistan’ýn konferansa geç katýlmasýnýn en önemli nedenlerinden biri de Konferans baþlamadan önce Gürcistan’la olan sýnýr sorunlarýný halletmek ve bu konferansta sadece Azerbaycan’la aralarýnda yaþanan sýnýr sorunlarýný halletmek için geniþ hareket alaný bulmaktý.
Ekim 1918’de Borçalý’da Ermeniler isyan çýkardý. Gürcistan’ýn Erivan’daki diplomatik temsilcisi Ermenistan Dýþiþleri Bakanlýðýna telgraf çekerek bu sorunun halledilmesi için karma komisyon kurulmasýný önerdi. Ermenistan Dýþiþleri Bakanlýðý bu teklifi kabul etti ve Gürcistan’ýn Borçalý bölgesinden geri çekilmesi hakkýnda Ermenistan hükümetinin ültimatomunu Gürcü diplomatýna iletti. Ermenistan hükümeti ültimatomun cevabýný beklemeden 14 Aralýkta Borçalý’ya girdi. Ermeni ordusu Tiflis civarýna kadar yaklaþsa da 29 Aralýkta Þulaver yakýnlarýndaki savaþta maðlup edildikten sonra geri çekilmeye mecbur oldu.[26] Aralýk ayýnda Ýngilizlerin arabuluculuðuyla taraflar askeri hareketleri durdurmak hakkýnda anlaþsalar da sýnýrlarýn belirlenmesi konusunda mutabakata varýlmadý.[27] 9 Ocak 1919’da Tiflis’te Ermenistan-Gürcistan arasýnda görüþmeler baþladý. Görüþmelere Ýngiliz subayý baþkanlýk yapýyordu. Konferansýn kabul ettiði karara göre Borçalý’da tarafsýz bir bölge oluþturuldu. Tarafsýz bölgenin kuzey sýnýrýný Gürcistan ordusunun 31 Aralýk saat 24.00’da tutunduðu hat, güney sýnýrýný ise Osmanlý ordusunun kontrolünde kalan Disikh, ve Celaloðlu cephe hattý oluþturmaktaydý. Böylece Borçalý bölgesi üç kýsma ayrýlmýþ oldu. Borçalý’nýn kuzeyi Ermenistan’a, güneyi Gürcistan’a verildi ve Loru bölgesi ise tarafsýz bölge ilân edildi. Görüþmelere davet edilmeyen Azerbaycan Borçalý bölgesi nüfusunun büyük bir çoðunluðunu Azerbaycan Türklerinin oluþturmasý nedeniyle taraflar arasýnda varýlmýþ anlaþmayý tanýmayacaðýný bildirdi. 21 Þubat 1919’da Gürcistan hükümeti Azerbaycan, Ermenistan ve Kafkasya Daðlýk Cumhuriyetinin katýlýmý ile bir konferans düzenlemek kararý aldý. 25 Nisan Tiflis’te düzenlenen konferansta sýnýr sorunlarýnýn halledilmesi için taraflarýn katýlacaðý bir alt komisyon kurulmasý karara alýndý.[28]
Ermenistan - Gürcistan Ýliþkileri ve Göçmenler Sorunu
Mayýs 1918’de Ermenistan ve Gürcistan baðýmsýzlýklarýný ilan ettikten sonra taraflar arasýnda sýnýrlarýn belirlenmesi ile ilgili ortaya çýkan sorunlarýn yaný sýra, Ermeni göçmenlerin kabul edilmesi ve yerleþtirilmesi sorunu ortaya çýktý. 1918’de Gürcistan Parlamentosu toplantýlarýnýn kayýtlarýna göre ayný yýlýn baþlarýnda Gürcistan’da 150 bin göçmen vardý ve bunlarýn 120 bini Ermeni, 15 bini Rum, geri kalanlarý ise baþka milletler idi.[29] Ermeni göçmenlerinin özellikle Tiflis ve Ahalkelek’te yerleþmesi nedeniyle Tiflis’te yayýnlanan bazý gazeteler Ermenistan’la olan sýnýrlarýnýn derhal kapatýlmasýný talep ediyordu.
Ermeni göçmenlerin sayýsýnýn artmasý üzerine Gürcistan Milli Þurasý özel bir komisyon kurdu. Komisyonun baþlýca amacý yeni göçmenlerin gelmesine engel olmak ve silahlý göçmenlerin silahlarýný toplamak, Gürcistan Savunma Bakanlýðý ile sýký iþbirliði yapmak ve Ermenistan Milli Þurasý ile görüþerek taraflar arasýnda iliþkilerin bozulmamasý için Ermenistan hükümetinin göçmenlerle ilgili tedbirler alýnmasýný saðlamaktý.[30]
Baðýmsýzlýðýnýn ilk aylarýnda Gürcistan’ýn ekonomik durumunun iyi olmamasýna raðmen Ermeni göçmenlere yardým yapýlmamýþ ancak Ermeni Milli Þurasý bu paranýn tamamýný silah almaya harcamýþtý.
Ermenistan’ýn Gürcistan’la olan iliþkilerinde Borçalý, Cavaheti bölgesi ve Ahalkelek’e karþý iddialarý ciddi bir sorun olmaktaydý. Özellikle, Ýran ve Osmanlýdan göç eden Ermenilerin bu bölgelere yerleþmesi sonucu XX. yüzyýlýn baþlarýnda bölgenin nüfus yapýsý ciddi bir biçimde deðiþmiþti. Aðustos 1919’da seçim öncesinde Taþnaksutyun Partisi propagandaya hýz vermesine raðmen çok az oy alabilmiþti. Gürcü Milli Demokrat Partisi toplam oylarýn 2/3’ni alarak seçimlerden birinci çýkmýþtý.[31] Seçimlerin Gürcülerin lehine sonuçlanmasý Gürcistan hükümetinin bölgesel ve uluslararasý alanda konuyla ilgili yapýlacak görüþmelerde tutumunun belirlemesine yardýmcý oldu.
Seçim sonuçlarýnýn açýklanmasýndan sonra Ermeniler Kafkasya cumhuriyetleri ile anlaþmaya mecbur kaldý. Anlaþma þartlarýna göre:
1. Sýnýr sorunlarýnýn halledilmesi için görüþmelere devam edilmelidir.
2. Sorunun 6 haftada halledilmemesi halinde hakemler mahkemesine baþ vurma hakkýna sahiptir.
3. Ermenistan-Azerbaycan, Gürcistan-Azerbaycan ve Gürcistan-Ermenistan temsilcilerinden oluþan hakemler mahkemesi komisyonu kurulacaktýr.
