Ermeniler ve Van Ýhtilal Örgütü (1896-1915)

Ermenilerin aleyhimize oluþturduklarý soykýrým propagandasýnýn temelini Van ve civarýnda cereyan eden olaylar üzerine bina etmektedirler. Zira Ermeniler kendilerine uygulanan Tehcir hareketinin dayanak noktasý olarak Van olaylarýnýn gösterildiðini çok iyi bildiklerinden bütün enerjilerini Van’da meydana gelen olaylarda kendilerinin masum olduðunu aksine büyük bir kýyýma uðradýklarýný, Van’da kendi halinde bir tebay-ý sadýka olarak yaþadýklarý bir sýrada durup dururken hiçbir sebep olmadan kendilerine karþý bir tutum içerisine girildiðini ve bu tutum karþýsýnda ise ancak kendilerini savunduklarýný dünya kamuoyuna anlatarak uðradýklarý haksýzlýktan dolayý Türklerin cezalandýrýlmasý gerektiðinin üzerinde ýsrarla durmaktadýrlar. Hatta Van’da 20 Nisan’da isyan etmek zorunda kaldýklarýný Osmanlý devletinin kendilerine gereken hoþgörüyü göstermeyerek sadece 4 gün sonra yani 24 Nisan’da tehcir kanununu çýkarttýklarýný söyleyerek “biz isyan ettikse siz niye öyle davranýyorsunuz” diyecek kadar çocuksu duygular içerisine girebilmektedirler.[1]

Bu ve buna benzer konularda Ermeniler binlerce kitap, broþür, gazete ve mecmua gibi yazýlý matbuatý kullanýrken bu günlerde ise internet gibi kullanýmý oldukça yaygýnlaþan araçlara yönelmiþlerdir.[2] Ermeniler Van olaylarýný ýsrarla gündemde tutabilmek için Ararat ismini verdikleri filmin çekimini bitirmiþler, vizyona sokmak üzere son çalýþmalarýný yapmaktadýrlar. Bu filmin neleri getireceði daha kamuoyumuzca anlaþýlamadan Türkiye’de muhibbaný bile oluþmuþtur. Ýþte Ermenilerin yalana dayalý propagandasýnýn ne kadar etkili olduðunu göstermesi açýsýndan bu muhibbanlar son derece önemli ve Türkiye açýsýndan da o derece tehlikeli, tehlikeli olduðu kadar da Ermeni meselesi karþýsýnda ne durumda olduðumuzu göstermesi açýsýndan da oldukça manidardýr.

Ermeniler ve Van

Ermeniler Ecmiadzin (Üçkilise) bölgesi Ýslam ordularýnýn eline geçtikten sonra Ýslam coðrafyasýnda rahatça hareket ederek istedikleri yerlere gidebildikleri bir ortamda Van ve civarýna da yerleþmeye baþladýklarý görülür. Kilise etrafýndaki kapalý cemaat örgütlenmesine Ermeniler her zaman siyasi bir boyut atfetmektedirler.[3] “Krallýk” adýný verdikleri Van/ Vaspurakan derebeyliði de bu meyanda oluþmuþ bir cemaat örgütlenmesidir. Bu cemaat hayatý 113 yýl sürmüþ ve Caðrý Beyin Doðu Anadolu seferiyle Van Ermenilerinin idarecileri büyük bir korkuya kapýlarak topraklarýný mezhep ihtilafýna raðmen Bizans Ýmparatorluðu’na SATARAK 40000 Ermeni 1. Ermeni Tehciri diyebileceðimiz bir tehcire yarý gönüllü olarak tabi tutulmuþ olup Orta Anadolu’ya Sivas, Malatya civarlarýna göçürülmüþlerdir.[4] Bu tehcire raðmen topraklarýndan ayrýlmayan Ermeniler, ve daha sonralarý bölgeye geri dönenler Van’da Türklerin himayesinde -korkarak topraklarýný satmak zorunda kaldýklarý Türklerin himayesinde- hayatlarýný devam ettirebilmiþlerdir.

Ermeniler bütün varlýk teorilerini kurduklarý Van’ý bu þekilde satarken aslýnda bir gerçek gözden kaçýrýlmaktadýr. O da Ermenilerin ilk defa Osmanlý Devleti tarafýndan tehcire tabi tutulmadýðý gerçeðidir. Yani Bizans Ýmparatorluðu doðu sýnýrlarýnýn güvenliði açýsýndan Ermenileri içlere, daha güvenli bölgelere çekmiþtir. Osmanlý devletinin Van’ý ele geçirmesinden 1827–28 Osmanlý-Rus savaþýna kadar ne Türkler açýsýndan ve ne de Ermeniler açýsýndan her hangi bir olumsuzluk söz konusu deðildir. Van’da sanayi ve ticareti ellerinde bulunduran Ermeniler batýlý seyyahlarýn ifadelerine göre hayatlarýndan oldukça memnundurlar.[5] Zaten Osmanlý devletinin sýnýrlarý içerisinde yaþayan gayrimüslim teba ile kanun ve kurallara uyduðu sürece bir problemin ortaya çýkmasý mümkün deðildir. Kaldý ki Osmanlý devleti asayiþ ve düzen için kardeþ katli gibi son derece ürpertici bir tercihi gündeme getirip uygulamanýn yanýnda[6] Celali isyanlarýný bastýrabilmek için yüzlerce Türk’ü öldürmek zorunda kaldýðý da tarihi bir gerçektir.[7]

Van’da Ayrýlýkçý Faaliyetler: Van’da Kurulan Cemiyet ve Örgütler

Ermenilerin Osmanlý Devleti aleyhine batýlý devletlerce estirilen ayrýlýkçý rüzgarlara Van’da açýlan dernekleri, okullarý vasýtasýyla katýlarak bu ayrýlýkçý duygularý bünyelerinde yeþerttikleri görülmektedir. Bu hareketliliðe Van’da açýlan Rusya, Ýngiltere, Fransa, Ýran ve Ýtalya konsolosluklarý ile yine 1872 de Van’da açýlan Amerikan Protestan Misyonu,[8] Fransýz Dominiken Misyonu da büyük katkýlarda bulunmuþlardýr.[9] 1827–28 Osmanlý Rus savaþýndan sonra Ruslar doðrudan Osmanlý Devleti bünyesindeki ve özellikle Doðu Anadolu’daki Ermeni ve Kürtlerle ilgilenmeðe baþladýðýndan Ermeniler bundan sonra romantik bir duygu atmosferine girmiþ oldular.[10] Bu romantizm peþinden terörizmi getirdi ve Van merkez olmak üzere doðuda bir çok yerde gizli örgütlenme biçiminde silahlý propagandaya baþlandý.

1870–80 yýllarýnda Van’da Araratlý Cemiyeti kuruldu. Bu cemiyet faaliyetlerine Van’da bir okul açarak baþladý.[11] Okulda Rus konsoloslarýnýn yardým ve destekleriyle Ermeni gençlerine milliyetçilik ve baðýmsýzlýk duygularý aþýlanmaya çalýþýldý. Portakalcýyan isminde bir Ermeni bu okulda ihtilalci bir gençlik çekirdeðini oluþturmaya muvaffak olmuþtu.[12] Bu çekirdeðin oluþturduðu ihtilal cemiyetleri Van ve civarýnda hýzla yayýlmaya baþladý. Van’da yine bir Ermeni ihtilal cemiyeti olan Kurtuluþ Birliði (Miuthiun I Perkuthium)  adý altýnda 1872’de bir örgüt daha kuruldu.[13] Bu örgüt Rusya’dan alýnan yardýmlarla kurulmuþ olup, Rus yanlýsý bir ortam oluþturabilme gayreti içerisinde faaliyet yapmýþtýr.[14] 1878’de ise (Sev Khaatch Kazmakerputhiun) Karahaç cemiyeti kuruldu. Bu cemiyetin amacý Ermenileri Osmanlýlara karþý silahlandýrarak ayaklandýrmaktý.[15] 1878’de (Pashtpan Haireniats) Anavatan Savunucularý Cemiyeti kurularak Doðu Anadolu’da hýzla örgütlenmeðe baþladýðý anlaþýlmaktadýr. 1882 sonlarýnda üyelerinin bir kýsmýnýn yakalandýðý Fedakârlar Cemiyeti’nin 1882’de faaliyete geçtiðini yakalanan üyeleri belirtmiþtir.[16]

Van’da Portakalcýyan’ýn[17] baþlattýðý cemiyetçilik faaliyetleri neticesi ilk ciddi oluþum olarak karþýmýza siyasi parti platformunda örgütlü olarak çýkan Armenekan Partisi 9 kiþi tarafýndan 1885 sonbaharýnda kuruldu.[18] Liberal ve demokrat[19] bir yapýda kurulan partinin kurucularý arasýnda Mýgýrdýç ve Grigor Terlemezyan, Rupen Þatavaryan, Grigor Adian, Grigor Acemyan, M. Barutcuyan, Gevort Hancýyan, Grigor Beozikyan, ve Garegin Manukyan bulunmaktadýr.[20] Doðu Ermenileri olarak adlandýrýlan Van Ermenileri Rusya kontrolünde plânlý bir þekilde baþlattýklarý siyasi ve kültürel faaliyetleri her geçen gün daha da sistematik bir hale getirerek önce ýslahat, sonra geniþ yetkili muhtariyet ve peþinden de ihtilal sonucuna doðru hýzla ilerliyorlardý. Zira örnek aldýklarý Osmanlý bünyesindeki Avrupa destekli azýnlýklarýn elde ettikleri sonuçlar bu konuda Ermenileri oldukça heveslendiriyordu.

Ruslarýn Osmanlý Topraklarýndaki Ermenilerle Ýlgilenmeleri

Cemaat hayatýndan cemiyetçiliðe, oradan da sýký birer ihtilalci örgütlenmeye terfi eden Ermeni komitacýlarýnýn Van’da bir isyan çýkartabilmek için çoktandýr sistematik bir þekilde çalýþtýklarý anlaþýlmýþ olup silah temini için Ermeniler arasýnda “silah vergisi” adý altýnda zorla para toplanarak ihtilalin ekonomik altyapýsýný da oluþturduklarý ortaya çýkmýþtýr.[21] Rusya, Türkmençay anlaþmasýyla ele geçirdikleri Revan ve civarýna Ýran ve Anadolu’dan göçürdüðü Ermenileri yerleþtirerek oluþturduðu[22] bölgede Ermeniler Osmanlý Devleti aleyhine Ruslarýn menfaati için ne gerekiyorsa onu gerçekleþtirirken bu sayede baðýmsýz bir Ermenistan kurabileceklerini hayal ediyorlardý.[23] Oysa Ruslar Ermenileri Ýran-Osmanlý sýnýrýndan gelebilecek tehlikeye karþý bir tampon bölge ve bu iki ülkeye karþý ileri karakol vazifesi görecek topluluk olarak bakýyordu.[24] Bu amaçla Tiflis-Revan-Hoy bölgesi Ermenileriyle Van Ermenileri irtibatlý olup Rusya ve Ýran bölgesinden silah, mühimmat ve yetiþmiþ komitacý, eylemci rahat bir þekilde Van ve civarýndaki Ermenilerin yardýmýna gönderilebiliyordu. Böylece Çarlýk Rusya Ermeni nüfusu sayesinde bölgedeki tesirini her geçen gün arttýrýyor, fakat bunun yanýnda Ermenilerden gelebilecek her türlü problemin de önlemini alabilmek için Ermenilerin dini merkezi olan Ecmiadzin/Üçkilise Katogigosluðu’nun seçimlerine müdahale ederek kendi kontrollerinde bir dini reis seçtiriyordu.[25]

Silah ve Mühimmat Nakliye Yollarý

Rusya Ermeniler üzerinde bu þekilde çalýþýrken Ermeniler bir ileri karakol olarak Van’ý her türlü malzemeyle tahkim ediyorlardý. Yapýlan incelemeler neticesinde Ermeni komitacýlarýnýn Van’a gelirken kullandýklarý yollar þu þekilde olduðu tespit edilmiþtir.

Birinci yol: Ermeni komitalarý Rusya’da Revan’dan hareketle Ah’dan geçerek Ýran’ýn Payecik köyüne, oradan Karadereye, sonra Yezidi Derveli’nden geçerek Ýsa Bey’e, daha sonra Kozluca Daðýna ve oradan Van’a ulaþmaktadýr. Komiteler bu yolu 4 günde almaktadýr.

Ýkinci yol: Ýran’da Van köyünden hareket eden Ermeni komitacýlarý Avrin Daðýna, oradan Gireberan Daðýna, daha sonra da Ahta Daðýna, oradan Arkav Daðýna sonra da Van’a ulaþmaktadýrlar. Bu yol 5 gün sürmektedir.

Üçüncü yol: Ýran’dan Hukanvan ve Kalasar köylerinden hareket eden Ermeniler, Duþvan deresine buradan Karahisar Abdullah aðýlýna oradan Keþiþgöl köyünde Sultan yaylasýna ve sonra da Erek daðýný aþarak Van’a ulaþmaktadýrlar. Bu yol da 4 gecede alýnmaktaydý.  Silah ve mühimmat nakli yapýldýðý için Ermeni çetecileri bu yollarý Kürt kýyafetinde, yani tebdili kýyafet içerisinde olmasýna raðmen gece katediyor gündüzleri ise gizleniyorlardý.[26] Çetecilerin bu yollardan baþka kullandýklarý üç yol daha olup bu yollarla Rus-Ýran Ermenileriyle Van Ermenilerinin irtibatýný saðlýyorlardý.

  Bu yollarý kullanarak temin ettikleri silah, mühimmat ve kalifiye elemanlarla prova olarak baþlattýklarý 1. Van Ýsyaný komitacý Ermenilerin kendi durumlarýný görebilmeleri için bir deneme olmuþtu.[27] Bu isyan giriþiminden sonra hem Avrupa devletlerinin dikkatlerini üzerlerine çekmiþ oldular ve hem de Osmanlý devlet erkanýnýn neler yapabileceðini, ne tür zaaflar gösterebileceðini görmüþ oldular ve çalýþmalarýný bu eksiklikleri göz önünde bulundurarak daha düzenli hale koyma fýrsatýný ele geçirmiþ oldular.[28]

1. Van Ýsyanýndan Sonraki Faaliyetler ve Aram Manukyan

Van isyanýndan sonra Ermeniler dünyadaki geliþmeleri ve Osmanlý topraklarýndaki ayrýlýkçý hareketleri daha iyi inceleyerek Van merkezli ihtilal faaliyetlerine hýz verdiler. 1. Van Ýsyanýndan sonraki Komita çalýþmalarýyla Van’ýn kaderinde birinci derecede rol oynayan Aram Manukyan Rusya topraklarýndan Van’a gidecek her türlü malzeme ve insan gücünü organize eden Poging’s isminde bir örgüt kurmuþtu.[29] Bu örgüt mensuplarý yukarýda belirttiðimiz yollarý kullanarak Van’a malzeme taþýyorlardý. Fakat Osmanlý devleti 1.Van isyanýndan sonra iþleri sýký tutarak sýnýrlarda aldýðý tedbirlerden sonra bir baskýnla bu grubu tamamen imha edip bölgedeki geçiþ noktalarýný iyice kontrol altýna alýnca Ekim 1904 de Aram Manukyan tebdili kýyafetle Van’a geçerek faaliyetlerine burada devam etmeðe baþladý.[30] Van’da faaliyet içerisinde olan bütün Ermeni gruplarýný bir araya toplayarak Ermeni Ýhtilal örgütünü kurdu.  Ermeniler üzerinde büyük bir tesiri olan Akdamar adasýndaki Katagigosluðun kontrolündeki Ruhban mektebinin klasik sistem ve öðretimine son vererek burada yeni bir sistem oluþturdu. Tiflis’te tam bir eylemci militan olarak yetiþmiþ olan adamlarýný daha önce Van’a geçirmiþ olduðundan onlarý güvenli birer eleman olmalarý açýsýndan Ermenilerin yoðun yaþadýðý köylere hem birer temsilci ve hem de öðretmen olarak daðýttý. Akdamar adasýnýn Ermeniler üzerindeki tesirini bilen Aram, Kilisenin baþýna din adamlýðý ile alakasý olmayan bir zatý Katogigos olarak tayin etti. Bununla da yetinmeyen Aram Manukyan kýsa zamanda kurduðu ihtilal örgütünün bütün organlarýný hayata geçirerek bir heyet çatýsý altýnda Van’ýn etkili eþrafýyla bir birlik oluþturdu.[31] Bu komitenin Katogigos vekili Yeznik, Danyel, Vartebet, yýllarca Ýran Ermeni okullarýnda komitacýlýkla uðraþan Rafael, Sarkis,[32] Karçikanlý Vartan, Oseb,  Van milletvekili Vramyan ve Papazyan yönetim kurulunu oluþturarak faaliyetlere baþladýlar.