4. Bu komisyonlarýn sýnýr sorunlarý hakkýnda anlaþmaya varmamalarý taktirde Milletler Cemiyetinin hakemler mahkemesine baþ vurulacaktýr. Mahkemenin kararý baðlayýcý olacaktýr.[32]
Baðýmsýzlýðýný yeni kazanmýþ Ermenistan, Gürcistan ve Azerbaycan aralarýnda yaþanan ciddi sorunlar nedeniyle Kafkasya’da istikrarý ve ekonomik düzeni saðlayamadýlar. Bolþevik Rusya’nýn güneye doðru ilerlemesinin önlemek için ittifak yapmalarý gerekirken özellikle Ermenistan’ýn Azerbaycan ve Gürcistan topraklarýný talep etmesi sonucu Ermenistan-Gürcistan ve Ermenistan-Azerbaycan arasýnda yaþanan savaþ durumu daha da ciddileþtirdi. 1920’de Bolþevik Rusya Azerbaycan ve Ermenistan’ý, 1921’de ise Gürcistan’ý iþgal etti. Bu cumhuriyetler 12 Mart 1922’de Zagavgaziya[33] Federasyonu adý altýnda birleþtirildi.
Sovyetler Birliði zamaný Ermenistan ve Gürcistan iliþkilerinde ciddi sorunlar yaþanmamýþtýr. Bunun nedenlerinden biri de her iki cumhuriyetin iç politikasýnýn ve ekonomik iliþkilerin merkezi yönetim tarafýndan belirlenmesi olmuþtur. Ancak özellikle 1960’lý yýllardan baþlayarak Ermeni tarihçi ve araþtýrmacýlar yayýnladýklarý makale ve kitaplarda Gürcistan’ýn Cavaheti ve Ahalkelek bölgelerine karþý iddialar ileri sürmeye baþlamýþlardýr.
XIX. Yüzyýlýn Sonu XX. Yüzyýlýn Baþlarýnda Bölgenin Etnik Yapýsýnýn Deðiþmesi ve Siyasi Geliþmeler
XIX. yüzyýlýn baþlarýnda Rusya’nýn “sýcak denizlere inme” politikasý sonucunda Güney Kafkasya halklarýnýn politik ve etnik hayatýnda büyük deðiþiklikler olmuþtur.[34] 1801’de Gürcistan’ýn büyük bir kýsmý Rusya tarafýndan iþgal edildi. 1828’de Osmanlý-Rusya savaþý baþladý ve 15 Aðustos 1829’da Rus ordusu Ahýska’yý iþgal etti. Kafkasya Rus ordusu komutaný Paskeeviç’in imzaladýðý bir kararla bölgede yaþayan Türklerin Osmanlý topraklarýna göç etmelerine izin verildi. Bazý araþtýrmacýlar 1828–1829 Osmanlý-Rus savaþý döneminde Ahalkelek’te 100 binden fazla Türkün yaþadýðýný, savaþ sonrasý ise sayýnýn 45 bine kadar düþtüðünü kaydetmektedir. 1828-1831’de Rusya bu bölgeye 30 bin Ermeni göç ettirdi.[35] Osmanlý-Rus savaþýnda Ermeniler Ruslara yardým ettiði için Ruslar Gürcülerden daha çok Ermenilere güveniyordu. Ahalkelek’in Ruslar tarafýndan iþgal edilmesinden sonra Gürcü asilzâdeleri Gürcü Çarlarý tarafýndan Ahalkelek topraklarýnýn onlara verildiðini onaylayan belgeleri Paskeeviç’e göstererek topraklarý geri almak isteseler de bir sonuca ulaþmadýlar.
1853–1856 ve 1877–1878 Osmanlý-Rus savaþýnda Ahalkelek’te yaþayan Türklerin büyük bir kýsmý Osmanlýya göç etti. 1897’de yapýlan nüfus sayýmýna göre Tiflis eyaletinin Ahalçikh ve Ahalkelek bölgelerinde 43.300’zü (%31) Türk olmak üzere toplam 141.500 bin kiþi yaþýyordu. Bölge nüfusunun % 48’ni ise Ermeniler oluþturmaktaydý. Rusya hükümetinin Ermenileri sürekli bu bölgelere göç ettirmesinin sonucu olarak 1916’da bu bölgelerde 80 bini Ermeni (%46), 59 bini Türk (%34) ve 29 bini Gürcü (%17) geri kalaný baþka milletlerden olmak üzere toplam 172 bin kiþi yaþýyordu.[36]
Birinci Dünya Savaþý sýrasýnda Kafkasya’da yaþanan siyasi, ekonomik ve askeri geliþmeler bölgenin nüfus yapýsýný ve siyasi durumunu yeniden deðiþtirdi. Ekim 1917 Bolþevik devriminden sonra Rusya’nýn Güney Kafkasya’dan çekilmesi sonucunda Ermeniler, Gürcüler ve Azerbaycanlýlar arasýnda anlaþmazlýklar silahlý çatýþmaya dönüþtü. Ahalkelek bölgesinde bir çok Türk köyü Ermeni ve Gürcü silahlý çetelerinin saldýrýsýna uðradý. 13 Nisan 1918’de Ahalçikh ve Ahalkelek Türklerinden oluþan 40 temsilci Batum Barýþ Konferansýna katýldý ve bu bölgelerin Gürcistan’ýn yönetiminde kalmasý halinde can ve mal varlýklarýnýn, dil ve dinlerinin tehlikeye mâruz kalacaðýný ifade ederek bölgenin Osmanlýya birleþtirilmesini istediler.[37] Güney Gürcistan’ýn Müslüman-Türk nüfusu 14 Temmuz 1918’de referandumla bölgenin Osmanlýya birleþtirildiðini ilan etti ve daha sonra 29 Ekim 1918’de Ömer Faik Bey’in baþkanlýðýnda baþkenti Kars olan “Ahýska Hükümeti Muvakkatasi” (Geçici Ahýska Hükümeti) kurdular. Ancak silahlý Ermeni ve Gürcü birlikleri karþýsýnda fazla dayanamayacaðýný anlayan hükümet Ermenistan’da yaþayan Azerbaycanlýlar ve Nahçivan’la birleþerek Aras-Türk Cumhuriyetini kurdular. Bu olay Gürcistan’da büyük tepki yarattý. Kýsa sürede Gürcistan ordusu Aras-Türk Cumhuriyetinin büyük bir kýsmýnda kontrolü ele geçirdi. 1921’de Gürcistan’ýn Sovyet Rusya’sý tarafýndan iþgal edilmesinden sonra Aras-Türk Cumhuriyeti ortadan kaldýrýldý.[38]