Teþkilatlanmayý köylere kadar yaymaya, bütün Ermenileri silahlandýrmak için süratle çalýþmaya baþlandý. Kafkas-Ýran yoluyla daha önce getirilerek bazý manastýrlarýn mahzenlerinde saklanan Rus beylik tüfekler ve çeþitli çap ve marka tabancalarýn para karþýlýðý komitelere meyilli Ermenilere daðýtýlmasýna hýz verildi. Tanesi oldukça ehemmiyetli paralara zorla satýlan bu silahlardan Aram Manukyan’ýn komitesi büyük meblaðlarda kâr da elde ediyordu.

Ayný zamanda Aram Manukyan, köylülere daðýtýlan silahlarý kullanma, saklama konularýnda resimler daðýtýyor, seminerler veriyordu. Silah almaktan,  komiteye vergi vermekten sakýnanlar köylerden zulüm ve iþkencelerle uzaklaþtýrýyorlar, nikah v.s gibi hukuki haklardan mahrum etmek gibi cezalarla cezalandýrýlýyordu. Bu cezalar çoðu zaman da idam þekline bürünüyordu. Öldürülen bu Ermenileri de Osmanlý Devlet erkaný öldürdü diye de Van’daki konsolosluklara þikayetlerde bulunuluyordu. Bu caydýrýcý ambargo neticesinde Aram Manukyan komitesinin tesir sahasýna girmemek mümkün görünmüyordu. 

Osmanlý devletinin seferberlik ilan ettiði tarihe kadar cereyan eden olaylara bakýldýðý zaman Aram Manukyan komutasýndaki komitacýlar bütün kuvvetleriyle Ermenileri Osmanlý hükümetine yanaþmayý þiddetle yasaklamýþ, yine komita Müslümanlar ile Ermenilerin arasýnda varolagelen iyi münasebetlerin bozularak önü alýnamaz düþmanlýklara dönüþmesi için elinden gelen provokasyonlarý  yapmaktan geri durmamýþtýr.[33] Böylece asayiþsizlik ortaya çýkacak ve meydana gelen kargaþalýkta kim olduðu önemli olmadan yüzlerce insan ölecek ve iþin içine Avrupa devletleri karýþarak Van ve civarýnda ýslahat yapýlmasý saðlanacaktýr. Aslýnda Aram Manukyan ýslahat talebinin Ermeniler için yetersiz bir talep olduðunu düþünerek senelerdir kafasýnda yeþerttiði düþünceleri artýk ortaya koymaya baþladý. Aram’a göre çalýþmalarýnýn gayesi önce Avrupa kontrolünde Ermeni muhtariyetini saðlamak ve peþinden de baðýmsýz bir Ermeni devleti kurmaktý.[34] Çalýþmalarýný hep bu amaca hizmet için yapýyordu.

Ali Paþanýn Van’a Vali vekili Olarak Atanmasý [35]

Aram kontrolünde Ermeni ayrýlýkçý hareketi korkunç bir þekilde geliþirken Osmanlý devleti Van’a 18 Mart 1907 de Hakkari mutasarrýfý Ali Rýza Paþa’yý vali vekili olarak tayin etti.[36] Ali Paþa’dan önce Van'da valilik yapmýþ olan Tahir Paþa ve Adliyeci Ali Paþalar’ýn Van için büyük bir tehlike arz eden Ermeni meselesinde yeteri kadar baþarý saðlayamadýklarý anlaþýlmakta olup, Ali Paþanýn bu meselenin halli konusunda daha baþarýlý olabileceði göz önünde bulundurularak vekaleten atandýðý anlaþýlmaktadýr.[37]  

Van ve civarýnda Ermeni olaylarýnýn büyük bir hýzla artmasý sebebiyle Ýran hududumuzda Hakkari–Baþkale istikametinde bir tahkikat heyetinin görev yapmasý için bölgeye gelmiþtir. Bu heyetin baþýnda bulunan Tahir Paþa bölgeyi büyük bir dikkatle inceleyip dolaþmýþ ve bu vazife iki ay kadar sürmüþtür.[38] Ýncelemeleri neticesinde Van vali vekili Ali Rýza Paþanýn Devlet-i Aliyenin þahs-ý maneviyesini baþarýyla temsil etmesinin yanýnda Van'da yaþayan Ermenilerle Türkler arasýnda büyük bir itibar kazandýðýný, dikkatli bir þekilde Ermeni meselesini takip ederek þehirde huzuru temin ettiðini görür. Tahir Paþa, Bab-ý Aliye çektiði telgrafta bu meseleyi anlattýktan sonra Ali Rýza Paþanýn asaleten Van’a tayin edilmesinin çok lüzumlu olduðunu beyan eder.[39] Bu telgraf üzerine Ali Rýza Paþa 20 Eylül 1907 de Hakkari mutasarrýflýðý ile beraber yürüttüðü Van vali vekilliðine asaleten atanýrken Hakkari mutasarrýflýðýndan ayrýlýr.[40] 

Ali Paþa’nýn Ýcraatlarý

Altý ay kadar vekaleten yürüttüðü valilik vazifesine asaleten atanmanýn vermiþ olduðu güvenle Ali Paþa, Hükümet iþlerini yoluna koymaya, devlet otoritesini hissettirmeye gayret edip bir türlü yakalanamayan ve halký hayatýndan bezdiren bazý Ermeni ve Kürt kanun kaçaklarýný takibata alarak bir çoðunu yakalatarak halkýn büyük bir güvenini kazandý.[41] Devletin alýþ veriþini, mali kaynaklarýný düzene koydu. Ticareti elinde bulunduran Ermeniler özellikle 1. Van isyanýndan sonra çeþitli bahanelerle devlete olan vergi borçlarýný ödemiyorlardý. Diðer taraftan memurlara, emeklilere, zaptiyelere onar yirmiþer aylýk maaþlarý verilememiþti. Bu iki önemli meselenin halli için Ali Paþa bir dizi tedbir aldý. Ermeniler büyük yekun tutan borçlarýný ödemeleri konusunda yapýlan çaðrýlara uydular ve ancak taksitle bu borçlarýný verebileceklerini beyan ederek Ermeni komitacýlarýn elinden kurtulmanýn rahatlýðý hissetmeðe baþladýlar. Böylece alacaklar tahsil edilirken memurun maaþý ödenmeye baþlandý ve Ali Paþanýn Van’da Müslüman-Ermeni halk nezdindeki itibarý dolayýsýyla devlet otoritesinin yeniden tesisi oluþmaya baþladý.[42] Adalet iþlerinin aksayan yönlerini yoluna koyarak Ermenilerle ihtilaf teþkil edebilecek bütün meseleleri bir bir gözden geçirdi bozulan sosyal barýþý tekrar tesis edilerek þehre sükunun hakim olmasýný saðladý. Müslüman–Hýristiyan geniþ halk kitleleri tarafýndan büyük bir beðeniyle taktir edilen Ali Paþanýn çalýþmalarý Rusya ve Avrupa destekli Aram Manukyan yönetimindeki Ermeni ihtilal örgütünün hiç de hoþuna gitmiyordu. Teorilerini Ermeni-Türk çatýþmasý üzerine kuran bu örgüt, Ali Paþaya karþý büyük bir nefret duyuyorlardý. Örgüt Ermeni ileri gelenlerinden Ali Paþaya destek vererek halkýn üzerinde oluþturduklarý hakimiyetlerini yok edenlere karþý suikastlar düzenlemeye baþladýlar. Ali Paþa ise örgütün etkisini kýrmak için Vali yardýmcýlýðýna Ohannes Efendiyi getirmiþ, kardeþi Armarak Efendiyi ise Gevaþ’a kaymakam olarak tayin etmiþti.[43] Armarak Efendi Ermeni Örgütünün Akdamar adasýný üs olarak kullanmalarýný þiddetle engelleyerek çetelerin iþlerini zorlaþtýrdýðý gibi, çetelerin halkýn üzerindeki tesirini de ortadan kaldýrmak üzereydi. Bunun üzerine çeteler Armarak Efendiyi öldürerek önlerindeki büyük bir engeli kaldýrmýþ oldular.[44] Kardeþinin öldürülmesi üzerine Ohannes Ferid Efendi artýk Van’da kalamayacaðýný ifade ederek Ali Paþadan izin isteyerek Elazýð vali yardýmcýlýðýna tayin ister ve kahrederek Van’ý terkeder.[45] Ali Paþa durumun nazikliði karþýsýnda ahali-i mutinin hükümete baðlýlýðýný artýrmak için Erzurum vilayeti eski tercümaný Ermeni Mikail Efendinin Van vali yardýmcýlýðýna atanmasý için Bâbýali’ye gerekli ikazlarý yaptý. Bunun üzerine Mikail Efendi Van vali yardýmcýlýðýna tayin edildi.[46] Fakat Mikail Efendinin Van’a gelemeyeceði anlaþýldýðýndan eski kaymakamlardan Leon Efendi tayin edilerek Van’da ki örgüt tarafýndan istismar edilen Ermenilerin gönlü razý edilmeye çalýþýldý.[47]  Komitacý Ermenilerin þikayet ettiði konular bir bir hal yoluna konulduðu bu güzel çalýþmalar neticesinde artýk ihtilal örgütü faaliyetlerine son verilmesinin beklendiði bir ortamda komitacýlarýn gerçek niyeti ortaya çýkmaktadýr. Artýk ne yapýlýrsa yapýlsýn örgütü memnun etmek imkânsýz bir hale gelinmiþ olduðu anlaþýlmýþtýr. Ýþte bu atmosferde komitacýlar Rusya Ermenileriyle irtibatlarýný daha da kuvvetlendirerek ihtilal çalýþmalarýný yer altýna çekerek daha gizli bir biçimde sürdürmeye devam ettiler.

Muhbir David Olayý 

Aram Manukyan köy organizelerini bitirdikten sonra Van’daki Ermeni gençlerini örgütledi ve onlarý Rus konsolosluðunun yanýndaki binada konsolosun da yardýmýyla silahlý eðitime tabi tutarak direniþ, sabotaj, suikast vb. eylemler için yetiþtirmeye baþlamýþtý. Bu sýralarda komiteye mensup David ile Aram Manukyan’ýn aralarý Hanikoðlu mahallesinde ikamet eden Vatan isminde bir Ermeni kýzýna ikisi birden aþýk olduðundan açýldý.[48] Aram, komita baþkaný olmanýn verdiði rahatlýkla David’in bu kýz ile evlenmesini yasakladý. David ise Aram’ý dinlemeyerek Komitenin daha üst düzey yönetiminden izin alabilmek için Tiflis’e gitti. Bu sýrada Aram, Ermeni kýzý Vatan’ý kandýrarak kendisinin metresi olmasý konusunda ikna etti. Tiflis’e giden David’in izin alýp alamadýðý bilinmemektedir. Fakat Aram’ýn bu davranýþý karþýsýnda büyük bir infiale kapýldý ve örgütten ayrýlýp vali Ali Rýza Paþaya sýðýnarak örgüt hakkýnda bütün bildiklerini anlattý. David böylece Aram’dan intikam alýrken büyük bir örgütlenmeyi de su yüzüne çýkarmýþtý.[49] Bir anda her þeyin biteceði endiþesiyle Aram bu olay karþýsýnda çok hiddetlendi ve komiteyi olaðanüstü toplantýya çaðýrarak David’in ismi üzerine Karahaç[50] bastý ve Dacat isimli bir Ermeni komitacýyý David’i öldürmek üzere görevlendirdi.

Vali Ali Rýza Paþa, büyük tedbirler alarak ihbar doðrultusunda derhal harekete geçip David’in gösterdiði yerlere seri baskýnlar yaptý. (Þubat 1908) Yedi kilise, Dere mahallesindeki Kevork Hýzarcýyan’ýn evi ve Kobanis Kilisesi Ermenilerin silah ve mühimmat deposu olarak ortaya çýkarýldý. Bu depolarda 2000 silah, 5000 bomba, 50000 mermi ve bir çok askeri malzeme yakalanarak el kondu.[51] Silahlarýn bir orduya yetecek kadar çok olmasý ve bir çoðunun Osmanlý Devleti’nin elinde bile olmayýþý karþýsýnda Devlet erkaný oldukça þaþýrmýþtýr. Van ihtilalci Ermenilerinin baþý Aram Manukyan, bu kadar silahý Van’a ulaþtýrma çalýþmalarýnda kendine kolaylýk saðlayabilmek için Osmanlý memurlarýnýn bir kýsmýný kendine ýsýndýrabilmek, faaliyetlerine göz yumdurmak için onlara rüþvet verip içki içebilecekleri ortamlar hazýrlýyor, çeþitli þekillerde imkânlar da saðlýyordu. Böylece çalýþmalarýný daha rahat yaparken devletin aldýðý tedbirleri de istediði gibi öðrenebiliyordu.[52] Ýþte bu silahlar bu þekilde Van’a yetiþtirilmiþti.

David’in ihbarý neticesi silah ve cephane ele geçmesine raðmen Komita üyelerinden hiç kimse yakalanamamýþtý.[53] Komitacýlar evlerin altlarýna mahzen ve dehlizler açarak yer altýndan evleri birbirine baðladýklarýndan yapýlan baskýnlardan rahatlýkla kaçabiliyorlar, hatta istedikleri Müslüman ve kendi emellerine yardým etmeyen Ermenilerin evlerini bu þekilde altýna laðým yerleþtirerek sabote edip patlatabiliyorlardý. [54]

Muhbir David, can güvenliðinin tehlikeye girmesi yüzünden Hamamönü mevkiinde Jandarma Binbaþýsý Ahmet Bey’in evinde misafir olarak ikamet etmeye baþladý.[55] David bu þekilde Ermenilerin tehditlerinden uzak kalabilecekti. Komitacý arkadaþlarýnýn çirkin hareketleri karþýsýnda Osmanlýlarýn kendisine son derece iyi davranmasý David’in din deðiþtirmesine sebep oldu ve ismini Mehmed  yaptý.  Bu jest üzerine muhbir Mehmed’in orduya alýnabilmesi için teþebbüste bulunulmuþtur.[56]

David hakkýnda ölüm fermaný veren Aram son geliþmeler karþýsýnda çýlgýna döndü. Komita fedailerinden Dacat’a iki silah vererek üstüne aldýðý Davit’i yok etme görevini bitirmesi için Hamamönü mevkiine gönderdi. David ise kendi hakkýnda verilen ölüm kararýndan habersiz yaklaþýk bir aydýr hiç dýþarý çýkmadan yaþadýðý evde sýkýldýðýndan yanýnda iki jandarma muhafýzýyla evin yanýndaki Haçboðan çarþýsýna gezmeye çýkmýþtý. Dacat bunu iyi bir fýrsat bilerek sessizce arkadan David’in yanýna sokularak iki silahýný birden ateþledi. David aldýðý yaralarla aðýr þekilde yaralanýrken[57] çarþýda bulunan ahaliden 7–8 kiþi öldü. Dacat ise karýþýklýktan istifade ederek kaçmayý baþarýr.[58] Bir aydýr gergin olan Van halký David’in aðýr bir þekilde yaralanmasý ve ardýndan da ölmesi karþýsýnda galeyana gelerek yakaladýklarý komite mensubu Ermenileri dövmeye ve bir sürü taþkýnlýk yapmaya baþladýlar. Vali Ali Paþa ise derhal bölgeye asker sevk ederek çýkabilecek muhtelif olaylarýn önünü almaya çalýþýyordu.[59] Bu arada 20–30 Ermeni çýkan arbedede öldürülmüþtür. Ali Paþa galeyana gelen Müslüman ahaliyi soðukkanlýlýkla yatýþtýrmaya çalýþýyordu. Büyük gayretlerle meydana getirdiði sosyal barýþýn tekrar bozulmamasý için olaylara karýþmayan Ermeni ahaliyi ziyaret ederek devlete baðlýlýklarýndan dolayý onlarý tebrik[60] ederek çetelerin ihtilal provalarýna alet olmalarýný önlerdi. Ali Paþa alýnan bütün tedbir ve gayretlere raðmen durumun nazikliðini göz önünde bulundurarak 26. Alayýn 4. Taburunun derhal Van’a ihtiyat tedbiri olarak gelmesini temin etti.[61] David’in öldürülmesi esnasýnda meydana gelen karýþýklýklarda ölen Ermenilerin cesetleri akþam karanlýðýnda gömülmüþ, bazý cesetler ise ortalýkta kalmýþtý. Van’da bulunan Rus, Ýngiliz ve Fransýz konsoloslarý olay yerinde yaptýklarý incelemeler neticesinde alýnan tedbirler karþýsýnda takdirlerini ifade etmiþlerdir.[62] Fakat daha sonra Rus konsolosu bazý cesetlerin halini göz önünde bulundurarak Valiliði ve Hükümeti zor duruma düþürebilmek, bu durumdan istifade edilebilecek bir durum olur mu diye harekete geçerek kamuoyu oluþturmaya baþlamýþtýr.[63] Rus konsolosu ayný zamanda Van’da Ermeniler arasýnda hýzla yayýlan bir dedikodu da çýkararak Redif ordusuyla Ýslam ahalisi birleþerek Hýristiyan mahallelerine hücum ile katliama kalkýþacaklarý yalanýný hem tarafsýz, olaylara karýþmayan Ermenilere ve hem de Avrupa makamlarýna bildirmiþtir. Oysa jandarmanýn aldýðý istihbarat ise Rus konsolosunun kýþkýrttýðý komite kontrolünde faaliyet yapan Ermenilerin 4–5 koldan Müslüman mahallelerine hücum ile katliama kalkýþacaklarý doðrultusundadýr.[64] Bu geliþmeler Van’da içten içe bir isyanýn baþlayacaðýnýn habercisi olarak deðerlendirilerek çevre illerden hýzla asker sevkiyatý gerçekleþtirilerek her iki ahali zaptýrap altýna alýnmýþtýr.[65] David’in öldürülmesiyle baþlayan olaylar büyük bir soðukkanlýlýkla yatýþtýrýldýktan sonra þehirde sýký bir arama tarama faaliyeti baþlatýlarak Taþnak komitesinin bütün üyeleri Aram Manukyan ve Dacat ile beraber yakalanarak adliyeye sevk edildiler.[66] Ali Paþa’nýn bu gayretleri Komitenin emellerinin gerçekleþmesini geciktirmiþtir. Aðýr aksak devam eden mahkemeler sonuçlanmadan ilan edilen II. Meþrutiyet neticesinde Van’ý kana bulayacak olan komite üyeleri siyasi mahkûm addedilerek serbest býrakýldýlar. [67]

Ali Paþa’nýn bu fevkalade baþarýsý doðuda Ermenileri destekleyen Avrupa devletleri tarafýndan iyi karþýlanmadýðý için Ýstanbul’a Paþanýn görevden alýnmasý hususunda büyük baskýlar yapýldý.[68] Osmanlý Devleti artýk eski gücünde deðildir. En ufak bir meselede devlet üzerinde hesabý olan ve bu hesabý gerçekleþtirmek için her fýrsatý bahane bilerek müdahale eden Avrupalýlarýn baskýsýna dayanamayan Babýali, Ali Paþa’nýn Van valiliðine son verdi. (20 Ekim 1908) Van halký Ali Paþa’nýn görevine tekrar iadesi için Ýstanbul’a telgraflar çekerek baský yapmaya çalýþýrlar. Fakat II. Abdulhamid Van’a daha iyi bir vali göndereceðini söyleyerek halkýn galeyanýný yatýþtýrdý.[69]

Ali Paþa’nýn Öldürülmesi

Ali Paþa, Ýstanbul'a dönerken Van’da devlet ve milletin çýkarlarý için gözünü bile kýrpmadan çalýþtýðý için Ermeni komitacýlarý tarafýndan mutlaka öldürüleceðini biliyordu. Onun için Ýstanbul’a gideceði güzergahýný gizli tuttu. Yaklaþýk bir buçuk yýl canla baþla çalýþarak hizmet verdiði Van halkýyla vedalaþtý. Bu manzarayý hatýrlayan yaþlýlar bütün Van halkýnýn gözyaþlarýný tutamadýðýný söylerler.[70] Ali Paþa gözü dönmüþ Ermeni çetecilerinden kurtulmak için hedef saptýrarak önce Erzurum'a oradan bin bir güçlükle Revan'a gider. Her gittiði yerde bölgede organize olmuþ Ermeni komitacýlarýnýn nümayiþleri ile karþýlanan Ali Paþa hemen Tiflis'e geçer ve Tiflis üzerinden de Batum'a geçip oradan da vapurla Ýstanbul'a gitmek ister.[71] Fakat Ermeni komitacýlarýndan Alev Baþyan[72] tarafýndan 1908 yýlýnýn son günlerinde Ali Paþa, Batum iskelesinde vapura binerken öldürülür.[73] Harekete hazýr olan gemi Ali Paþa’nýn cenazesini Ýstanbul'a götürmek için demir alýr. Fakat aksilikler birbirini kovalar ve gemi ancak on beþ günde Sinop açýklarýna gelebilir. Ali Paþanýn cesedinde çürüme emareleri baþ gösterince kaptan Sinop limanýna yaklaþýr. Cenaze Seyid Bilal cami bahçesine dýþ kapýdan girip camiye doðru ilerlerken sol tarafta caminin giriþ kapýsýnýn karþýsýnda defnedildi. Camiye girip çýkanlarýn ilk gözüne çarpan bu mezardýr. Mezarýn baþucundaki taþta þu ibare vardýr. (Van Ýlbayý (Valisi) Ali Batum’da Ermeni komitalarý öldürdü.)[74] 

Vaspurakan/ Van Ermeni Ýhtilal Komitesi ve Meclis-i Meþveretinin Müzakerat Fezlekesi

Ali Paþa olayý ve ilan edilen II. Meþrutiyet’in getirdiði ortam Ermenileri önü alýnamaz bir cesarete sevk etmiþtir. Gerçi büyük bir silah ve teçhizat kaybýna uðramýþlardý ama bunun telafisi mümkün gibi görünüyordu. Aram Manukyan örgütlenmeye kaldýklarý yerden devam kararý almýþ, ve her olaydan yeni dersler çýkararak yeniden, fakat daha plânlý ve programlý çalýþmaya koyulmuþtur. Yeni açýlan okullardan mezun olan Ermenilerin öðrendikleri lisanlar sayesinde Avrupa fikir hareketlerini çok rahat takip edebildikleri gibi basýn ve matbuatýn bütün imkânlarýný kullanarak Van’da bir sürü gazete, dergi ve risale basýmýný gerçekleþtirmiþlerdir. Bunlardan en önemlisi emek dergisidir.

Askhatang (Emek) Dergisi: Van’da Ermeniler siyasi propaganda vasýtasý olarak basýndan oldukça fazla yararlanmýþlardýr. Erek daðý eteklerindeki Vanak manastýrý bodrumunda bir matbaa kurularak yayýn faaliyetlerine baþlanmýþ olup Vaspurakan ve Van Kartalý isimli iki gazete çýkarýlmýþtýr.[75] Gazete yayýncýlýðýnýn dýþýnda bu matbaada ihtilal ve isyan ile ilgili bir çok risale ve kitap basýlarak gizlice Ermeniler arasýnda daðýtýlmýþ olup böylece halk beyninde isyan fikrini oluþturmaya çalýþmýþlardýr.[76] Askhatang dergisi 1910 dan 1914 yýlýna kadar yayýnlanmýþ olup Nisan-Mayýs 1915 de II. Van Ýsyaný sýrasýnda tekrar yayýnlanmýþtýr. Küstahlýða varan serbest bir üslubun kullanýldýðý bu yayýn organýnda Ermeni meselesi, meclis seçimleri, Türk milliyetçiliði gibi genel konularýn yaný sýra tarihçiler açýsýndan oldukça önem taþýyan yerel konulardan da bahsediyordu. Van ilinin bütçesi, vergilerin aðýrlýðý, Ermeni ve Türk okul sisteminin yetersizliði, nüfus istatistikleri, tarým meselesi, Kürt meselesi, çiçek, kolera, tifo ve veba salgýnlarý; ticaret ve kooperatif hareketleri gibi konular.[77] Dergide bir çok vesilelerle Avrupa sosyalizmine deðinilmekte ve bu hareketin ölen önderlerine atýflarda bulunularak Ermeni ihtilal hareketine heyecan vermeðe çalýþmaktadýr.[78] Ýdeolojik olarak ihtilalci sosyalizmi kendisine yayýn politikasý olarak benimseyen dergi Van ve çevresinde ihtilalci komitesinin örgütlenmesini ve etkili olmasýný saðlamýþtýr. 

Ýsyan ve Ýhtilal Ýçin Provokasyon

Avrupa devletlerinin kýþkýrtmalarýna kapýlan Ermeni Patriði Nerses Varjabedyan “dikkat çekmek için isyan ve ihtilal gerekiyorsa bunu yapmak zor deðil”[79] diyerek büyük bir talihsizlik eseri olarak artýk Taþnak ve Hýnçak partilerine ve diðer örgütlere mensup Ermenilerin Osmanlý coðrafyasýnda her türlü provokasyona hazýrlanmasý için çalýþmalara baþlanmýþtý.[80] Osmanlý coðrafyasýnda yaþayan Ermenilerin ancak yüzde onu bu olaylara alet olurken doðan sonuçtan maalesef büyük bir Ermeni çoðunluðu etkilenmiþtir. Bu çalýþmalarýn yoðun bir þekilde yapýldýðý yer hiç þüphesiz Van ve çevresi olmuþtur.

Gevaþ Kaymakamý meydana gelen basit bir adli vakadan Ermeni Taþnak Partisi’nin organize ettiði olaylarýn hangi boyutlara ulaþtýðýný hayretler içerisinde idrak ederken artýk bir isyanýn kapýya dayandýðýný belki de acý bir þekilde hissederek olaylarý Van Valiliðine bildirmiþtir.

“Kaza dahilinde hiçbir kimsenin ne malýna ne canýna ne ýrzýna ve namusuna hiçbir taraftan taarruz ve tecavüz edilmediði ve meydanda adi bir olay gelmediði bir sýrada Akdamar manastýrýnda özel kâtip olarak çalýþan Van’ýn Keþiþoðlu köyünden Oseb’in[81]  köylerde ve þurada burada dolaþarak güya Kürtlerin güya Hýristiyanlarýn karý ve kýzlarýný takip ettiklerini ve Kürtlerin silahlanarak Hýristiyanlara taarruz fikriyle dolaþmakta olduklarýný ve kendisine kasabaya yirmi dakika mesafede bulunan Baklakar gediðinden geçerken bir takým Kürtlerin üzerine hücumla kendisini kovaladýklarýný (Provokasyon amacýyla) yayýyordu. Bu Kürtlerin yollarý kestiklerinden ahalinin gelip gidemediklerini söyleyerek kamuoyu oluþturmaya çalýþmaktadýr. Her iki topluluðu bir birine düþürerek karýþýklýk çýkarmak gayretindeydi. Bu çalýþmalarý dikkate alýnarak adý geçen þahýs göz altýna alýndý. Yapýlan üst aramasýnda üzerinde Ermenice bir tomar yazý çýktý. Bu yazýlarýn biri Taþnak fýrkasýnýn Van merkez komitesi müzakere meclisine ait özel bir talimat. Diðeri ise bir takým þikayet telgraflarý meyanýndaydý.[82]

Taþnak Fýrkasý Van Merkez Komitesi’ne ait hususi talimatýn tercümesinden anlaþýldýðýna göre adý geçen komite 14 Nisan ila 17 Nisan 1909 tarihleri arasýnda Van’da gizli bir mahalde toplantý yaparak “Ýhtilal faaliyetinin lüzumu”[83] kabul edilmiþ olup, bilumum Hýristiyan ahalinin silahlandýrýlmasý, muharebe için cesaretlendirilmesi için propaganda yapýlmasý, komitenin nezaretinde yapýlan silah talimlerine halkýn katýlýmýný saðlamak, gibi konular müzakere edilmiþtir.

Her ne kadar bu talimat ve kararlar tevile müsait bir vaziyette kaleme alýnmýþ ise de yazýlanlarýn tamamý gerçekleþtiði takdirde mülk ve millet açýsýndan ne derece vahim bir sonuç doðuracaðýný anlamak için sýradan bir fikir yürütmek kafidir.

Talimatnamede Kafkasya’da yapýlmýþ tecrübelerden bahsedilmemesine raðmen Aram ve Ýþhan’ýn da adý geçen komiteye dahil olduklarý ve bunlarýn geçmiþteki sabýkasý göz önünde bulundurulursa memleket için yaman bir fesat için çalýþtýklarý anlaþýlmaktadýr.

Bunlarýn öneminden dolayý Oseb’in üzerinde çýkan iþ bu talimatname ve komitenin itimatname nazaran kendisinin de komiteye mensup olup iftira ve yalanlarýnda iþ bu talimatýn ihtilal fikrine dayanarak hükümlerini husule getirmek gayesinde olduðunu ispat etmektedir. Ýhtimal ki bu konudaki talimatý gizli surette almýþtýr.

Oseb’in Katogigos vekilinin temiz ve saf halinden istifade ederek zaten Katogigos’un vekili dahi Arsin rahibin akýbetinden[84] aldýðý tehdit dersi neticesinde komitenin ve komitenin kâtip namýyla manastýrda vekili ve hizmetçisi Oseb ile yine komita mensuplarýndan muallim namýyla bulundurulan Rusyalý Yeprim ve Horkomlü Dikran ile her bir iþlerine tabiiyet mecburiyetinde olduðundan “Meclis-i Umumiye-i Milli” namýyla hem efkarlarýndan mürekkep meclisin 14 Nisan ile 17 Nisan günleri arasýnda vuku bulan davet üzerine hiç olmazsa hükümete on beþ dakika uzaklýkta mesafede bulunan karakola malumat verilmeyerek Akdamar’da toplantý ederek meydanda hiçbir sebep olmadýðý halde Oseb’in ihtimal ki komitadan aldýðý emir üzerine ve her halde komitanýn iþlerine uygun olarak tertip ettiði bir telgrafý katogigos vekiline çektirmiþtir. Çekilen telgrafýn köylüler tarafýndan meclise verilen bir takým evrak üzerine cereyan eden müzakere neticesinde verilen karara binaen keþide kýlýndýðý dermeyan edilmekte ise de bu yolda azalar tarafýndan gizli bir karar ve hatta telgrafýn bazý azalarýn gelmesinden önce yazýlmasý ve azalardan bir kýsmýnýn dahi Katogigos vekili bile telgrafýn içeriðine vakýf olmamalarý ve mahalli asayiþin emniyeti hakkýnda meclise verildiði iddia edilmiþ dilekçe ve raporlarýn iddiasýndan imtina edilmesi bunun sýrf komitenin itibarýnýn artmasý için yazýlmýþ ve uydurma bir telgraf olduðunu teyit etmekte ve azalarýn celbi de çekilen telgrafýn olay çýkarmak için köylerde fesadý ortadan kaldýrmak için tenbihat olduðunu göstermekte ve bu ayýn yirmi bir Cuma gününden itibaren sebepsiz yere okulun tatil edilmesi ahaliyi heyecanlandýrma maksadýnda olduðundan fesat fikirlerini teyit etmektedir. Komitacýlar dünyada hýzla yayýlan sosyalist ihtilal metodu gereði Van’daki hedefleri için prova yapmaktadýrlar. Bu çalýþmalarýn sonucunda taraflardan birisi muhakkak baþarýsýz olacaðý açýktýr.