Gürcistan’da Sovyet hükümeti kurulduktan sonra Aras-Türk Cumhuriyeti kurucularý takip edilmeye baþlandý. Ömer Faik Bey baþta olmakla bir çok siyasi liderler tutuklandý ve kurþuna dizildi. Sovyetlerin ilk yýllarýnda Ahalkelek ve Ahalçik’te yaþayan bir çok Müslüman, Bolþeviklerin baskýlarýna dayanamayarak Osmanlýya göç etmesi sonucunda bölgenin etnik yapýsý kesin olarak Ermenilerin lehine deðiþti. 1926 sayýmýnda Ahalkelek nüfusunun toplam %73’nü, Ahalçik ilinin ise %16’ný Ermeniler oluþturmaktaydý.[39]
Ýkinci Dünya Savaþýnýn son yýllarýnda Gürcistan hükümeti Ahýska bölgesinde yaþayan Türklerin göç ettirilmesi konusunu gündeme getirdi. Gürcistan Ýç Ýþleri Bakaný G. Karanadze 12 Nisan 1944’de SSCB Ýç Ýþleri Bakaný Beriya’ya mektup yazarak Azerbaycanlýlarýn[40] ve Kürtlerin büyük bir kýsmýnýn yaþadýklarý köyleri terk ederek Tiflis’e geldiklerini, burada sosyal ve siyasi durumu çok ciddi bir biçimde etkilediklerini bildirdi.[41] Buna karþýlýk Beriya 24 Temmuz 1944’de Stalin’e mektup yazarak SSCB’nin Türkiye ile sýnýrlarýnýn güvenliði açýsýndan Gürcistan’ýn Akalçik, Adýgen, Aspindza, Ahalkelek ve Acara Özerk Cumhuriyetinin bazý köylerinden 16.700 Türk ve Kürt ailesinin göç ettirilmesine izin verilmesini istedi.[42]
Kasým 1944 - Ocak 1945 tarihleri arasýnda yukarýda belirtilen bölgelerin toplam 220 köyünden 96.367[43] Müslüman zorla Orta Asya’ya göç ettirildi. (Göç sýrasýnda ve yerleþtirildikleri bölgelerde ilk ayda toplam 15.432 kiþi hastalýk ve gýda yetersizliðinden hayatýný kaybetmiþtir.) Stalin’in ölümünden sonra göç ettirilen insanlara uygulanan sýký yönetim kaldýrýlsa da onlarýn anavatanlarýna dönmelerine izin verilmedi.
Yaklaþýk 60 yýldýr Ahýska Türklerinin verdiði mücadeleye raðmen onlarýn ana vatanlarýna geri dönüþü hâlen de Gürcistan hükümeti tarafýndan çeþitli bahanelerle engellenmektedir. Ahýska Türklerinin geri dönmelerine bölgede yaþayan Ermeniler de karþý çýkmaktadýr. Bunun baþlýca nedeni ileride bu bllgenin Ermenistan’a birleþtirilmesi halinda Ahýska Türklerinin buna karþý çýkacaklarý varsayýmýdýr. Cavahetya ve diðer bölgelerde iyi bir þekilde örgütlenen Ermeniler fiilen Gürcistan’dan kopmuþ durumdadýr. 1990’lý yýllarýn baþlarýnda Gürcistan hükümeti Ahýska Türklerinin geri dönmelerine sýcak bakmasýna ve Avrupa Konseyine üye olurken Ahýska Türklerini kabul edeceðini taahhüt etmesine raðmen son zamanlarda bunun mümkün olmayacaðýný çeþitli vesilelerle ifade etmektedir.[44] Hatta bazý siyasi çevreler Gürcistan’ýn Avrupa Parlamentosu temsilcisi Lanu Gogoberidze’nin Avrupa Konseyi’ne Ahýska Türklerinin geri dönmesine taahhütte bulunmasý nedeniyle geri çaðrýlmasý gerektiðini savunmaktadýr.[45]
Baðýmsýzlýk Sonrasý Ermenistan-Gürcistan Ýliþkileri
1991’de Sovyetler Birliði’nin çökmesi sonucu 9 Nisan 1991’de Gürcistan, 23 Eylül 1991’de[46] ise Ermenistan baðýmsýzlýðýný ilan etti. Sovyetler Birliði’nin kurmuþ olduðu ekonomik ve siyasi yönetim mekanizmasý ortadan kalktý. Güney Kafkasya cumhuriyetlerinin baðýmsýzlýk tarihine dikkat ettiðimiz zaman Ermenistan’ýn aksine Gürcistan ve Azerbaycan’ýn büyük bir baðýmsýzlýk mücadelesi verdiðini görmekteyiz. Nitekim 9 Nisan 1989’da Sovyet Ordusu Tiflis’te ve 20 Ocak 1990’da Bakü’de sivil insanlara karþý silah kullanmýþ ve yüzlerce insanýn ölümüne neden olmuþtur. Sovyetler Birliði’nin son dönemlerinde bile Ermenistan hükümeti baðýmsýzlýk için mücadele vermektense geleneksel politikadan vazgeçmeyerek ekonomik ve güvenlik gerekçesiyle yeni oluþacak siyasi birlikte kendisine yer aramýþtýr.[47] Ermenistan’ýn bu tutumunu açýklarken aþaðýda gösterilen nedenlere dikkat etmek gerekmektedir.
1. Ermenistan’ýn Sovyetler Birliði’nden kopmak istememesinin nedeni Azerbaycan (Daðlýk Karabað) ve Gürcistan (Cavahetya) topraklarýna karþý ileri sürdüðü taleplerin Moskova tarafýndan desteklenmesi ve bu taleplere karþý (daha Sovyetler Birliði daðýlmamýþtý) merkezi yönetimin gerekli tedbirlerin almamasý veya almak istememesiydi. 2. Merkez yönetimden kopmak isteyen Gürcistan ve Azerbaycan’a karþý Moskova’nýn Ermenistan’ý ekonomik ve siyasi açýdan desteklemesi. 3. Ermenistan Sovyetler Birliði zamaný merkezi bütçeden verilen mâli yardýmlarý sayesinde ayakta durmaktadýr. Bu desteði kaybetmek istemediði için geleneksel politika izlemeyi tercih etmiþtir. 4. Ermenistan özellikle enerji konusunda Rusya’ya baðýmlý kalmýþtýr.[48]
20. yüzyýlýn baþlarýnda Gürcistan ve Azerbaycan’la savaþmýþ Ermenistan, ayný yüzyýlýn sonlarýna doðru eski toprak taleplerini gündeme getirmiþ, ancak baþarý þansýnýn düþük olduðunu bilerek sadece Azerbaycan’a karþý savaþ açmýþtýr. Gürcistan “Özgürlük” Partisi Baþkaný Rezo Þaviþvili, 1990’da yaptýðý bir açýklamada “Ermeniler, eðer Daðlýk Karabað konusunu üretmeselerdi, Gürcistan’daki Ermeni bölgesinin Ermenistan’a katýlmasý talebinde bulunacaklardý” [49] deðerlendirmesini yapmýþtýr.