Ýddia ettikleri olaylara gelince:

Ermenilerin yeni propaganda usul ve teknikleriyle Osmanlý erkanýný þaþýrtmak için kullandýklarý metodunu anlamakta zorlanan yetkililer þaþkýnlýk içerisinde iddialara safiyane bir þekilde cevap vermeye çalýþmaktadýrlar. Ýlk önce o kazada emniyet ve asayiþin olmadýðýndan ve bir takým kimselerin eþkýyalýk yaptýðý iddia edilmektedir. Bunun en ciddi delili bu an þimdiye kadar kendilerinden baþka hiçbir ferdin nümayiþte bulunmamýþ ve her tarafta sükun ve huzurun devamý ve hiçbir kimsenin hiçbir taraftan zarar gördüðüne dair hükümete müracat etmemesi ve hükümetin de bu yolda bir istihbaratta bulunmamasýdýr. Kendileri dahi davalarýna maddi delil gösteremediklerine nazaran bu fesatlýðýn sýrf kendilerinde olduðunu ispat etmektedir.

Ýkincisi Kürtlerin Hýristiyan karý ve kýzlarýna taarruzda bulunduklarýný iddia etmektedirler. Bu yolda dahi hükümete her hangi bir müracatta bulunulmamýþtýr. Kendileri Paktan köyünde karý ve kýzlarýn bu yolda bir taarruza maruz kaldýklarýný ifade etmekte iseler de Paktan köyü ihtiyar heyetinin verdikleri ifadelerde böyle bir olayýn olmadýðýný yalnýz Paktan köyünün dað yamaçlarýnda karý ve kýzlar pancar toplarken beþ altý tane Kürt gördüklerini ve bunlarý karý ve kýzlara söz ile bile bir sataþmada bulunmadýklarýný beyan etmiþlerdir. Bu ise kaale bile alýnmayacak bir þeydir. Zira yaz mevsiminde yollarda daðlarda insan bulunmasý tariz olduðu manasýna gelmez.   

Üçüncüsü Oseb kendisini Baklaðan gediðinde beþ altý tane Kürt kovaladýðýný ve bu adamlarýn yolu kestiðinden halk korkusundan bu yerden geliþ gidiþ yapamadýðýný beyan etmektedir. Olayýn incelenmesiyle ve kendisinin getirdiði þahidin þahadetiyle bu olayda uydurma ve iftira olduðu ispat edilmiþtir. Her gün kazanýn en uzak noktalarýndan yüzlerce yolcu geldiði halde bir kimsenin bir þikayette bulunmadýðý bir taarruza hedef olmadýðýndan bununda uydurma olduðu diðer bir delildir.

Hasýlý Oseb’in ve Taþnaksutyun fýrkasýnýn “Komitesi Müzakerat Meclisi” azalarýyla Ýslam ve Hýristiyan arasýna bir fesat sokmaya gayret ettikleri ele geçen talimatnamenin maddeleri incelendiðinde anlaþýlmakta olup bundan baþka Oseb’in özel maddelerinde yazýlý fikirler ihtilali hýzlandýrarak meydana getirmeðe çalýþtýðý bunun için de bizzat köylerde ve þurada burada dolaþarak Ýslam ve Hýristiyan ahaliyi galeyana getirecek surette yalan ve uydurma haberler yayýyordu. Bunun yanýnda Gevaþ ahalisi namýna sahte telgraflar düzerek ortalýðý karýþtýrmak istediði yapýlan sorgulamada anlaþýlmýþtýr.

Ayýn 14–17 günlerinde manastýrda toplanan “Meclis-i Umumi-i Milli” namý verdikleri azalarýndan bazýlarýndan da adý geçen muhtevasý yalan ve iftira dolu düzmece telgrafla haksýz yere kamuoyunu heyecanlandýrmaya gayret ettikleri anlaþýlmaktadýr.

Bundan baþka komite meclislerinin ahaliyi hapis ve tazyik ederek cebren para aldýklarý  hükümetçe malum ise de korkudan hiçbir kimse resmen hükümete müracaat ve ihbara cesaret edemediðinden olaylarý takip etmek zorlaþmaktadýr. Bu kere Oseb’in cep defterinde yazýlanlarýn tercümesinden anlaþýldýðýna göre dört kiþiden nakdi[85] ceza tahsil edildiði anlaþýlmakta olup fakat bunlarýn kimler olduðu bilinmediðinden bu yönde daha derin araþtýrma yapýlabilmesi için Van bidayet mahkemesi savcýlýðýna sevki münasip ise de karar sizindir.” [86]

Gevaþ kaymakamlýðýnýn Van valiliðine gönderdiði bu yazý üzerine valilik durumu derhal Dahiliye Nezareti’ne bildirmiþ, Gevaþ’ta tutulan inceleme fezlekesi, kaymakamýn yazýsý ile yakalanan tutanaklarýn tercümesi gönderilmiþ, yakalanan evraklarýn asýllarý da ait olduðu mahkemeye tevdi edilmiþtir.[87]

Dahiliye nezareti Van’dan gelen bu beklenmedik yazýyý derhal incelemeye almýþ, 31 Mayýs 1909 da Van’a çekilen bir telgrafta Oseb’in üzerinde yakalanan evraklarýn asýllarýný aceleyle Dersaadet’e gönderilmesi talep edilmiþtir.[88]

Van valiliði bu geliþmeleri yakýndan takip edilmesinden memnunluk duyarak derhal istenen belgeler 2 Haziranda Dahiliye Nezareti’ne gönderdi.[89] Dahiliye nezareti Van’dan gelen yazýlarý tekrar inceledikten sonra metinlerde dikkate deðer bazý fikirlerin olduðunu görmüþ ve hükümet ve ya ahaliye karþý isyan þeklinde bir oluþumun olabileceðinden Ermenice metnin itimada þayan birisi tarafýndan aslýna kesinlikle sadýk kalýnarak harfen tercüme edilmesi için Maarif Nezaretine göndermeðe karar vermiþtir.[90] Van’dan gelen Ermenice metin tercüme edilmesi için mahremane bir þekilde Maarif Nezaretine Temmuzda gönderilmiþtir.[91]

Maarif Vekaleti iþin ehemmiyetinden dolayý kýsa zamanda metni tercüme ettirerek 11 Temmuzda evraklarý tekrar Dahiliye Nezaretine göndermiþtir.[92]

Belgeler bu þekilde elden ele dolaþýrken Van’da devam eden mahkeme 2 Ekim 1909’da beraat þeklinde sonuçlanmýþ ve netice bir telgrafla Dahiliye nezaretine bildirilmiþtir.[93]

Aram Manukyan’ýn rüþvet vererek Van memurlarýný etki altýna aldýðýný yukarýda görmüþtük. Bu mahkeme üyelerine de bu þekilde bir yaklaþým içerisinde oldular mý bilemiyoruz fakat bu kadar önemli bir kongre tutanaklarý hakkýnda beraat verilmesinin þayet içeriðinin ne manaya geldiði anlaþýlamamýþsa baþka bir anlamý yani rüþvet ve iltimas içerisinde davranýldýðý açýktýr. Van’ýn ele geçen bu tutanaklardan hareket eden bir komite tarafýndan sevk ve idare edilen Ermenilerce beþ yýl sonra kanlý bir isyan ile iþgal edileceði hiç kimse tarafýndan hesap edilemedi. 

Van Ýhtilal Cemiyeti 5. Genel Kurulu Toplantýsý Tutanaklarý

Van Ermeni ihtilal komitesinin (Taþnak) davetiyle 14 Nisan ila 17 Nisan 1909 arasýnda toplanan istiþare meclisi þube heyetlerinin raporlarýný okuma ve üyelerin beyanatýný dinledikten sonra aþaðýda yazýlý konular hakkýnda kararlar alýnarak iþ bu kararlarý Vaspurakan[94] komitesinin bilcümle þube heyetine beyan eder.

Müzakerat Jurnalinde Münderic Mevad

(Müzakere tutanaklarýnda bulunan maddeler)

Yazýlý ve sözlü propagandayý ne gibi vasýtalar ile ileri götürmek lazým geliyor.

Komite tarafýndan neþrolunan risaleler ve gazeteler.

Nefsi müdafaa ve muhafaza meselesi ne gibi esaslar üzerine oturtmak lazýmdýr.

Ýdare ve teþkilatýn yenilenmesi. 

Ermeni Ýhtilal Komitesinin 5. genel kuruluna iþtirak ve idare meclislerinin tahdit salahiyeti  

1

Meclis propaganda hakkýnda iddia olunan yazýlý ve sözlü beyanatý inceleyip müzakere ettikten sonra aþaðýdaki fezlekeyi tanzim eyledi.

Komite faaliyetin geliþip daha kuvvetli olabilmesi için en etkili çarenin sözlü ve yazýlý propaganda olduðu, her ne kadar propaganda idaremiz dahilinde baþlamýþ ve oldukça mütevazý bir halde devam etmekte ise de bazý siyasi sebeplerden önce üyelerin kalitesinden dolayý tabi olarak arzu edilen netice elde edilemediðinden bu konuda ciddi esaslar teklifler olsun. “Birincisi” hata ve yanlýþlýklardan kurtarmak için sözlü propagandadan bir usul oluþturmadan “sistematik” iliþki ve tahlili propaganda dairesi dahilinde komitecilik müsabakasý ve fýrkalar ayrý bir çalýþma birimi olarak propaganda merkezleri oluþturmak. “Ýkinci” kural ve kaideleri iyi belirlenmiþ bir usul ile þehir ve vilayetlerde kütüphaneler tesis ve teþkil etmek. “Üçüncüsü” toplantýlara ve genel eðitime göndermek (ehemmiyet vermek) mümkün mertebe yardýmlaþma içinde bulunmak ve maddi problemlere karþý para tedarik etmek. “Dördüncüsü” açýktan sistematik dersler ve hazýr bulunanlarýn bilgisini arttýrýp zayýf olunan meselelere önem vermek. “Beþincisi” Propagandanýn harekatýný komitenin harekatýna tatbik ve tevfik etmek. “Altýncýsý” Kýymetli mesaimizin dakikasýný boþa geçirmemek, her hangi bir hususta mensuplarýmýz ve alelumum gayretperane çalýþanlara casuslarla haber vermek. “Yedincisi” Gizli bir kural ile komitenin esaslarýný ve geçerli kurallarýný genel olarak teþkil etmek (ortaya koymak) komitenin politikasýna milli idare ve “demokrasi” esaslarýna ve geçerli kurallar dahilinde olmak üzere yemin esasýna dayalý bir “organ”a sahip olmak. “Sekizincisi” Yazýlý ve sözlü propaganda yapýlýrken komitenin tarih felsefesi nazariyelerini (Dünya görüþünü) halkýn itikadýna ve mukaddes rivayetlere uydurarak ahalinin hissiyat ve itikadýný zedelememelidir.

2

(Daþnaksutyun[95] üyelerinin ve Daþnaksutyun komitesinin kontrolünde bulunan gazetelerin[96] neþriyatý ve fýrkalarýn ittihat noktay-ý nazarýndan vaziyetleri ) hakkýndaki beyanat müzakere ve bir takým münakaþalardan sonra aþaðýdaki kararlar alýnmýþtýr.  1- Gazeteler genellikle mahalli propaganda iþleri ile alakalý olmakla beraber teþkilata dair teþebbüsler ve faaliyette “iþ üzerinde bulunanlar” hakkýnda gayr-ý musait bir vaziyet aldýklarý. 2-Adý geçen gazetelerin müstakil muharrirleri propaganda aleyhine gaflet içerisinde bilmeyerek gammazlýklara meydan vermiþ olduklarý. 3-Bu gibi neþriyat, aleyhimize çalýþanlarýn elinde komitemize karþý silah makamýnda olduðu. 4- Bir takým karanlýk kuvvetler gizlice cüret alarak muhabirlik adý altýnda bir takým teþebbüslerimizi ve ya mensuplarýmýzý imhaya vasýta olduklarý. 5- Çoðunlukla ciddi meseleler ile meþgul olacaklarýna þahsiyat ile uðraþtýklarý. Ýyi ve güzel düþüncelerden dolayý cemiyet “hürriyet, kelam ve matbuat” esasýný kabul ile beraber gazete neþreden arkadaþlara teklif ederek komitenin teþebbüsatýnda Daþnakçaðan ve þahsi hürriyetlerini muhafaza etmekle beraber aþaðýda yazýlý hallerden sakýnmak lazýmdýr.

a)- Hükümet ve ahali huzurunda fesadý mucip meselelere asla yanaþmamak

b)- Propaganda aleyhinde dolayýsýyla gammazlýklara meydan vermemek için bazen teþebbüsata ait muhaberatý fevkalade tedkik ve hatta hakkýnda incelemelerde bulunmak

c)- Þahsiyat ile uðraþmaktan ve kalp kýrmak ve zýtlaþmayý gerektirecek hallerin doðmasýna ve komite mensuplarýnýn yekdiðeriyle bozuþmak gibi hallerin cümlesinden sakýnmalýdýr.

ç)- Ýncelemeðe deðer ve önemli olan fikirler ve incelemeler yalnýz Daþnakcaðan Meclisi dahilinde kalmak lazým gelir. Ýstiþare meclisi genç azalarýn bu meselenin ehemmiyetini takdir ve idrak ederek bundan böyle uyanýklýkla davranacaklarýndan ümit vardýr. Komite gizli hususlarýmýzý bertaraf etmeðe (sýrrýmýzý ifþa edenler için) ve aksi takdirde iç tüzüðümüz gereðince bu tür üyemizi mesul tutmaða vazifedardýr.

3

Meclis, teþkilat, toplantý, idare ve muhafazay-ý nefs hususlarýna dair verilmiþ olan kararlarý dikkatlice gözden geçirildikten sonra aþaðýda yazýlý düþünceler ile meþgul olundu. 1- Diðer ihtilal cemiyetleri gibi Daþnakcaðan cemiyeti dahi ihtilal ve harp teþebbüsatýný lüzumlu addediyor. 2- Bizi etrafýmýzda bulunan kabileler (Kürtler) cahil ve mutaassýp olduklarýndan dini ve milli meselelerde pek kolaylýkla kendi “aða” larýna ve “kara kuvvetler”in teþviklerine tabi ve Ermeni ihtilali aleyhine ve gayretperverane karþý tahrik olunurlar. 3-Gerek komite mensuplarýný ve gerek bilimum ahaliyi serbestçe silahlandýrmak þart olup iþ bu maksadýn gerçekleþmesine muvaffak olmak için baþlýca ticari teþebbüs fýrkalarýnýn yardýmlarýndan istifade etmeðe çalýþmak. 4- Komite, silahlanmak hususunu her þeyden önemli addederek komite dýþýnda bulunan Ermenilerin de silahlanmasýna yardýmcý olmalýdýr. 5- Komite propaganda vasýtasýyla ahalinin kalbine savaþ hissini yerleþtirmek ve bu meselede umum komitelerin ihtilal nazariyelerine uygun olarak hareket etmeli. 6- Komite talim ve müdafaa ile uðraþmaya ve silahýný isyan ve iç harbe ve muhafazay-ý nefs hususlarýnda kullanmaya mecburdur. 7- Kýlavuzlar vasýtasýyla þehrin önde gelen þahýslarýný elde etmek bu gibi zevatýn, amele ve iþçilerin harp, müdafay-ý nefs ve ahdinden dönenler aleyhine kýyama sevk için en iyi vasýta olacaklarýna meclis kanidir.

4

Meclis yeni teþkilatlanmaya ait beyanatý dinledikten sonra aþaðýdaki fezlekeyi tertip eyledi. Siyasi cemiyetleri ve sanatkaran cemiyetlerini ve köylülerin ittihadýný komitenin bir “organ”ý addetmek cemiyetler teþekkül edeceði zaman aþaðýda yazýlý þartlar nazar-ý dikkate alýnmak lazýmdýr.

Birincisi, siyasi ve iktisadi programlarý tamamýyla kabul eden anasýrlar ve amele ve iþçi sýnýfý ve küçük esnaf cemiyete dahil olabilirler, felsefey-i tarihiye (dünya görüþümüzü) nazariyemizi tamamý ile kabul eden þahýslar faal üyemiz olabilirler.

Ýkincisi, kooperatif cemiyetler, þehirler dahilinde harp iktisadý için en müessir çaredir. Bunlar bir taraftan tutumluluk faaliyetiyle siyasi toplantýlarý ve baþka hususlarý yekdiðerine rapt ederler. Diðer taraftan da ahaliyi müttefiken çalýþmaya alýþtýrýrlar. Üçüncüsü, komite, sanatkâran cemiyetleri savaþ ekonomisinin en iyi vasýtalarýndan biri olmak üzere kabul eder ve onlarýn teþkilatýný idaresinin tertibini kendisine vazife addeder. Kafkasya’daki tüccardan yararlanarak meclisimiz esnaf cemiyetlerini tarafsýz bir memlekette teþkil etmeyi münasip addedilir. Ve iþ bu cemiyetlerin dahiline kuvvetli propagandalar ithal etmeyi de uygun görür. Dördüncüsü, köylülerin birlik ve beraberliði teþkilatýmýzýn en önemli organý addetmemiz lazýmdýr. Ýþ bu birlikler tarafsýz olmayan memleketlerde teþekkül etmeli Köylü ittihad kanunnamesi bu gibi ittihatlara iþtirak meselesini evvelce düþünülüp karar alarak tayin eylemiþtir.

5

Vaspurakan Cemiyeti kendi mensuplarýnýn menfaatlerini dikkate alarak diðer komite ve fýrkalarýn genel kuruluna iþtirak eder.

Umum fýrkalarýn kabul etmiþ olduklarý meslekte etkili olmak için iþ bu iþtirak yetkisi elzem addolunur.

Gelecek olaylar sebebiyle Vaspurakan Cemiyeti mesuliyet içerisinde olup devre-i sabýktaki mevkii talisi haleldar olduðu

Bütün arkadaþlar ve heyetlerin þan ve þerefini muhafaza etmek komitenin genel kurula iþtirak etmek hakkýný talep etmeðe yetkili olmasý.

Þube Meclisinin Yetkileri

1- Müfettiþlerin hesaplarýný ve icraatýný kontrol ve bütçelerin tanzimi
2- Komitelerin umumi komiteye temas eden teþebbüslerini incelemek.
3- Genel kurul kararlarýna muhalif olmamak üzere dairey-i idarenin çeþitli yönlerini tayin eylemek.
4- Komitenin kontrol ve idaresi dahilinde özel teþebbüste bulunmak.
5- Komiteye mensup þahýslara ve heyetlere ait hususlarý muhakeme ve incelemeye yetkili olmak.

Þube meclisleri kendi dairey-i idarelerini umurunu esma’ ve tervic ettirerek için umumi içtimaa murahhaslar irsal eylemek ve kendi dairey-i idaresine ve ya teþkilat ile ilgili yeni tekliflerde bulunmak. Komitelerle tali komitelerin delegeleri genel kurula katýlmaya yetkili olmak. Köylü cemiyetlerinden her iki yüz kiþiye bir delege, ve þehir ve esnaf cemiyetlerinden her yüz kiþiye bir delege tayiniyle iþ bu delegelerin genel kurula katýlmaya yetkili olmak.[97]

Van Belediye Reisi Kapamacýyan Efendi [98]  

Taþnak partisine mensup Van ihtilal örgütünü kuran Ermeniler yukarýda görüldüðü gibi ihtilal için son hazýrlýklarýný gözden geçirirlerken Van’da belediye baþkanlýðý, Van  idare meclisi azalarýndan Bedros Kapamacýyan isminde Millet-i Sadýka’dan  bir Ermeni’ye 1909 yýlý ortalarýnda teslim edilmiþtir.[99] Þehir nüfusu Müslüman çoðunluða sahip olmasýna raðmen hiçbir ayrýma uðramadan Kapamacýyan Efendi herkesin teveccühünü kazanarak aza seçilmiþ, dolayýsýyla Müslümanlarýn da oyunu almýþtý. Zira yapýlan seçim neticesinde 10 idare meclisi azasýndan ikisi millet-i sadýkadan seçilmiþti.[100] Çalýþmalarýyla büyük bir takdir toplayan belediye reisi hakkýnda pek bilgiye sahip olmasakda[101] onun sevilen sayýlan bir kiþiliðe sahip, manifatura ticaretiyle uðraþan bir ailenin ileri gelen önemli bir ferdi olduðuna dair kanaat hakimdir.[102] Hatta Ýngiltere’den Van’a çeþitli kumaþlar getirecek kadar uluslararasý ticaretle uðraþmaktadýr. Bedros Efendi Van gölünde belediyeye gelir getirebilmek için iki yelkenli gemi iþletmeye koyarak ileri görüþlüðünü yansýtmýþtýr. 

 Yöneticiliði esnasýnda geniþ bir kitleyi memnun etmesine raðmen Van’da oldukça etkili olan ve farklý beklentiler içerisindeki Ermeni Ýhtilalci Taþnak[103] Komitesinin arzularý doðrultusundaki bir kolaylýðý saðlamamýþtýr. Kapamacýyan efendi Ermenilerin geleceði hakkýnda ne yapmak istedikleri ve ne yaptýklarý pek de belirgin olmayan Taþnak ve Hýnçak komitelerine karþý daima Devlet-i Osmaniye’den yana tavýr koyarak Van’da yaþayan her iki topluluðun da huzur ve refahý için açýk yüreklilikle hizmet etme gayreti içerisindeydi. Belediye reisi Kapamacýyan, halkýn huzuru ve þehrin geleceði için canla baþla çalýþýrken Ermeni Patriði, Ermeni meselesini Avrupa devletleri nezdinde canlý tutabilmek, Vilayat-ý Sitte projesinin bir an önce hayata geçirilebilmesi için ihtilalci Taþnak komitesiyle iþbirliði yaparak Van ve civarýnda bazý tertip ve provokasyonlara giriþti.[104]

Bu tertipler doðrultusunda Van’da Nisan 1912’de bir dizi yangýnlar çýkmýþ ve bu yangýnlarda özellikle bazý Ermenilerin de evleri yanmýþtý. Patrik bu yangýn ve provokasyonlar meselenin belediye reisi aðzýyla Avrupa elçiliklerine rapor edilmesini yani Müslümanlarýn Ermenilerin mallarýna canlarýna kast ederek her an ortadan kaldýrmaya hazýr olduðunu, Van ve civarýnda bu olaylarý Müslümanlarýn çýkardýðýný bildirmesini istemiþtir.[105] Belediye reisi Kapamacýyan Efendi ise Van’da geliþen olaylarýn böyle olmadýðýný yangýný Ermeni Taþnak komitesi mensuplarýnýn çýkardýðýný anlatan bir rapor hazýrlamýþtýr. Ayný zamanda Van Valiliðine çýkarak sadakatini ve Devlet-i Osmaniye’ye baðlýlýðýný bildirdi.

Patriklik ise bu beklenmedik nazik durum karþýsýnda derhal Van’a bir heyet göndererek Reisi yatýþtýrýp olaylarý ört pas etmeðe çalýþtý. Zira Kapamacýyan efendinin dostu, seveni, hýsým ve akrabasý çok olduðundan onun bu tavrý komitenin Van’da bitme noktasýna geldiði manasýna yorumlanacaðý gibi yýllardýr yalan ve iftirayla Avrupalýlar beyninde oluþturduklarý kamuoyunun bir çýrpýda ortadan kalkmasý da söz konusu olabilirdi.[106]

Yýllardýr Van merkezli büyük bir gayret içerisinde çalýþan Komitenin  iþlerini oldukça zora sokan Reis’in yaþamasý artýk komite için hazmedilemez bir durumdu ve Reis hakkýnda infaz kararý çýktý.[107]  Teorilerini Ermeni-Türk çatýþmasý üzerine kuran ihtilalci çeteler, daha önceleri de Ermeni ileri gelenlerinden Osmanlý devletine destek vererek halkýn üzerindeki kendi hakimiyetlerini yok edenlere karþý suikastlar düzenlemiþler,[108] böylece korku salarak aleyhlerinde oluþacak muhalefeti de ortadan kaldýrmýþ olduklarý gibi bu öldürülenleri Avrupa devletlerine Osmanlý devleti öldürdü diye de þikayet ediyorlardý.

Kapamacýyan Efendi Öldürülüyor

Van Belediye reisi Bedros Kapamacýyan Efendi Ermeni çetelerine karþý durmanýn onlarýn emirlerine uymamanýn cezasýný çekecekti. Sýk sýk tehditler alan Van belediye reisi Kapamacýyan Efendi isminin üzerine kara haç basýldýðýndan habersiz bir þekilde kalabalýk aile efradýyla akþam vakti akrabalarýndan Marcidciyan efendinin isim koyma günü kutlamalarýna misafir olarak gitmek için evinden dýþarý çýkýp kapýsýnda bekleyen kýzaða bindi. Bu esnada evin etrafýnda tertip alan Van Ýhtilal Örgütüne mensup bir grup,  kalabalýðýn üzerine yaylým ateþ açmaða baþladý. Hazýrlýksýz ve korumasýz bir þekilde yakalanan Reis kafasýna isabet eden iki adet kurþunla cansýz bir þekilde yere yýðýldý. 10 Aralýk 1912.[109] 65 yaþýnda öldürülen Bedros Kapamacýyan’a karþý suikastýn olacaðý gün gibi ortadayken ve Avrupa devletlerinin Vilayat-ý Sitte diye tutturduklarý ve buralarda Ermenilere zulüm yapýlýyor diye uydurduklarý hikayelerin gerekçeleri Bedros efendinin þahsýyla ortadan kalkacakken bu önemli kiþi için hükümet yetkilileri tarafýndan her hangi bir tedbir, ya da koruma alýnmamýþ olmasý ise oldukça düþündürücüdür.

Baþkanýn evi Baðlar mevkiinde olduðundan en yakýn karakol on dakika mesafedeydi.[110] Bunun için jandarma olay mahalline yetiþinceye kadar katiller karanlýktan da istifade ederek kaçtýlar. Baðlar mevkii büyük bir çoðunlukla Ermenilerin iskan ettiði baðlýk bahçelik bir mahalle olup Taþnak komitesinin en güçlü olduðu yerdir.[111] Bu yüzden katillerin kaçýp saklanmasý oldukça kolay olmuþtur. Karakol kumandaný her hangi bir taþkýnlýða mahal vermemek için olay yerine yeteri kadar polis ve jandarma sevk ederek bir dizi tedbir aldý.

Kumandan olay yerinde hiçbir þeyi gözden kaçýrmamak için büyük bir inceleme yaparak bütün delilleri topladý.[112] Yapýlabilecek en ufak bir hata Van’da büyük bir karýþýklýðýn çýkmasýna sebep olabilirdi. Hatta bu olaylarýn çýkmasýný bekleyen Avrupa devletleri için Vilayat-ý Sitte projesinden genel valilik statüsüne geçebilmek için iyi bir bahane olurdu.[113] Van Ermeni ihtilal örgütlerinin önem verdikleri bir þehir olarak geçmiþte ciddi manada Ermeni isyaný provasýna sahne olmuþtu.[114]

Katiller Yakalanýyor

Olayý görenlerin þaþkýnlýklarý üzerlerinden geçtikten sonra acilen ifadeleri alýnmaða baþlandý. Katillerin eþkal ve haklarýnda bilgiler yavaþ yavaþ ortaya çýkýyordu. Özellikle Reisin oðlunun[115] verdiði ifadeden anlaþýldýðýna göre Karakin ve arkadaþý bu cinayeti iþlemiþ olabileceði ortaya çýkýyordu. Böylece katillerin aþaðý yukarý belirmesi Müslüman ahali ile Ermeniler arasýnda çýkmasý olasý bir karýþýklýk önlenmiþ oldu[116] Hýzlý bir þekilde operasyonlar yapýlarak Karakin yakalanmýþ ve ismini tespit edemediðimiz arkadaþý ise kaçmayý baþarmýþtý.[117] Olayý gerçekleþtiren ekibin içerisinde arabasýyla bulunan ve daha önce Van’a silah sokmak suçlarýndan aranan arabacý Potur, Saraç Osep, kuyumcu Karakin,  olaydan sonra Karagündüz köyüne kaçan komitesinin önde gelen üyesi ve Kapamacýyan efendinin öldürülmesini planlayan Sahaf lakaplý þahýslar da sýký bir takipten sonra yakalanmýþlardýr.[118]

Olay anýndan beri kayýp olan katil Karakin’in arkadaþý daha sonra yakalanarak hapishaneye konulmuþtur. Faillerin bu þekilde hýzlý yakalanmasý aslýnda Van için alýþýlmýþ bir manzara olmamakla beraber Kapamacýyan efendinin þahsý ve olayýn nazikliði bu geliþmeyi saðlamýþtýr.

Van’da Taþnak Komitesi mensuplarýnýn çýkardýðý Azadamart gazetesi köþe yazarlarýndan Viramyan Efendiyle Ermeni mektepleri müfettiþi ve Van Ýhtilal Örgütü baþ sorumlusu Aram Manukyan Efendinin ve bazý ileri gelen Taþnak komitesi üyelerinin bir kýsmý Belediye baþkaný Kapamacýyan efendinin öldürülmesinin azmettiricisi olarak tutuklanmalarýna karar verildi.[119]    
Ýhtilal Örgütünün ileri gelen üyeleri daha evvelce her fýrsatta valiliði Dersaadete ve Avrupa elçiliklerine þikayet ettiklerinden haklarýnda çýkan bu tutuklama kararýnýn da bununla alakalý olduðunu zannediyorlardý. Bunun için sýk sýk Taþnak Komitesi kulübünde toplantýlar yaparak durum deðerlendirmesinde bulunuyorlardý. Van’da daha önce büyük olaylar olduðundan ve Ermeni çeteleri birkaç yýl önce üzerlerine fazlaca gelen Van valisi Ali Rýza paþayý Batum’da katlettiklerinden[120] býrakýn komite üyelerini tutuklamayý en ufak bir zabýta vukuatýnda bile Ermeniler hakkýnda her hangi bir soruþturma yapýlamýyordu.[121] Dolayýsýyla halkýn üzerinde bir korku ve býkkýnlýk oluþurken komite üyelerinin kendilerine güveni artýyordu. Onunu için Belediye reisinin katledilmesini organize eden ve yönlendiren Aram ile Viramyan efendilerin tutuklanmalarý münasip bir zamana ertelenmiþtir.[122] Hem Ermeniler ve hem de Müslümanlar tarafýndan Kapamacýyan Efendinin cinayetiyle ilgili geliþmeler valiliðe sýk sýk sorulmasýna raðmen Van þartlarýnda bir iki kiþinin tutuklanmasý dýþýnda kayda deðer bir netice alýnamayýnca, yani olayýn azmettirenleri yakalanamayýnca olay Dersaadet’e intikal etmiþtir.[123] Cinayeti iþleyen bir iki kiþi tutuklanmasýna raðmen asýl olayýn arkasýndaki Van Ýhtilal Komitesi ile ilgili her hangi bir geliþme saðlanamadýðýndan halk yýlgýnlýða kapýlabilirdi.

Viramyan Efendi ve Savunmasý

Yukarýda da belirttiðimiz gibi hem Ermeniler ve hem de Müslümanlar tarafýndan Kapamacýyan efendinin cinayetiyle ilgili geliþmeler valiliðe sýk sýk sorulmasýna raðmen Van kayda deðer bir netice alýnamayýnca olay Dersaadet’e intikal etmiþtir.

Ermeni çetecilik faaliyetlerinde önemli bir göreve sahip olan ve 1908 meclisine Van milletvekili olarak girmiþ olmasýna raðmen 1912 seçimlerinde milletvekili seçilemeyen Viramyan Efendi Taþnak Komitesinin önde gelen yayýn organlarýndan olan Azadamart gazetesinde köþe yazarlýðýna baþlamýþtý. Belediye reisinin öldürülmesi olayýnýn arkasýnda Aram Manukyan ile beraber Viremyan’ýn da olduðu ile ilgili haberlerin halk arasýnda yayýlmasý ve kendisine bu olay ile ilgili celpname gönderilmesi üzerine teslim olmayarak Dahiliye Nezaretine diplomatik üslûp içeren bir dilekçe göndermiþtir.