Ermenistan Daðlýk Karabað sorununu kýsa bir sürede kendi lehine hallederek Cavahetya konusu üzerinde yoðunlaþmayý hedefliyordu. Ancak Ermenistan’ýn Karabað dýþýnda da bazý Azerbaycan topraklarýnýn iþgal etmesi uluslararasý alanda tanýnmamasýndan dolayý Cavahetya üzerindeki taleplerini erteledi.
Baðýmsýzlýk sonrasý Ermenistan-Gürcistan iliþkileri ekonomik iþbirliði, ulaþtýrma sorunlarýnýn çözüme kavuþturulmasý, Gürcistan Ermenilerinin sosyal durumunun iyileþtirilmesi ve Cavahetya bölgesine özerklik statüsü verilmesi ekseninde geliþmiþtir.
Ekonomik Ýþbirliði
Baðýmsýzlýk sonrasý her iki cumhuriyetin ekonomisinde yaþanan zorluklar Ermenistan ve Gürcistan’ý iþbirliði yapmaya mecbur etti. Ermenistan’ýn Azerbaycan ve Türkiye’den toprak talebi bulunmasý ve Türkiye’den sözde soykýrýmý kabul etmesini istemesi nedeniyle sýnýrlarý kapalýydý ve dýþ ticaretini Gürcistan üzerinden yapýyordu. Bizzat Ermenistan Parlamento Baþkaný Karen Demirçiyan[50] Gürcistan’la çok özel iliþkilerinin olduðunu ve Gürcistan’ýn Ermenistan için transit ülke olma ve dünya pazarlarýna açýlmasýnda büyük öneme sahip olduðunu ifade etmiþtir.[51] Ermenistan ve Gürcistan arasýndaki ekonomik, siyasi ve kültürel iliþkiler 1993’de imzalanmýþ bir anlaþma çerçevesinde hayata geçirilmiþtir. 1999’a kadar taraflar arasýnda 72 anlaþma imzalanmýþtýr.[52]
Gürcistan Cumhurbaþkaný Eduard Þevardnadze’nin 1999 sonbaharýnda Ermenistan’ý ziyareti sýrasýnda bir bildiri imzalanmasýndan sonra taraflar arasýnda ekonomik iþbirliðinde yeni sayfa açýlmýþtýr. Gürcistan transit ülke olma açýsýndan Ermenistan için büyük öneme sahiptir. Ermenistan nakliye araçlarýnýn Gürcistan üzerinden geçiþi sýrasýnda Gürcistan gümrüðünde yaþanan bürokratik engeller ve kanun dýþý alýnan paralar (rüþvet) Ermenistan þirketlerine çok pahalýya mal olmaktadýr. Ermenistan þirketlerine ait bir nakliye aracý Gürcistan’dan geçiþ yaparken 700–800 dolar harcamaktadýr. Yani yükün bir ton-kilometresi iki dolara gelmektedir ki bu da Avrupa ülkeleri transit geçiþ ücretinin iki katýdýr. Gürcistan’ýn tahsil ettiði toplam transit geçiþ ücretinin %97’si Ermenistan ve Azerbaycan’a geri kalaný ise Orta Asya cumhuriyetlerine aittir. Ermenistan þirketleri Gürcistan’a transit geçiþ yaparken yýlda yaklaþýk 100 milyon dolar ödemektedir.[53]
Ermenistan doðal gaz ve petrol ihtiyacýný Gürcistan üzerinden karþýlamaktadýr ve Gürcistan’la aralarýnda yaþanan her hangi bir sorun Ermenistan ekonomisini büyük bir ölçüde etkileyebilir. Gürcistan Ermenistan’dan aldýðý elektrik borcunu ödemekte zorlanmaktadýr. Buna göre ilgili elektrik þirketi olan Armenergo sýk aralýklarla Gürcistan’a verdiði enerjiyi kesmekte veya azaltmaktadýr. Bu þirketin Baþkaný Levon Egizaryan Gürcistan’ýn enerji borcunun 4.5 milyon dolar olduðunu ve ödemelerde sorunlar yaþandýðýný ifade etmiþtir.[54]
Ermenistan-Gürcistan Ýliþkilerinde Cavahetya Sorunu
XIX. yüzyýlda ve XX. yüzyýlýn baþlarýnda Osmanlýda yaþayan Ermenilerin belirli bir plana uygun olarak Rusya’nýn yardýmýyla bu gölgelere göç etmesiyle güneybatý Gürcistan’ýn nüfus yapýsýnýn deðiþtirdiðini yukarýda gördük.
Ermenistan hükümeti Gürcistan Ermenilerinin siyasi ve kültürel örgütlenmesi için gerekli her türlü yardýmý yapmakta ancak siyasi örgütlerin sýnýrlý bir çerçevede faaliyet yapmalarýný tercih etmektedir. Ermenistan Samtse-Cavahetya vilayetinin Gürcistan topraklarý olduðunu kabullenmekle beraber bölge Ermenilerin sosyal ve ekonomik sorunlarý olduðunu vurgulamaktadýr.
Özellikle Levon Ter-Petrosyan iktidarý, Gürcistan Ermenilerinin siyasi faaliyetlerini kontrol altýnda tutmaya çalýþýlmýþtýr. 1997’de Þevardnadze- Petrosyan görüþmesinde Ermenilerin kültürel özerklik haklarýnýn dikkate alýnacaðý ve Ermeni okullarýnda Ermenistan tarihinin okutulmasý için gerekli her türlü kolaylýðýn gösterileceði ifade edilmiþtir. Buna karþýlýk Petrosyan,- Samtse-Cavaheti Ermenilerinin bölücülük faaliyetlerini destekleyen ve bu bölgenin Ermenistan tarafýndan ilhak edilmesi gerektiði konusunda bir dizi makaleler yazan -Taþnaksutyun partisinin Lragir (Gazete) adlý gazetesini kapatmýþtýr.[55] Ancak Koçaryan’ýn iktidara gelmesinden sonra resmi devlet yetkilileri Gürcistan Ermenileri konusunda çeþitli açýklamalarda bulunmaya baþladý. Ermenistan Parlamentosu Komisyon Baþkaný Vaan Ovanisyan yaptýðý bir açýklamada Ermenistan-Gürcistan sýnýrýný cephe olarak tanýmlamasý Ermeni basýnýnda tepkiyle karþýlanmýþ ve bugünün siyasi denklemleri açýsýndan hiç de zamanýnda yapýlmýþ bir deðerlendirme olmadýðý ifade edilmiþtir.[56]
Bu gibi açýklamalar Gürcistan tarafýndan endiþe ile karþýlanmasýna raðmen Koçaryan hükümeti de Gürcistan’la olan iyi iliþkilerini korumaya çalýþmaktadýr.