“Dahiliye Nezaretine

Üç aylýk yokluðumdan sonra Van’a varýþýmda vilayetimizle Bitlis’in Hizan kazasýný vahim bir buhran içerisinde gördüm. Hayli adaletsizlikleri neticelendirmek için ciddi bir gayret olmadýðý gibi bilakis canilerle þakilere tam serbestlik verilmiþ, çiftçiler baharýn gelmesinden son derece rahatsýz oluyorlar. Zira katl, ve yaralama ve yaðma birbirini takip edeceðine þüphe etmiyor. Þekavet ve cinayetle bilinen Kürt aðalarýn adet haline getirdikleri Kürt köylülerini zorla silahlandýrarak savaþa hazýr hale getirmelerini Van valisi Ýzzet Paþa görmezlikten gelerek nefsi müdafaa içerisindeki Ermenileri ve Taþnak komitesinin bilinen elemanlarý aleyhinde yavaþ yavaþ ve devamlý bir takibat icra kýlmaktadýr.

Elyevm hapishanede suçsuz ve günahsýz köylülerle Karkanlý Kolost, Mindanlý Sahak, Karagündüzlü Þirin ve bazý Ermeniler kalmaktadýr. Ve çoklarý dahi korkularýndan firar etmektedirler. Kapamacýyan 10 Aralýk’ta öldürülmüþ, benim Van’dan ayrýlýþým bundan 19 gün öncedir. Buna raðmen dün bu olaydan dolayý savcýlýkça hakkýmda zanlý sýfatýyla celbname geldiði gibi Akdamar Katogigoshanesi mektepleri seyyar müdürü maktül Rafael efendinin arkadaþý müdür Aram Efendiyi mahvetmek maksadýyla Aram’a da ayný meseleden yine zanlý sýfatýyla celpname gönderildiðini haber aldým.

Ýzzet Bey ve müþavirlerinin maksatlarýnýn ve adliye memurlarýnýn hapishanede adam çürütmekten zevk aldýklarýný bildiðimden hayatýmý onlara teslim etmedim. Böyle alçak iftiralara karþý aciz olmamakla beraber kendilerinin arzularýna kurban olmak istemediðimi arz ederim. Ýzzet Bey ve adamlarý Ermeniler hakkýnda þu hareketlerinde devam ederlerse meydan katil, gasp ve hýrsýzlara kalacaðýndan namus ve korku taþýyanlar firar edecekleri muhakkaktýr.

Ermeni milleti menfaatinin gayr-ý kabil tefrik bir suretle Osmanlý vatanýna baðlýlýðýný tasdik ettiði. Vilayetimizi tehdit eden þu belalara devletin dikkatini celbiyle beraber vakti var iken etkili seri tedbirlere baþvurulmasý ricasýný, iletirken Rumeli’de düþülen hataya Anadolu’da düþülmemesi ümidiyle cevap bekliyorum.” Önceki dönem Van mebusu Viramyan.[124]

Viramyan’ýn ilk etapta masumane ve haklý gibi gözüken bu hali ve isteði Dahiliye nezareti tarafýndan dikkate alýndýðý görülmektedir. Dahiliye nezareti muhaberat-ý umumiye dairesi tarafýndan Van vilayetine gönderilen þifrede Viramyan’ýn cinayetten önce Van’dan ayrýldýðýný ve Van’da yaþayan Ermeniler aleyhine takip edilen hasmane hareketlerden þikayet ettiði bildirilerek bu olaylarýn aydýnlatýlarak bir neticeye kavuþturulmasý istenmektedir. Bunun yanýnda halin nezaketi göz önünde tutularak Ermeniler hakkýnda endiþelenmelerine sebep olacak þiddetli muameleden mümkün mertebe kaçýnýlmasý tavsiye olunmuþtur.[125]

Viramyan’ýn Taþnak komitesinin ve Van Ýhtilal Örgütünün ileri gelen bir üyesi olarak ve 14 Aðustos 1896 da Ýstanbul’da Osmanlý Bankasý baskýnýný[126] organize eden birisi olarak ve Taþnak partisinin milletvekili olmasý ardýndan da partiyi ve Van’daki ayrýlýkçý Ermenileri örgütleyen bir komitenin ileri gelen aktif elemaný olarak bu cinayetle alakasý olmamasý düþünülemez. Yazdýðý dilekçe tamamen profesyonel bir þekilde tarihe yazýlmýþ bir dilekçe olarak karþýmýza çýkar.[127] Aslýnda Viramyan’ýn yazdýðý bu dilekçede özellikle belirttiði Balkan hadiseleri aba altýndan sopa göstermek kabilinden addedilebilir. Bunun yanýnda Viramyan 1912 de yapýlan seçimde tekrar milletvekili seçilememiþ, belki de seçilemeyiþini Kapamacýyan’a mal etmiþ olabilir ve reisin öldürülmesi altýndaki gerçeklerden birisinin de bu þahsi çekememezlik olduðu göz önünde bulundurmak gerekir. Fakat Ermenilerin sistematik bir þekilde çalýþarak ortaya koyduklarý asýl niyetleri su yüzüne çýkmýþken devlet yetkilileri Ermenilerin tavýrlarýndan yana hiç þüpheye düþmeden iyi niyetlerini devam ettirmeleri üzerinde durulmasý gereken önemli bir durumdur.

Cenaze Merasimi

Ermeniler tarafýndan oldukça fazla sevilen Kapamacýyan Efendinin katli üzerine hýzlý bir þekilde gidilmesi en azýndan katillere gerektiði ceza verilemese bile[128] yakalanmasý ahali arasýnda memnuniyetle karþýlandýðý gibi katillerin Ermeni olmasý da ayrýca Ermeniler içerisinde derin bir üzüntü meydana getirdi.[129]  Kapamacýyan’ýn icra edilecek cenaze merasimi için gerekli tedbirler alýnarak asayiþin bozulmamasýna özen gösterildi. Büyük bir kalabalýk eþliðinde sabahýn erken saatlerinde icra edilmeye baþlayan cenaze merasiminde yapýlan konuþmalarda hep Kapamacýyan Efendinin faziletlerinden, iyilik ve güzel ahlakýndan bahsedildi. Cenaze merasime yabancý misyon þeflerinden Ýngiliz, Rus, Fransýz konsoloslarý da katýldýlar.[130] 

Bunun yanýnda merasime askeri erkandan kimse iþtirak etmediði gibi cenazede Taþnak komitesinden de hiç kimse bulunmamasý manidardýr.[131] Taþnak komitesi bu tavrýyla açýktan reisi öldürdüðünü kabul edercesine bir edayla sevenlerine ve düþmanlarýna gözdaðý vermektedir.

Van’da faaliyet gösteren gizli polis teþkilatýna cenaze merasimine katýlan halkýn hissiyatýný ve aralarýnda geçen konuþmalarý ve tavýrlarý gözlemleme görevi verildi.[132] Bunun yanýnda gizli polisin vazifesi cenaze merasimi esnasýnda doðabilecek taþkýnlýklarý, provokasyonlarý da önlemekti. Gizli polisin tespit ettiklerine göre cenazenin Baðlar mevkiindeki Ermeni mezarlýðýndaki defin merasimi esnasýnda katýlanlar arasýnda yapýlan yarým aðýz sohbet türü konuþmalarda bu cinayeti Taþnak komitesi ve Van Ýhtilal örgütünün iþlettiði aleni olarak ortada olduðu, hükümetin bu konuda vakit geçirmeden hareket etmesi gerektiði anlatýlarak Kapamacýyan efendinin memleketine yaptýðý hizmetler de aðýzdan aðýza dolaþýyordu. Bunun yanýnda Ermeniler komiteden çekindikleri için mümkün olduðu kadar sessizce konuþarak nefretlerini ortaya koyuyorlar ve komiteyi kýnýyorlardý. Yakýnda komitenin Ermeniler üzerindeki tesiri etkisini kaybedeceðini ve Ermeniler arasýnda büyük bir infialin ortaya çýkacaðýný da söylemekten geri durmuyorlardý.[133] Cenaze merasimi akþam vaktine kadar sürdü ve akþam vaktine yakýn aile kabristanlýðýna defnedildi.  Kapamacýyan Efendinin belki de hayatýný ortaya koyarak devam ettirmeðe çalýþtýðý birlikte yaþamanýn asgari þartlarý hýzla bozulmuþ, ve artýk Van’da gidiþat geri dönülemez bir þekilde ters yüz olmuþtu. Fakat Osmanlý Devletinin bunu görecek ve ona göre tedbir alacak gücü neredeyse bitmiþ gibiydi.

Van Ermenileri ve Reform Çalýþmalarý

Hükümet özellikle Ermenilerin 1912 olaylarýyla Avrupa devletlerinin bir kez daha müdahalesine meydan vermemek için reform adý altýnda doðuda bazý düzenlemeler iþini yeniden ele aldý. Bu arada Rusya Balkan savaþlarýndan sonra Ermeniler üzerindeki emellerini yeniden canlandýrmýþtý. 21 Kasým 1912 Van’daki Rus konsolos muavini gönderdiði bir raporda “Bütün Ermenilerin Rusya’ya taraftar olduðunu ve Rus askerinin geliþini ya da Rusya’nýn nezareti altýnda devrimler (ýslahatlar) yapýlmasýný samimiyetle arzuladýklarýný” bildirmektedir.[134]

Hükümet bu düzenlemeler iþi için Ýngiltere’ye müracaat edilerek onlarýn tayin edeceði müfettiþin raporlarý doðrultusunda hareket edileceði bildirildi. Böylece bölgede Rus tesirinin önüne geçilmiþ olacaktý. Fakat Rusya bu manevrayý anlamýþ olacak ki Ýngiltere geri çekilerek Rusya’nýn reform projesi hazýrlamasý iþi gündeme geldi.[135] Ýngiltere’nin reform iþini Rusya’ya havale etmesinden sonra, Temmuz 1913 tarihinde Rusya baþta olmak üzere Almanya, Ýngiltere ve Fransa Osmanlý devletine baþ vurarak Ermenilerin esas alýndýðý bu reform için Vilayat-ý sittenin birleþtirilerek yönetimine bir genel vali getirilmesi bu vilayetlerin bir genel meclisinin oluþturulmasý ve bu meclis üyelerinin yarýsýnýn Hýristiyan (Ermeni) olmasý gibi bir sürü teklifleri vardý.[136] Ermeniler de durumdan en üst düzeyde nasýl istifade edebiliriz diye tüm Avrupa devletlerine bölgedeki durumlarýný abartan yazýlar gönderiyor, 12 Mayýs 1913 de ise Osmanlý hükümetine uzun bir talep listesi sunarak Vilayat-ý Sitte uygulamasýnýn bir an önce tatbik edilmesini saðlamaya çalýþýyorlardý.[137]

Bu süreç sonunda reform projesi ve uygulama þartlarý özü itibariyle kabul edilmiþ oldu. Osmanlý hükümeti açýsýndan doðu vilayetlerinin idaresinin baþýna yabancý genel müfettiþlerin tayinini zorlayan maddesi en zor kabul edilenidir. Böylece Hükümet tam bir samimiyet içerisinde teklif ettiði projeyle baðýmsýzlýðýnýn kýsýtlandýðý bir durum ile karþý karþýya kalmýþ ve artýk örtülü iþgal yavaþ yavaþ kendini göstermeye baþlamýþtý.[138]

Baþta Rusya olmak üzere Avrupa devletleri, Ermeni bölgeleri olarak addettikleri yerlerde Osmanlý yönetimini kontrol edebilmek için geniþ bir hukuki prosedür elde etmiþ oldular. Hükümetin olumsuz tavrýna raðmen 2 Temmuz 1914 tarihinde Van, Bitlis, Mamüratülaziz ve Diyarbakýr vilayeti reform genel müfettiþliðine Norveçli Hoff, Trabzon, Erzurum ve Sivas vilayeti reform genel müfettiþliðine de Hollandalý Westenen atandý.[139] Nicolai Hoff, Birinci Dünya Savaþý baþladýðýndan geri çaðrýlmasýna raðmen Van’a geçmeyi baþarmýþ, Van valisi Tahsin paþa ve Van Müslüman erkâný tarafýndan soðuk bir merasimle karþýlanýrken, Van Ermenileri, ise büyük bir heyecan, nümayiþ ve merasimle Hoff’u karþýlamýþlardýr. Piskoposluk tarafýndan onuruna yemek verilmiþ ve bu yemekte Van ihtilal komitesinin önde gelen üyelerinden Ýþhan verdiði nutukta “sen bizim 5–6 yýldýr beklediðimiz mesih, kurtarýcýsýn, senin sayende Ermeniler kurtulacaktýr. Bizler bu günlere gelebilmek için çok çalýþtýk”.[140]

Van Ýsyaný Arifesinde Ermeni Rus Ýliþkileri

Böylece Rusya bölge ile ilgili planlarýný uygulama þansýný yakalamýþ oldu. Zira daha 1912 de bölgenin iþgalden önce bir reform paketinden geçirilmesi, bu reformlarýn bölgenin þartlarýndan dolayý özellikle asayiþ ve sukûn yönünden baþarýlý olma ihtimali az olduðundan iþgalin bu geliþmelerden sonra gerçekleþtirilebileceðini planlamaktaydýlar.[141] Bu amaçla yapýlan gizli telgraf görüþmesi olaylarýn hangi boyutta seyrettiðini göstermesi açýsýndan son derece önemlidir. 26 Aðustos 1914 tarihli Rus Dýþiþleri bakanlýðýnýn gönderdiði telgraf: “Kendi milletdaþlarýndan oluþan çeteler teþkiline dair muhtelif Kürt reisleri ile Ermeni reisleri tarafýndan gerek Kürtler ile Süryanilerden oluþan çeteler icrasýný üstlenen subaylarýmýz tarafýndan, þu son zamanlarda bazý teklifler yapýldý. Bütün bu teklifler, kendilerine bir miktar silah saðlanmasý ve verilmesi hususuna, tarafýnýzdan onay/muvakkat olunmasýna baðlýdýr. Adý geçen unsurlarýn gayr-ý kabil-i itiraz olmakla beraber, daðýtýlacak silahlarýn bir kýsmýnýn, .......Ayný zamanda iþ bu tedbirlerin  askeri harekata baþlanacaðý zaman faydalý olabileceðine inanýyorum. ........Türklere hasým olan ve tarafýmýzdan haklarýnda iyi niyet ve meylimizi ortaya koymadan geri durulmamasý gereken unsurlarýn hýrs ve isteklerini kýþkýrtmak gereði ve yararý hakkýndaki fikir ve düþünceme iþtirak edildiði takdirde .....25000 tüfek ve 12000000 fiþek emre hazýr vaziyette bulundurulsun”. [142]

Ermeniler geliþen bu olaylarý yakýndan takip ettiklerinden artýk Van merkezli bir hareketin zamanýnýn geldiðine kanaat getirerek bu yeni durum ve geliþmeler karþýsýnda þimdiye kadar yaptýklarýný gözden geçirerek bir dizi tedbirler aldýlar.  5 Aðustos 1914 tarihinde Marsilya’da yaþayan Ermeniler büyük bir toplantý yaparak müzakerelerde bulunmuþlar ve bir beyanname yayýnlayarak Rusya ve Fransa yanýnda hareket etmeðe karar vermiþlerdir.[143] Bu kararý gerçekleþtirebilmek için de Hýnçak komitasý Paris merkez reisi olan Ýstepan Kargiyan Ermenileri Osmanlý devletine karþý ayaklandýrabilmek için 20 Aðustos’da Kafkasya üzerinden Van’a geçmiþtir.[144] Ýþin ilginci bu istihbaratý bildiren telgrafta özellikle Van jandarmasý arasýnda Ermenilere gizlice yardým yapýldýðý da söylenmektedir. Bunun yanýnda Petersburg’dan bazý Rus zabitleri Ermenilerden alaylar teþkil edebilmek için Tiflis’e gelmiþ ve orada Osmanlý devleti aleyhine Ermenileri galeyana getiren bir toplantý aktetmiþlerdir. Bu toplantýdan sonra bütün Kafkasya ve Ýran Ermenilerinden gönüllü askerlik için akýn akýn merkezlerde yazýlmaya baþlamýþlardýr.[145] Bu yazýlanlardan üç alay asker hemen silahlý talime baþlamýþtýr. Ruslar Ermenilerden daha önceki dönemlerde de sýk sýk bu þekilde alaylar oluþturarak Osmanlý ver Ýran devletlerine karþý kullanmýþlardýr. Güney Kafkaslarda Rus merkezli Ermeni çalýþmalarý o kadar ileri seviyeye gelmiþti ki Ermeniler bu durumdan cesaret alarak Van merkezli bir “baðýmsýz Ermenistan” kuracaklarýna kendilerini inandýrmýþlardý. Ýþte bu sebepten Ermeniler Van üzerinde bu kadar durmaktadýrlar.

 Taþnak reislerinden Samson 20 Eylül 1914 tarihinde 200 kiþilik bir gönüllü Ermeni askeriyle Van’a 100 km mesafedeki Salmas’a gelmiþ olup burada 1000 kiþilik bir gönüllü organizasyonu gerçekleþtirmiþtir. Bunun yanýnda Salmas Ermenilerinin tamamýný silahlandýrarak Van ve civarýnda meydana gelecek isyana yardým ve müdahale edecek þekilde örgütlenmiþ böylece Van’a karþý yeni bir cephe açmýþ oluyordu.[146]

Ýsyan öncesi Hükümet Tarafýndan Alýnana Tedbirler ve Geliþmeler

Sýnýrlarda bu hareketlilik olurken Ruslarýn saldýrý ihtimaline karþýlýk hükümet bir ihtiyat tedbiri olarak 28 Eylülde Van sýnýr köylerindeki Müslüman ahaliyi çoluk, çocuk yaþlýlarý daha güvenli bölgelere her hangi bir kargaþaya sebebiyet vermeden çekilmesini Van valiliðinden gizli bir emirle istemiþtir.[147] Yine buna paralel olarak Ruslarýn Van üzerindeki emelleri için dikkatli olunmasý[148] istenerek Van’daki Rus konsolosluðunda görevli bir zatýn Ermenileri Hükümete karþý kýþkýrttýðýndan dolayý tutuklanmasý konusunda talimat verilmiþtir.[149] Hükümet 1 Ekim tarihli bir yazýsýnda ise bir harp vukuunda Van’da bulunan yabancý müessese memurlarýnýn Ermenilerin hislerini hükümete karþý galeyana getirebileceði ihtimali göz önünde bulundurularak tedbirin ona göre alýnmasý tembih ediyordu.[150] Ermenilerin isyan edeceði hükümet tarafýndan açýkça bilinmesine raðmen alýnan tedbirler yeterli deðildi ve Van’ýn tahkimatý için gerekirse mahpushanedeki Müslüman ahali ile kanun kaçaklarý affedilerek kendilerinden istifade edilme yoluna gidilecekti.[151] Bunun yanýnda Rus iþgali, veya Ermeni isyaný ihtimalinden korkarak her hangi bir emir gelmeden yerlerini terk eden memurlarýn bir daha memuriyete kesinlikle döndürülmeyecekleri kararý Muhaberat-ý Umumiye müdüriyetince Van valiliðine bildirilerek hükümet yetkilileri arasýnda bir panik havasýnýn oluþmasýnýn önüne geçildi.[152]

11 Kasým 1914 tarihinde Ruslar tarafýndan oluþturulan Ermeni gönüllü alaylarý, sýnýrýmýza saldýrýnca Van ve civarýnda tertibat alan Ermenilerin de durumu deðiþti. Yakýn nahiye ve köylerden getirtilen Ermeniler þehrinin çeþitli mýntýkalarýna özelliklede Baðlar mevkiine yerleþtirildiler. Ancak Ýhtilal komitasýnýn reisleri vilayet ve þubelere “Ruslar Baþkale ve Saray yönüne arkadaþlarýmýzla birlikte ilerleyecekler, bütün Ermeniler silahlarýyla onlara katýlacaklardýr. Ruslar iyice yaklaþýnca istediðimizi (isyan) yapabiliriz. Van’da yeteri kadar kuvvetimiz var; fakat, hemen harekete geçersek fazla kayýp veririz. Mevsim nedeniyle yollarda kapalý olduðundan çabuk yardým yapýlamaz; bu bakýmdan Ruslarýn yaklaþmasýný beklemek zorundayýz”.  Þeklinde sürekli sabýrsýzca davranan Ermenilere talimat üstüne talimat veriyordu.[153]

17 Kasým’da Van’daki Ermeni mekteplerinde bir hareketlilik göze çarptýðýndan yapýlan aramalarda telsiz telgraf aleti bulunmuþ olup bu aletler acilen Van valiliðine teslim edilerek Ermenilerin dýþ dünya ile haberleþmesi bir nebze olsun engellenmiþ olacaktý.[154] Fakat bu aletlerden Ermenilerin ellerinde ne kadar olduðu bilinmemekle beraber bilinen gerçek var ise oda Rus yetkililerle sürekli haberleþiyor olmalarýydý.[155] Rusya taraflarýndan Van’a geçerken yakalanan iki casusun alýnana ifadesinden bu günlerde Van’da bir isyanýn çýkacaðý kesinleþmiþ, fakat vakti ile ilgili her hangi bir tarih anlaþýlamamýþtý.[156] Bunun üzerine vali Cevdet bey, Ermeni reisleriyle görüþerek Müslümanlarla Ermenilerin arasýnda bir olay çýkmamasý için onlara tembih ederek bu olaylardan Ermenilerin de zarar göreceðini söylemiþtir. Fakat Cevdet Bey, her ihtimale karþý aileleri Bitlis’e göçüreceðini de aklýndan tasarlýyordu.[157] Ermeni murahhaslarýndan birinin Cari yakýnlarýndaki Rus ordularý komutanýyla haberleþerek Van isyaný ile ilgili görüþmeler yaptýðý anlaþýlýnca Cevdet Bey tarafýndan göz altýna alýnmýþtýr. Cevdet Bey bu arada 3 Ekim 1914 tarihinde Van valisi Tahsin Bey’in Erzurum’a[158] tayiniyle vekaleten baktýðý valilik makamýna 11 Aralýkta asaleten atanmýþ ve Ermeni meselesiyle daha rahat ve tüm yetkilerle uðraþmaya baþlamýþtýr.[159] 

Ermeniler 10 Aralýkta Reþadiye ve Karçikan telgraf hatlarýný keserek[160] bölgede küçük bir isyan provasý yapmýþlardý bile, 20 Aralýkta ise Van’ý dýþ dünyaya baðlayan telgraf hatlarý yine Ermeni çeteciler tarafýndan kesilmiþ,   iki gün Van’ýn dýþ dünya ile haberleþmesini engellemiþlerdi.[161] 26 Aralýkta Van Ermenilerinin isyan için hummalý bir þekilde hazýrlýk yaptýklarý artýk gözden kaçmayacak kadar aleni bir hale gelmiþ olduðundan Emniyet-i Umum müdürlüðü bir þifre telgrafla Ermeni ihtilal komitelerine üye olan ve ihtilal çalýþmalarýna bizzat katýlarak Hükümete karþý açýktan tavýr alan devlet memurlarýnýn (Müslüman veya Ermeni olduðuna bakýlmadan) acilen takibata alýnarak memuriyetten men edilmesi istenmiþtir.[162]

28 Aralýkta ise Bitlis ve civarýndaki Ermeni köylüleri silahlanarak isyan etmiþler ve Gevaþ’a gitmekte olan Bitlis-Van posta arabasýna pusu kurarak Gevaþ Kadý’sý ile kýzýný hunharca öldürmüþler ve yol güvenliðini ele geçirerek asker kaçaðý Ermeni askerleriyle de birleþerek Gevaþ üzerine doðru yürümeye baþlamýþlardýr. [163]

Ermeniler Ýsyana Hazýrlanýyorlar

Van Ruslarýn iþgal tehdidi ile karþý karþýya iken durumdan yararlanmak isteyen Ermenilerin tüm imkânlarýný seferber ederek yaptýklarý hazýrlýklar artýk sonucunu vermeye baþlýyordu. Ermeniler Patrikliðin de yoðun faaliyetleriyle Avrupa devletlerinin dikkatlerini Van’a çekmeyi baþarmýþlar, þimdi ise son hamleyi yapmaya hazýrlanýyorlardý. Van’da bulunan askeri güç Erzurum’a gönderilmiþ, gençler de seferberlik sebebiyle tamamen askere alýnmýþ, Van’da Vali Cevdet beyin elinde polis ve jandarma kuvvetinden baþka Van’ý savunacak askeri güç kalmamýþtý.[164] Ermeniler mevcut jandarma gücünün saða sola daðýlmasý, Van merkezinde her hangi bir kuvvetin kalmamasý için her tarafta en ufak bir meseleyi bahane gösterip büyüterek jandarmanýn müdahale etmesini saðlýyorlardý. Bu arada Kapamacýyan Efendinin katlinden dolayý hakkýnda celp kararý çýkartýlan eski mebuslardan Viramyan Efendi 4 Ocak 1915 tarihinde Hükümete Van’daki Ermeni olaylarý ve Türk–Ermeni iliþkileriyle alakalý uzun bir rapor göndermiþtir. Propaganda ve üstü örtülü tehdit amacýyla kaleme alýnmýþ olan bu rapor Ermenilerin ileride yapacaklarý isyaný haklý gerekçeye oturabilmek için tamamen profesyonelce yazýlmýþtýr. Viramyan Efendi Ermenilerin Kürtler tarafýndan maruz býrakýlan saldýrý, tecavüz, baskýn ve soygunlardan uzun uzun bahsederek asker kaçaklarý ve Kürt çetelerinin Ermeni köylerine vermiþ olduðu zarar ve ziyanýn ödenmesi için tazminat teklifinde de bulunmuþtur. Viramyan efendi þayet bu baský ve zulümler devam ederse Ermeniler meþru müdafaa haklarýný kullanacaklarýný da belirtiyordu.[165]

Cevdet Bey geliþmelerden rahatsýz olduðundan Osmanlý mebusu olan Münip Boya ve Viramyan efendilerin riyasetinde oluþan bir heyeti Ermenilerin iddia ettiði olaylarýn olduðu yerlere inceleme yapmalarý için gönderdi.[166]  Bu heyet biraz olsun olaylarýn yatýþmasýný saðlamýþ oldu. II. Meþrutiyetin ilanýndan sonra Osmanlý vatandaþlarý eþit hak ve yükümlüklere tabi olduðu için seferberlik esnasýnda Ermeni vatandaþlarda da asker alýnýyordu.[167] Van’da vali 4000 kadar Ermeni asker yazýlmasýný isteyince Ermeniler bunu vermedikleri gibi gelen heyete silahla karþýlýk verdiler. Baðlar/Bahçeler/Aygestan denilen mevkide ciddi bir çatýþma yaþandý.[168] Cevdet beyin soðukkanlýlýðýyla bu çarpýþmalar para karþýlýðý yani bedelli askerlik formülüyle çözüldü.[169] Fakat Ermeniler Ruslara karþý siper kazýlmasý için kendilerinden istenen 500 kiþilik grubu vermemeye karar aldýlar. Hükümet tarafýndan Ermenilere iletilen her konu büyük problem haline dönüþtürüldüðü gibi korkunç dedi kodular, þayialar komitacýlar tarafýndan Ermeniler arasýnda yayýlarak komitaya itibar etmeyen Ermeniler arasýnda huzursuzluk çýkarýyorlardý. Komita Ermenilere hükümetin ayrým yapmadan tüm Ermenileri yok edeceðini propaganda ediyordu. Artýk silahlý direniþe geçilerek Ruslarýn geliþine kadar direnerek baðýmsýz bir devlet kurma zamanýnýn geldiðini söylüyorlardý. 

Köy köy örgütlenen Ermeni ihtilalcileri Çatak, Hayotsz, Dzor, Timar, Gevaþ ve Karçikan nahiyelerinde ve Belu, Atanantsz, Ulm, Aren, Aliur, Kem gibi köyler baþta olmak üzere bir çok köyde kontrolü ele geçirerek otorite olarak Hükümeti tanýmamaya baþladýklarý gibi hükümetin dikkatlerini buralara çekerek Van’daki isyan hazýrlýklarýnýn fark edilmesinin önüne geçilecekti.[170]  Hükümet þehri kuþatan bu tehlikeli durum üzerine iki ayrý heyet daha oluþturarak Timar ve Çatak’a gönderdi.[171] Çatak heyetinde Ýþhan ve üç Ermeni ile dört Türk yani toplam sekiz kiþi yolda Ermeni-Kürt karýþýmý Hirj Köyün’de gecelemek için mola verince Kürtler tarafýndan bir baskýna uðradýlar ve Ýþhan baþta olmak üzere heyet orada öldü.[172] Komitanýn yayýn organý olan Ashatarak gazetesi bu ve buna benzer olaylarý bahane ederek korkunç derecede kýþkýrtýcý yazýlar yazýyordu. “Ya þereflice direnerek öleceðiz ya da Cevdet’in Kürtleri bizi alçakça öldürecek.” Bu sözlerle komitanýn tesir sahasýna girmeyen Ermeniler de artýk þüpheye düþmüþ, korkunç bir huzursuzluk ortamý olmuþtu. Günlük olaðan çatýþmalarda yaralanan bir Türk’ü tedavi eden Ermeni doktor Maltýzyan valiliðin karþýsýndaki aðaca komitacýlar tarafýndan asýlarak boðazýna da þu yaftayý yapýþtýrmýþlar  “düþmanlarýmýza hizmet edenlerin akýbeti budur”.[173] Bu cinayet tarafsýz kalmaya çalýþan Ermenileri oldukça korkutmuþtu.

Baðlar Mevkiinin tahkimatý ve Ýsyan

Aram Manukyan yönetimindeki komita bu þekilde toplumun psikolojisini bir isyana hazýrlarken baþta manastýr ve kiliseler olmak üzere bir çok binalarý da tahkim edip kuvvetlendiriyor, birer müstahkem mevki haline getiriyorlardý. Özellikle kale gibi inþa edilen Van-Ýran yolu üzerindeki manastýrlar yüzlerce insanýn uzun süre sýðýnacaðý bir hale getirilerek her türlü ihtiyacý tedarik edildi.[174] Böylece buralardan Van’a destek imkâný saðlanýrken vuku bulacak bir geri çekilmede ise rahatlýkla sýðýnýlacak bir yer haline getirildi.

Van dýþtan Ermeniler tarafýndan bu þekilde tahkim edilirken þehirde de bir dizi hazýrlýklar yapýldý. Þehir üç kýsýmdan meydana geliyordu. Bunlardan müstahkem bir mevkide olan kale, kalenin güneyinde etrafý duvarla çevrili resmi dairelerin ve Müslüman mahallelerinin bulunduðu þehir ve þehir ile kalenin doðu tarafýnda baþlayarak Erek daðý eteklerine kadar uzanan yeni kurulan ve çoðunluðunu Ermenilerin oluþturduðu ve bunun yanýnda zengin Müslümanlarýn da ikamet ettiði Baðlar/Bahçeler/Aygestan denilen yerden oluþmaktadýr.