Cavahetya’da Ermeni Örgütleri ve Faaliyetleri
1988’de Daðlýk Karabað Ermenilerinin Azerbaycan’dan ayrýlma faaliyetlere baþlamasý Gürcistan Ermenilerinin de milliyetçilik duygularýnýn uyanmasýna neden oldu. Özellikle Gürcistan’ýn Cavahetya bölgesinde yaþayan Ermeniler ciddi bir örgütlenme sürecini baþlatarak Cavah Halk Hareketini kurdular.[57] Bu Hareketinin baþlýca amacý Cavahetya’ya özerklik verilmesi ve ileride bu bölgenin Ermenistan’a birleþtirilmesidir. Cavah Halk Hareketi Ermenistan’da bulunan milliyetçi guruplarla ve özellikle 8 Aðustos 1990’da Taþnaksutyun Partisi Ermenistan’da þubesi açtýktan sonra bu parti ile sýký iþbirliði yapmaktadýr. Milliyetçi guruplarýn en büyük siyasi hedefi Ermenistan’ýn sýnýrlarýný geniþleterek II. Tigran (MÖ 95-55) zamanýndaki Ermenistan’ý kurmaktýr.
Cavah Halk Hareketi 1991’den baþlayarak siyasi faaliyetlerde bulunmaya baþladý. Gürcistan hükümeti ile ilk anlaþmazlýk 1991’de bir gurup silahlý Ermeni tarafýndan hükümet temsilcisinin bölgeye girmesine izin vermemesi ile baþladý. Bunun üzerine 1994’de Cumhurbaþkanýn 237 sayýlý kararnamesi gereðince Ermenilerin meskun bulunduðu Mesheti ve Cavaheti vilayetleri birleþtirilerek Samtshe-Cavaheti vilayeti oluþturuldu.[58].
Samtse-Cavaheti vilayeti fiilen Gürcistan’dan kopmuþ durumdadýr. Gürcistan’ýn sýnýr koruma güçlerinden oluþan küçük bir birlik dýþýnda 1991’den itibaren bu bölgeye Gürcistan ordusu girememektedir. Siyasi teþkilat olan Cavah Halk Harekatý ve Virk’in[59] yaklaþýk 10 bin aktif üyesi ve Cavahetya Ermenilerinin askeri örgütü olan Parvent’in silahlý üyeleri bölgeyi kontrol etmektedir. Yerel ve bölgesel basýnda Parvent’in silahlý üyelerinin Ahalkelek’te bulunan 62. Rus Askeri Üssü ile ortak askeri tatbikat yaptýklarý ve Ermeni terörist gurubu ASALA’nýn Cavahetya’da yerleþtiði konusunda haberler yayýnlanmaktadýr.[60] Cavah Halk Harekatý liderleri defalarca Gürcistan hükümetine müracaat ederek özerklik talep etmiþtir. Gürcistan Parlamentosunun XXI. Yüzyýl Gurubu Baþkaný Vakhtang Boçoriþvili bu konuyla ilgili yaptýðý bir deðerlendirmede Ermenistan hükümetinin Gürcistan Ermenilerinin faaliyetlerini kontrol ettiðini ve Erivan’ýn izni olmadan Cavah Halk Harekatýnýn özyönetim hakkýný talep edemeyeceðini ifade etmiþtir.[61] Ermenistan Baþbakan Müþaviri Stepan Margaryan, Cavaheti’yi ziyareti sýrasýnda yaptýðý bir konuþmada Cavahetya’nýn Gürcistan hükümetinden özerklik talep ettiðini ve bu talebin Gürcistan anayasasýna aykýrý olmadýðýný ifade etmiþtir.[62] Cavah Halk Harekatý, Virk, Zang örgütleri ve Büyük Vatan Partisi sözde Ermeni soykýrýmýnýn Gürcistan tarafýndan tanýmasý için faaliyette bulunmaktadýrlar. Örneðin Gürcistan Parlamentosu Baþkaný Nino Burcanadze Mart 2002’de bölgeyi ziyaret ederken Ermeni örgütleri temsilcileri kendisinden Gürcistan parlamentosunun sözde Ermeni soykýrýmýný tanýmasýný talep etmiþlerdi. Burcanadze ise bu konunun Ermenistan ve Türkiye arasýnda görüþüldüðünü ve sonucu beklemenin daha uygun olduðunu ifade etmiþtir.[63]
Gürcistan Ermenilerinin daha radikal olan kesimleri Virk örgütünde bir araya gelerek sosyal, ekonomik ve siyasi alanda Ermenilerin haklarýný savunmaktadýr. Virk örgütü Cavah Halk Hareketine göre daha radikaldir.
Cavaheti Ermenilerini kurmuþ olduðu Parvent’in silahlý birliði bölgede bulunan 62. Rus Askeri Üssü tarafýndan silahlandýrýlmýþtýr. Rusya ve Gürcistan arasýnda imzalanmýþ anlaþmaya göre 62. Rus Askeri Üssünün boþaltýlmasý sýrasýnda üsse ait olan silahlarýn bir çoðu Ermenistan’a gönderilmiþ veya Parvent’in gurubuna verilmiþtir. Gürcistan hükümeti ise bölgenin askeri denetiminde yetersiz kalmýþtýr. Parvent’in silahlý gurubu üyeleri ve bir çok gönüllü Karabað savaþýna katýlmýþtýr. [64] Her ne kadar Cavaheti’de faaliyet gösteren Ermeni örgütleri Cavaheti’nin özerklik statüsünü sivil mücadele yolu ile kazanmak istediklerini beyan etseler de silahlý birliklerin kurulmasý bunun aksini göstermektedir. Gürcistan ordusunun Ermenistan’la sýnýr bölgelerinin kontrolünü saðlayamamasý, Abhazya ve Güney Osetya sorununu bir çözüme kavuþturamamasý Ermenileri cesaretlendirmektedir.
Gürcistan üzerinde kontrolünü kaybetmek istemeyen Rusya Ermeni ayrýlýkçýlarý desteklemektedir. Gürcistan Parlamentosu Savunma ve Güvenlik Komisyonu Baþkaný Giya Baramidze yaptýðý bir açýklamada Rusya’nýn Cavahetya Ermenilerini desteklediðini açýkça ifade etmiþtir.[65] 1990’lý yýllardan sonra Güney Kafkasya’da siyasi ve ekonomik etkinliðini kaybetmeye baþlayan Rusya, Gürcistan’ý kontrol altýnda tutmak için Ermeni kartýný büyük bir ustalýkla kullanmaktadýr. Bölgede yaþayan Ermeni nüfusunun büyük bir çoðunluðunun geçimi Rus 62. askeri üssünün varlýðýna baðlýdýr ve bu nedenle Ermeniler askeri üssün boþaltýlmasýna karþý çýkmaktadýrlar. Gerçekte Ermeniler, ekonomik nedenler kadar güvenlik endiþeleri nedeniyle üssün kapatýlmasýný istememektedir. Cavahetya’da bulunan Ermeni örgütleri 62. Rus Askeri Üssünün varlýðýný Türk “tehdidine” karþý bir güvence olarak kabul etmektedir.[66] Aslýnda Cavahetya Ermenilerin 62. Rus Askeri Üssünün varlýlýðýný güvence olarak kabul etmesi Daðlýk Karabað Ermenilerinin Hankendi’nde bulunan 366. Rus Motorize Birliðini güvence olarak kabul etmesine çok benzemektedir. Nitekim, daha sonra 366. Rus Motorize Birliði Ermeni silahlý guruplarýnýn Hocalý’yý iþgal etmesine yardým etmiþlerdi. 62. Rus Askeri Üssünde çalýþan personelin yaklaþýk % 70-90’nýn Rusya vatandaþý olan Ermenilerden olduðunu dikkate alýrsak Gürcü-Ermeni ihtilafýnda nasýl bir tutum alacaklarýný tahmin etmek mümkündür.
Gürcistan hükümeti ise askeri üssün kapatýlmasý halinde iþsiz kalan Ermenilerin istihdam etmeleri için yeni bir proje uygulamaya koymuþtur. Ancak Gürcistan’ýn ekonomik durumunu göz önüne aldýðýmýzda bu projenin baþarýyla uygulanma þansýnýn ne kadar az olduðunu ve Ermenilerin taleplerini karþýlamayacaðýný görmekteyiz.
Cavahetya sorunu Daðlýk Karabað sorununa çok benzemektedir. Daðlýk Karabað Ermenileri de ilk önce sosyal ve ekonomik sorunlarýný öne çýkarmýþtý. Azerbaycan hükümetinin kendilerinin hak ve özgürlüklerini ihlal ettiðini iddia ediyorlardý ve kendi silahlý birliklerini oluþturmuþlardý. Günümüzde Cavahetya Ermenileri de ayný stratejiyle hareket etmelerine raðmen Gürcistan hükümeti yakýn geçmiþte sýnýrlarýnýn hemen yanýnda cereyan eden bu olaydan gerçekli sonuç çýkarmamýþtýr.
Gürcistan Ermenileri kültürel alanda olduðu gibi siyasi alanda da ciddi bir þekilde örgütlenmiþ ve özerklik arayýþlarýný yoðunlaþtýrmýþtýr. Gürcistan hükümeti Cavahetya Ermenilerinin onayýný almadan bölgede günlük rutin iþleri bile yapamamaktadýr. Cumhurbaþkanýnýn Samtse-Cavahetya bölgesine atadýðý bir çok vali Ermeniler tarafýndan valilik binasýna sokulmamýþ veya baský sonucunda görevden alýnmýþtýr. Cavahetya Ermenilerinin ayrýlýkçý faaliyetleri sonucunda bölgenin siyasi yönetiminin Gürcistan’ýn kontrolünden çýkmasý Gürcistan hükümeti için ciddi bir tehlikedir.
Sonuç
Ermenistan’ýn bölge politikasý incelendiði zaman Azerbaycan’la savaþ durumunda olduðunu (her ne kadar Mayýs 1994’de ateþkes anlaþmasý imzalanmýþsa da), ekonomide ve ulaþýmda yaþadýðý sorunlar nedeniyle Gürcistan’la iyi komþuluk iliþkileri kurmak istese de Cavahetya sorununu öne çýkardýðýný, Türkiye ile tarihi düþmanlýðýný sürdürdüðünü, buna karþýlýk Ýran’la çok iyi ekonomik ve siyasi iliþkileri olduðu görülmektedir. Rusya’nýn doðrudan Ermenistan’la sýnýrý olmamasýna raðmen baðýmsýzlýk sonrasý Ermenistan hükümetinin geleneksel Rusya politikasýndan vazgeçmediðini (Levon Ter-Petrosyan iktidarýnýn son iki yýlý istisna olmakla) söylemek mümkündür. Ermenistan’ýn dýþ politikasýnda Amerika, Ýran ve Rusya özel bir konuma sahiptir. Ermenistan, Amerika’nýn mâli desteði, Rusya’nýn verdiði silahlar ve Ýran’ýn saðladýðý günlük tüketim mallarý sayesinde ayakta durmaktadýr. Eski Sovyetler Birliði cumhuriyetlerinden hiç biri buna benzer çok yönlü dýþ politika izlemeyi baþaramamýþtýr.
Ermenistan hükümeti resmen komþu devletlerin toprak bütünlüðünü tanýmamakta, (HAY THAD) ideolojisine dayanan bir politika izlemekte ve bütün komþularýndan toprak talep ederek Türkiye’nin doðu, Azerbaycan’ýn Daðlýk Karabað, Gürcistan’ýn Cavahetya, Rusya’nýn Krasnodar ve Ýran’ýn kuzey-batý bölgesini kendi sýnýrlarý içerisinde görmek istemektedir.