Baðlar/Bahçeler/Aygestan Van’ýn diðer mahallelerinde oturan komita kontrolündeki Ermenilerin sistemli bir þekilde akýnýna uðradý. Bunun yanýnda Baðlardaki Müslüman ahaliden bazýlarý da kalenin güneyinde yer alan eski mahallelere geri dönüyorlardý. Baðlarda bu hareketlilik olurken Ermeniler yüksek binalarý gözetleme kulesi haline getirerek yapýlan hazýrlýklara karþý her hangi bir tehlikenin vukuunu gözetliyorlar ve gereken tedbirleri alýnýyordu. Kaleyi ve eski mahalleleri kuþatan 80 civarýnda siper hazýrlanarak buralara tecrübeli komitacýlar yerleþtirildi. Ruslarýn geliþ tarihi hesap edilerek ona göre erzak ve mühimmat tedarik edilerek tam bir isyan ve direniþ hazýrlýðý tamamlanmýþ oldu. Þehrin ekonomik ana arterleri Ermenilerin elinde olduðundan mühimmat ve gýda tedarikinde hiçbir zorluk çekilmediði gibi, iki önemli marketi de Ermeniler iþlettiðinden Müslüman ahalinin erzak tedariki zorlaþmýþtý. Baðlarda bu hareketlilik olurken pek de yüksek olmayan sýradan bir duvarla çevrili olan Van þehrinin Ermenilere yakýn tarafýndaki evler oluþabilecek bir tehlike karþýsýnda boþaltýlarak Müslüman ahali biraz daha güvenli yerlere çekildi ve bu duvar boylarýnda jandarma devriye gezmeye baþladý.[175]

Bu hazýrlýklar bittikten sonra Aram Manukyan, Cevdet beyin bütün iyi niyet giriþimlerini görmemezlikten gelerek direniþe geçip isyan etmek için zamanýn geldiðine ve bu durumun þimdiye kadar ele geçen fýrsatlarýn en iyisi olduðuna karar vererek geniþ bir toplantý yaptý.[176] Bu toplantýda “Van Ermeni meþru müdafaasý silahlý komitesi” oluþturuldu ve Bulgaratsi Grigor, Kaitsak Arakel, Armenak Ekaryan ve Panos Terlemezyan birer tecrübeli komitacý olarak bu gruba seçildiler. Armenak Ekaryan’ýn[177] emrinde ve kuyumcu David Papazyan, tacir Vahram Bogosyan, esnaf Karabet Beylaryan ve kuyumcu Vahram Shiroyan’ýn aktif birer üye olarak çalýþacaðý “Asker daðýtým ofisi” oluþturuldu. Ermeni gençleri ilan edilen seferberliðe tabi olarak düzenli askeri birliklere hýzla katýldýlar. Bunun yanýnda “enformasyon ofisi” de oluþturularak isyan esnasýnda koordineyi ve haberleþmeyi saðlamakla görevlendirildi. Ashatarak gazetesin yayýn iþi bu komiteye devredilerek resmi savaþ bülteni haline getirildi. Savaþ esnasýnda yaralýlarla ilgilenilebilmesi için Ermeni kýzýlhaç komisyonu da kuruldu. Dul, yetim ve savaþ gazilerinin her türlü ihtiyacýný giderebilmek için de yardým komisyonu kuruldu. Her ihtimale karþý Cevdet Bey ile görüþebilmek, Avrupa devletleri ile devamlý haberleþerek iyi iliþkiler kurabilmek için barýþ komisyonu oluþturuldu. Bu komisyonlarýn yanýnda tedarik komisyonu, adalet komisyonu,[178] kadýn komisyonu ve polis ve jandarma müfrezesi gibi komisyonlar yapýlacak isyanýn baþarýlý olmasý halinde birer bakanlýk haline dönüþtürülebilecek þekilde geçici bir hükümet kuruldu. Bu hazýrlýklarýn yanýnda 6 seyyar hastane ve bir de savaþ esnasýnda askerleri heyecana getirebilmek için öðrencilerden oluþan bir bando takýmý kuruldu.[179]

Aram Manukyan, “savaþçýnýn meþru müdafaasý” diye bir deklarasyon yayýnladý. Askeri komiteden savunma ile ilgili son hazýrlýklarýnýn gözden geçirildiði bir brifing aldý.[180] Armenak Ekaryan söz alarak “Ýsyan bizim vazifemizdir. Ondan kaçmayacaðýz, o bizim hayatýmýzýn dönüm noktasýdýr. Önümüzde iki yol vardýr. Ya onlara baþ eðerek zillet içerisinde yaþayacaðýz ya da gözü pekçe onlara karþý alnýmýz açýk olacaðýz ve atalarýmýzýn þerefli yolunu tercih edeceðiz.”[181] Bu brifing neticesi ellerinde 506 yivli uzun namlunu silah bu silahlara ait 74824 fiþek, 849 tabanca 50000 mermi, çeþitli çap ve marka tabanca, mavzer gibi tüfekler, el bombasý olduðu anlaþýldý. Yine Ekaryan Baðlar mevkiini 7 savunma noktasýna ayýrdýðýný ve bu mýntýkalara birer sorumlu vererek onlarýn komutasý altýndaki askerlerin yerleþtiði 80 siperden baþka 79 direniþ noktasý da oluþturduðunu bildirdi.[182]  Baðlar mahallesini çeviren 3 Osmanlý askeri kýþlasýný yakýnlarýndaki Ermeni evlerinden gözeterek oradaki hareketliliðe göre her an saldýrýya geçilerek kazýlan laðýmlar vasýtasýyla patlatýlabileceðini de söyleyen Ekaryan ana caddeleri, geçit noktalarýný, yüksek binalarý kilise ve depolarý, yabancý misyon þefliklerinin binalarýný kontrol altýna aldýðýný beyan etti. Bu yabancý binalara saklanan Ermeni isyancýlar buralardan hükümet yetkililerine ateþ ederek üzerlerine top mermisi atýþýný çekecekler böylece binalar yýkýlýnca uluslararasý diplomatik bir sýkýntýnýn çýkmasýný da saðlayacaklardý.[183]

20 Nisan 1915 akþamý bütün hazýrlýklar gözden geçirildikten sonra ayný anda bütün Ermeni isyancýlarý silahlarýný ateþleyerek Aram Manukyan komutasýnda Van isyanýný baþlatmýþ oldular. Ýsyan özellikle Ermeni araþtýrýcýlar tarafýndan üç bölüm ayrýlmaktadýr. Birinci bölüm 20–28 Nisan; ikinci bölüm 29 Nisan–8 Mayýs ve üçüncü bölüm 9 Mayýs–18 Mayýs olarak incelenmektedir.[184]

Ýsyanýn birinci bölümü Baðlar’da bulunan bütün resmi binalar iþgal edildi. 22 Nisanda Bulgaratsi Grigor Hamit Aða kýþlasýna kazýlmýþ olan laðýmý patlattý ve bu geliþmeler günlük olarak Ermeni direniþçilerinin moralinin yükseltilebilmesi için Ashatarak’da yayýnlanarak öðrenciler tarafýndan bütün Ermenilere ücretsiz olarak daðýtýlýyordu. Ayný zamanda bu gazete daðýtýcýlarý cephelerdeki sýcak çarpýþmalarý yerinde görerek gazeteye bilgi veriyorlar.  26, 27, 28 Nisan sayýlarýnda adeta cephelerdeki geliþmeler dakika dakika verilerek öldürülen Türklerin istatistiklerini tutmak mümkün oluyor.[185]

Cevdet Bey isyan karþýsýnda durumu Ýstanbul’a bildirerek evsiz ve yurtsuz kalan Müslüman ahalinin aþiret köylerinde barýndýrmanýn mümkün olmadýðýný, bu ailelerin daha güvenli yerlere göndermenin uygun olacaðýndan bu konu hakkýnda talimat beklediðini söylemiþtir.[186] Sivil halk ile ilgili endiþesini bildirdikten sonra Ermenilere bir ihtar olmasý için kaleden modasý geçmiþ[187] toplarla Baðlar’a birkaç top atýþý gerçekleþtiren Cevdet Bey bu etkisiz giriþiminin fayda vermeyeceðini bildiðinden bölgeyi abluka altýna almaya çalýþmasý da pek sonuç vermedi. Ermeniler bu etkisiz top mermileri karþýsýnda daha da þýmararak bütün geliþmelere raðmen Baðlar’ý terk etmeyen Müslüman ahaliyi acýmasýzca katletmeye baþladýlar. Bunun yanýnda kalenin ikmal yolu olan kuzey tarafýndaki köyleri de yaðmalayarak Cevdet Beyi ricata mecbur býrakmak istiyorlardý. Fakat Ermeniler heyecanla kalkýþtýklarý bu giriþimlerini hep Ruslarýn geliþi üzerine kurduklarýndan hiç vakit kaybetmeden bir heyet oluþturarak derhal Rus yardýmýnýn gelebilmesi, Ruslarýn Van’ý bir an önce iþgal edebilmesi için gönderdiler.[188] Bunun yanýnda zaman kazanabilmek için Ýtalyan konsolosunu Spordoni’yi Cevdet Beyin niyetini ve son durumunu öðrenmek için kaleye gönderdiler. Cevdet Bey asilerin derhal silahlarýný býrakarak teslim olmalarýný, Ruslarýn onlara fayda vermeyeceðini söyledi. Spordoni ise  “Ermeniler silaha sarýldýlar sa hükümeti ikna etmek içindir. Zira askerlik adý altýnda Ermeniler imha olunacaklarý konusunda son derece korkmaktadýrlar. Onun için Ruslar gelip onlarý kurtarana kadar silahlý direniþleri sürecektir.” Diye söyleyerek Ermenilerin niyetini Cevdet Beye bildirdi.[189] Spordoni bütün yabancý konsoloslarýn ve misyoner temsilcilerinin de bu þekilde düþündüðünü söyleyerek Ermenilere gereken haklarýn artýk verilmesi gerektiðini de söyledi. Ve Cevdet Beye diplomatik nota verdi. Spordoni’den baþka Amerikan misyoner merkezinin temsilcisi olan Dr. Clarence Ussher’de Ermenilerin temsilcisi olarak Cevdet Bey ile görüþmüþ, Cevdet Beyi Ermeni isyanýna karþý almýþ olduðu tedbirlerden dolayý adeta fýrçalayarak Ermenilere gereken baðýmsýzlýðýn verilmesini sert bir nota ile bildirmiþtir.[190] Dr. Clarence Ussher bununla da kalmayarak Cevdet Beyin “Ermenilerin kökü kazýlmalý, eðer bir Müslüman bir Hýristiyan’ý saklarsa önce onun evi yakýlacak sonra Hýristiyan onun gözü önünde öldürülecek sonra o Müslüman kendisi ve ailesi de öldürülecek” diye talimat verdiði yalanýný Ermeniler arasýnda yayarak galeyanýn üst noktaya çýkmasýný saðladý.[191] Dr. Ussher Cevdet Beyin Aygestan’a top atýþýný önleyebilmek için Ermenilerin rasgele yüksek binalara Amerikan bayraðý çekmesini saðlayarak bu binalarýn Amerikan Devleti’nin malý olduðunu dolayýsýyla buralara gelecek zararýn diplomatik bir krize neden olacaðýný hesaplýyordu. Bunun yanýnda Cevdet Bey Dr. Ussher’in niyetini bildiði için toplarý Amerikan misyoner teþkilatýnýn merkez binasýna çevirdi ve böylece Ussher’in Ermenileri desteklemesinin önüne geçebilecekti. Fakat Van’ýn savunmasýnda bulunan Rafael de Nogales bunun bir diplomatik krize sebebiyet vereceðini söyleyerek toplarýn niþanýný deðiþtirdi.[192]

Ermeni isyaný alabildiðine cereyan ederken þehrin etkisiz toplarla bombalanmasý neticesi Amerikan bayraðý çekilen bazý binalar ufak tefek hasara uðrayýnca Dr. Ussher çok kaba bir üslup ile kaleme aldýðý mektubu Cevdet Bey’e iletti. Cevdet Bey ise verdiði cevapta “Þimali Amerikan Misyonerleri, Ermenileri hükümet aleyhine tahrik ve teþvike devam ettikleri sürece ve Amerikan bayraklarýný rast gele saða sola astýklarý müddetçe ve ihtilalciler bu binalarda saklandýklarý müddetçe þehir sistematik bir þekilde bombalanacaktýr.” Diye cevap verdi.[193]

25 Nisan 8 Mayýs tarihleri Arasýndaki isyanýn ikinci dönemi Ermenilerin cesaretinin Ruslardan gelen haberlerle daha da kuvvetlendiði görülmektedir. Bu arada Ermeniler Cevdet Beyin top atýþlarýndan beklediklerinden daha az zayiat verildiðini görünce saldýrýlarýný daha da þiddetlendirdiler. Ermeniler küçük bir fabrika inþa ederek burada oluþturduklarý dökümhanede top döktüler ve silahlarý için mermi imal ederken toplarý içinde top güllesi dökmeyi baþardýlar. Bir kimya öðretmeni yaptýðý çalýþmalarla barut imal etmeyi baþardýðý gibi artýk basit bombalar da yapýlýyordu. 80 civarýndaki siperlerin sayýsý her geçen gün arttýrýlýyor, yeni yaptýklarý topu deneyerek askerin üzerinde müthiþ bir psikolojik heyecan oluþturuyorlardý. Ermeniler kendilerinden o kadar emindiler ki tüm bu faaliyetlerini resimleyerek belgeliyorlar, böylece isyanýn sonucundan oldukça emin bir þekilde kuracaklarý devlet için resmi evrak arþivini þimdiden kuruyorlardý.[194]

Cevdet Bey, Ermeni yazarlarýný ve onlarý destekleyen katliam çýðýrtkanlarýný adeta yalanlarcasýna köylerden komitalara mensup olup ta Aygestan’a yardýma gelmek isteyen halkýn þehre girmesine onlarý katliama tabi tutmadan izin verdi.[195] Bu sefer Ermeniler akýn akýn þehre gelen bu Ermenilerin üzerine ateþ ederek onlarý þehre sokmadýlar. Bir çoðu ölen bu Ermenilerden ancak bir kaçý yara almadan kaçarak Müslümanlara sýðýnarak canýný kurtarabildiler.[196]  

Ermeniler kendilerinden emin bir þekilde Müslüman mahallelerini laðýmlayarak yakýp yýkarken Cevdet Beyin artýk dayanacak gücü kalmamýþtý. Cevdet Beyin yanýnda bulunan Kürt gönüllüleri en ufak bir bahanede býrakýp kaçmýþlar, hatta Ermeniler Nogales komutasýnda çarpýþan Müslüman kuvvetler arasýnda “sizi bir Hýristiyan komuta ediyor” diye tahrik ederek onlarý isyana teþvik bile etmiþtir. Cevdet Bey geliþmelerin iyi gitmediðini görerek Ermenilere teslim olmalarý konusunda bir heyet gönderdi ve Eznik Vartabet ile görüþüldü. Bu heyette Þerif Bey ve Osmanlý Bankasý Van þubesi müdürü Alcardi vardý. Bu görüþmelerde Ermenilerin gözünün hiçbir þeyi görmedikleri anlaþýlmýþtýr.[197]

Van’daki ev ev, sokak sokak boðaz boðaza yapýlan çarpýþmalarýn anlatýlmasý oldukça uzun bir ayrýntýyý gerektirmektedir. Cevdet Bey Ruslarýn Van’a oldukça yaklaþtýklarýný görünce gölde beklettiði gemiler vasýtasýyla þehrin Müslüman halkýný 16 Mayýsta tahliyeye baþladý. 18 Mayýsta Daþnaksagan Kheco, Ashod Melik Mousyan, Deli Ghazar ve Dro komutasýndaki Ermeni gönüllülerden oluþan alaylar General Nikolayev ile beraber Van’a girdiðinde artýk Van’ý savunacak kimse kalmamýþtý. Kaçabilenler kaçmýþ geride kalanlar ise Ermenilerin insafýna terkedilmiþlerdi.[198]

Aram Manukyan Rus ordularý Kafkasya komutaný Daþkof tarafýndan Van valisi olarak tayin edilerek yeni bir sistem kurarak memurlarýný Ermenilerden seçmesini bildiriyordu.[199] Tüm Van Ermeni bayraklarýyla donatýlarak bayram yapýlmaya baþlanýrken Aram Manukyan isyan baþlangýcýnda oluþturduðu geçici Van hükümeti þimdi fiiliyata geçirme fýrsatýný ele geçirmiþti. Ýhtilal Ermeniler için 70 gün Van’da hükümet tesis etmelerine fýrsat verdi. Ruslar Malazgirt’te Osmanlý kuvvetlerine yenilince acilen Van’ý terk etmeðe karar verildi. 31 Temmuz 1915 te ancak yanlarýna birkaç günlük yiyecek alabilen Ermeniler Van’ý ateþe verip terketmek zorunda býrakýldýlar. Bitlis, Van ve civarýnda Ermeni komitalarýna inanan inanmayan tüm Ermeniler zorla Revan’a doðru hareket ettiler. Bu kafile yollarda Kürt eþkýyalarýn baskýnlarýnda binlerce can kaybý verdiler.[200]

Planlý bir þekilde organize olan Van ihtilal örgütü amacýna ulaþtýðý bir sýrada meydana gelen geliþmeler neticesinde Van’ý ter etmek zorunda kalmýþ olmalarýna raðmen Van 1918 de ancak Türklerin eline geçebilmiþ, Aram Manukyan ise Van’da elde ettiði tecrübelerle Ermenistan devletini kurmayý baþarmýþ ve 29 Ocak 1919 yýlýnda tifüsten ölünceye kadar bu devletin iç iþleri bakaný olmuþtur.