Ermenistan hükümetinin Gürcistan’a yönelik politikasýný Ermenistan’ýn ekonomik durumu belirlemektedir. Zira Ermenistan ekonomik iliþkilerinin büyük bir bölümünü Gürcistan üzerinden düzenlemekte, petrol ve doðalgaz ihtiyacýný Gürcistan üzerinden karþýlamaktadýr. Bu nedenle Ermenistan hükümeti Gürcistan’la olan iliþkilerine büyük önem verse de bazen Cavahetya sorunu ile ilgili olarak Gürcistan’ý rahatsýz edecek demeçler vermekten çekinmemektedir. Ermenistan, Gürcistan’da yaþayan Ermenilerin sosyal, kültürel ve siyasi olarak örgütlenmesini desteklemekte ve faaliyetlerini koordine etmektedir. Cavahetya Ermenileri özerklik taleplerini siyasi zemine taþýmakta ve hatta ayrýlýkçý faaliyetlerde bulunmaktadýr. Ermenistan, Gürcistan’la olan iliþkilerinde ekonomik iliþkileri öne çýkarmakta, ancak uygun siyasi ve ekonomik þartlarda Cavahetya konusunda Gürcistan’a baský uygulamaktadýr. Ermenistan, Daðlýk Karabað savaþýnda Azerbaycan topraklarýnýn %20’sini iþgal etmesiyle Gürcistan’la iliþkilerinde de savaþ galibi devlet olarak kendi görüþlerini kabul ettirmek niyetindedir. Her ne kadar iki ülke ekonomik iliþkilerini geliþtirmek için çalýþsalar da Cavahetya sorunu, her iki tarafýn kabul ettiði bir çözüme kavuþturulmadýðý taktirde, Gürcistan – Ermenistan iliþkilerini belirleyecek en önemli faktör olacaktýr.
[1] Cavaheti veya Cavahetya olarak bilinen bu bölge, Ermenistan Cumhuriyetinin kuzeyinde, Gürcistan cumhuriyetinin güney bölgesinden içeride yerleþmektedir. Þenol Kantarcý, ‘Katolik Ermenilerin Anadolu’daki Faaliyetleri’, Türkiye’nin Güvenliði Sempozyumu, Elazýð 17–19 Ekim 2001, Elazýð 2002, s. 437.
[2] Bu konuda geniþ bilgi için bakýnýz: Vardan Aramoviç Parsamyan, Þmavon Rubenoviç Arutyunyan, Hay Joðovordi Patmutyun, (Erivan: Luys Yayýnevi, 1979), V. A. Parsamyan, Ýstoriya Armyanskogo Naroda, (Erivan: Hayastan Yanýnevi, 1972), Þota Tetvadze, Otar Tetvadze, Somhebi Sakartveloþi, (Gürcistan’daki Ermeniler), (Tiflis: Gürcistan Milli ve Sosyal Ýliþkile Yayýnevi, 1999), Sergey Glinko, Pereseleniya Armyan Adderbaydjanskikh v Peredelý Rossii, (Moskova: Doðu Dilleri Enstitüsü, Lazarev Yayýnevi, 1831), V. L. Veliçko, Russkoe Delo i Mejduplemennýe Voprosý, (Petersburg: 1904).
[3] Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, (Ýstanbul: Belge Yayýnlarý, 1987), s. 42-71
[4] 1080’de Klikya Çarlýðýnýn kurulmasý Rubenyan (Rubenidov) sülalesinin adýyla baðlýdýr ve Haçlý seferlerinin baþlamasýna (1096-1099) rastlar. Haçlý seferlerinin yolu üzerinde yerleþen Klikya Çarlýðý onlara her türlü yardým göstermiþ ve desteklemiþtir. Osmanlý devletinin ve Per ordusunun hücumlarý sonucunda Klikya Çarlýðý 1375’de daðýldý.
[5] Þota Tetvadze, Otar Tetvadze, Somhebi Sakartveloþi, s. 25
[6] Ter- Mkrtçyan, Armeniya Pod Ýgom Nadir Þakha, (Moskova: 1963), s. 61.
[7] Azerbaycan Tarihi, Derleyen: Z. Bünyatov, (Bakü: Azerbaycan Yayýnevi, 1994), s. 502.
[8] Tetvadze, Somhebi, s. 31
[9] Veliçko, Russkoe Delo i Mejduplemennýye Voprosý, (Bakü: Bilim Yayýnevi, 1990), s. 36.
[10] Tetvadze, Somhebi, s. 26.
[11] Tetvadze, Somhebi, s. 34.
[12] Parsamyan, Ýstoriya Armyanskogo..., s. 20.
[13] Tetvadze, Somhebi, s. 46.
[14] Tetvadze, Somhebi, s. 7-11.
[15] Levon Abramyan, ‘Armeniya i Armyanskaya Diaspora: Raskhojdenie i Vstreça’, Planeta Diasporý, No 1-2, Moskova, 2000, s. 54.
[16] Çavçavadze Ýlya Grigoryeviç, Armyanskie Uçenýe i Vopiyuþiye Kamni, (Tiflis, 1902), s. 24.
[17] Çavçavadze, Armyanskiye ..., s. 19.
[18] Bondo Arveladze, “Armyanskie” ili Gruzinskiye Çerkvi v Gruzii, ( Tiflis: 1996), s. 34.
[19] Eduard Oganisyan, Vek Borbý, (Moskova: Feniks Yayýnevi, 1991), s. 214.
[20] Eduard Oganisyan, Vek..., s. 215.
[21] Oganisyan, Vek..., s. 264.
[22] Oganisyan, Vek..., s. 278.
[23] Azerbaycan’ýn Gürcistan’la sýnýr bölgesinde il merkezi.
[24] Oganisyan, Vek..., s. 279.
[25] Nesib Nesibzade, Azerbaycan’ýn Harici Siyaseti (1918–1920), (Bakü: Ay-Yýldýz Yayýnevi, 1996), ss. 93–94.
[26] Nesibzade, Azerbaycan’ýn Harici..., s. 96.
[27] Oganisyan, Vek..., ss. 282–283.
[28] Nesibzade, Azerbaycan’ýn Harici..., s. 99.
[29] Þota Vadaçkoria, Voprosý Gruzino-Armyanskix Vzaimaotnoþenii v Politiçeskoy Mýsli Gruzii (1918–1920), (Tiflis: Meçniereba Yayýnevi, 1999), s. 88.
[30] Vadaçkoria, Voprosý Gruzino-Armyanskix..., s. 88.
[31] Vadaçkoria, Voprosý Gruzino-Armyanskix..., s.133.
[32] Vadaçkoria, Voprosý Gruzino-Armyanskix..., s.133.
[33] Kafkas halklarý yaþadýklarý bölgeyi Kafkasya, Ruslar Kafkas daðlarýnýn arkasý anlamýna gelen Zagavgaziya, Türkler Güney Kafkasya batý devletleri ise Transkafkasya adlandýrmaktadýr.
[34] Bölgenin tarihi geçmiþi konusunda daha geniþ bilgi için bkz: Þ. Lomsadze, Meskheti i Meskhi, (Tiflis: Merani-3 Yayýnevi, 1999), Gökdemir A. E, Cenubi-Garbi Kafkas Hükümeti, (Ankara: 1989), Yunusov A, ‘Akhýskinskie (Meskhetinskiye) Turki: Dvajdý Deportirovannýy Narod’, Tsentralnaya Aziyua Ý Kavkaz, No: 1 (2), 1999, s. 169.
[35] Zagurskiy L. P, Poezdka v Akhalçikhskiy Uezd v 1872 g, “Zapiski Kavkazskogo Otdela Ýmperatorskogo Russkogo Geografiçeskogo Obþestva”, (Tiflis: 1873), kn. 8, s. 8.
[36] Yunusov A, Akhýskinskie ..., s. 169.
[37] Dokumentý i Materialý o Vneþney Politike Zakavkazya i Gruzii, (Tiflis: 1919), ss. 310–312.
[38] Yunusov , “Akhýskinskie ..., s. 169.
[39] Yunusov , “Akhýskinskie..., s. 170.
[40] Karanadze yazdýðý mektupta Türk deðil, Azerbaycanlý kelimesini kullanmýþtýr.
[41] Yunusov , “Akhýskinskie ..., s. 170.
[42] Mektubun tam metni için bkz: Gabriel Goldberg, ‘O Problemakh “Turok-Meskhetinçev’, (Ýstoriçeskiy Aspekt), http://www.ca-c.org/journal/14_1998/st_09_goldberg.shtml
[43] Göç edilen insanlarýn sayý konusunda çeþitli rakamlar vardýr. Resmi belgelere göre toplam 91.095 kiþi göç ettirilmiþtir. Bazý araþtýrmacýlar ise bu rakamýn daha çok üstünde insanýn göç ettirildiðini savunmaktadýr. Bu konuda daha geniþ bilgi için bkz: Reuven Enokh, “Türki-Meskhetinçý”-“Poxod Na Rodinu”:
http://www.ca-c.org/journal/10_1997/st_15_enoh.shtml.
[44] Ýrina Baduraþvili ve b, ‘Problem Pepatriaçii Meskhov v Gruzii’, Makalenin tam metni için bkz : http:// www.ca-c.org/online/2000/journal_rus/cac07_2000/21.badurashv.shtml.
[45] E. Mamedoglý, ‘Predsedatel Parlamenta Gruzzi Protiv Repatriaçii Turok-Meskhetinçev’, daha geniþ bilgi için bkz: http://www.zerkalo.az/newssite/pages/l2/s1.shtml#2001/12/19_19_41_19
[46] Daha geniþ bilgi için bkz: http://www.eurasia.ru/country.cgi?id=2
[47] Gerard J. Libardian, Ermenilerin Devletleþme Sýnavý, (Ýstanbul: Ýletiþim Yayýncýlýk, 1. Baský, 2001), s.22-23.
[48] Hatem Cabbarlý, ‘Baðýmsýzlýk Sonrasý Ermenistan’ýn Enerji Politikasý’, Stratejik Analiz, Sayý: 26, Haziran 2002, ss. 44–49.
[49] Kamil Aðacan, ‘Kaderdaþ Devletler: Azerbaycan-Gürcistan Ýliþkileri’, Avrasya Dosyasý, (Azerbaycan Özel), Ýlkbahar 2001, Cilt: 7, Sayý: 1, s. 326.
[50] Ermenistan SSCB Komünist Partisi eski Genel Sekreteri, 1998-199’da Ermenistan Parlamentosu Baþkanlýðýný yapmýþtýr. 27 Ekim 1999’de Ermenistan Parlamentosuna düzenlenen terörist saldýrýda hayatýný kaybetmiþtir.
[51] Daha geniþ bilgi için bkz: http://ames.kiev.ua/cgi-bin/txts/5/return_txt.cgi?uri=%2Fvar%2Fwww%2Fames.kiev.ua%2Ftxts%2F5%2F051999005.txt&back=http%3A%2F%2Fames.kiev.ua%2F5%2Fp1.html
[52] Daha geniþ bilgi için bkz: http://ames.kiev.ua/cgi-bin/txts/5/return_txt.cgi?uri=%2Fvar%2Fwww%2Fames.kiev.ua%2Ftxts%2F5%2F051999005.txt&back=http%3A%2F%2Fames.kiev.ua%2F5%2Fp1.html
[53] Programma TRASEKA Ne Opravdývaet Ojidanii, Daha geniþ bilgi için bkz: http://www.snark.am/promedia.htm.
[54] Daha geniþ bilgi için bkz: http://www.diasp.ru/news/georgia/arc9–2001.shtml
[55] Hasan Kanbolat ve Nazmi Gül, ‘Kafkasya’da (Cavahetya) ile Krasnodar (Rusya) Ermenilerinin Jeopolitiði ve Özerklik Arayýþlarý’, Stratejik Analiz, Cilt: 1, Sayý: 6, Ekim 2000, s. 11.
[56] Daha geniþ bilgi için bkz: http://www.azg.am/_RU/20020327/2002032702.shtml
[57] Daha geniþ bilgi için bkz: http://www.azg.am/_RU/20020504/2002050402.shtml
[58] Hasan Kanbolat ve Nazmi Gül, Kafkasya’da (Cavahetya) ile Krasnodar (Rusya) Ermenilerinin ..., s. 9.
[59] “Virk” kelimesi Ermenice’den çeviride Gürcüler anlamýna gelmektedir. Bkz: R. H. Baðramyan, Ý. H. Haliov, Hay-Adrbejaneren Barraran, (Erivan: Luys Yayýnevi, 1978), s. 501.
[60] Daha geniþ bilgi için bkz: http://www.azg.am/_RU/20020504/2002050402.shtml
[61] Tatul Akopyan, ‘Djavakhku Samoupravlenie?’ , Azg, 22 Þubat 2002.
[62] 525. Gazete, 11 Nisan 2002.
[63] 525. Gazete, 19 Mart 2002.
[64] Voitsekh Guretski, ‘The Question Of Javakheti’. Daha geniþ bilgi için bkz: http://poli.vub.as.be/publi/crs/eng/0301-05.htm
[65] Tatul Akopyan, ‘Separatistskoe Dvijenie Na Yuge Gruzii Ugrojaet Territorialnoy Çelestnosti Gosudarstva’, Daha geniþ bilgi için bkz: http://www.azg.am/_RU/20020504/2002050402.shtml
[66] Daha geniþ bilgi için bkz: http://www.azg.am/_TR/20020322/2002032204.shtml
| |
Anasayfa
Ýletiþim
��eri�e Yorum Yaz
Yazd�r
Tavsiye Et
