Fransa Ermeni Toplumu ve Türkiye: Propaganda ve Lobicilik

Giriþ

Bu yazýyý yazarken karþýma bazý terminolojik güçlükler çýktý, örneðin makalenin konusu olan toplumu isimlendirmede.[1] Önümdeki seçenekler þunlardý: Fransa Ermenileri, Fransýz Ermenileri, Fransýz Ermeniler, Ermeni Fransýzlar, Fransa Ermeni topluluðu, Fransa Ermeni Toplumu. Bu yazýda en sýk kullanýlan terim sonuncusudur. Elbette bu seçim eleþtirilebilir, Fransa’da Anayasal olarak toplumlarýn, diðer bir deðiþle cemaatlerin bulunmadýðý bilinmektedir. Ancak yazýnýn amacý, de jure olmasa da de facto cemaatlerin bulunduðu tezinden hareketle, bu cemaatin iþleyiþ mekanizmasýný incelemek olduðundan bu tercih yapýlmýþtýr. Kaldý ki diðer terimler bizi ilgilendiren bireylerin Fransýzlýkla Ermenilik arasýnda bir ayýrým yaptýklarý intibasýný uyandýrabilir. Oysa durum böyle görünmemektedir. Fransýz Ermenileri’nin en ünlülerinden biri olan Charles Aznavour “kendimi 100 % Fransýz, 100 % Ermeni hissediyorum” diyebilmektedir.[2] Böyle birþeyin mümkün olup olmadýðýný psikologlara býrakarak bize bu duyguya uygun olarak yazmak kalýyor. Aþaðýdaki makaleyi okurken bu iki güçlüðü göz önünde bulundurmak gerekmektedir.

Türkiye’nin Ermeni sorunu olarak adlandýrabileceðimiz bir sorunu var mýdýr ? Bu sorunun cevabý bakýþ açýsýna, tarihteki dönemlere veya Ermeni sorunu kavramýna yüklenen anlama göre deðiþebilir. Ancak, diaspora olarak adlandýrýlan, ve Ermenistan dýþýnda yaþayan Ermeni kökenli baþka ülke vatandaþlarý için Türkiye sorunu olarak tanýmlayabileceðimiz bir problemler dizisinin olduðu tartýþýlmaz.  Elbette burada bahsettiðimiz cemaatlerdir ve bireyler bazýnda bu konuya daha soðuk kanlý, daha barýþçýl ve hatta daha ilgisiz yaklaþanlar da vardýr. Gene de son analizde Ermeni diasporasýnýn Türkiye devletinin varlýðýna, prensiplerine, toprak egemenliðine ve seyrek de olsa bu devletin vatandaþlarý olan Türklere karþý bir tutum içerisinde olduðu da bir kuþku götürmez. Bu tutumun millî bir politika olduðunu söylemek de mümkündür. Bahsi geçen politikayý tarif etmek ilk bakýþta kolay olabilir. Bütün diasporanýn kilitlendiði nokta “soykýrým”ýn Türkiye Cumhuriyeti Devleti tarafýndan resmi olarak tanýnmasýdýr. Diasporayla özdeþleþmiþ olan hemen hemen bütün kurumlarýn enerjilerinin büyük bir kýsmý bu konuya odaklanmýþtýr. “Soykýrým” kavramýnýn Türkiye tarafýndan tanýnmasý için sarf edilen ve kýsaca lobicilik olarak nitelendirebileceðimiz bu büyük çabanýn “katmerli” sonuçlarý olmasý kaçýnýlmazdýr. Bu durum Ermenistan’ýn baðýmsýz bir devlet olarak uluslararasý sahneye çýkýþýndan beri daha da karmaþýk bir hal almýþtýr. Bu lobiciliðin kademeli etkilerini þöyle sýralayabiliriz:

- Türkiye üzerindeki etkileri ki bunlar Türkiye’nin devlet politikasý üzerine olan etkileri ve Türk kamuoyunun Ermenilere bakýþ açýsýna olan etkileri olarak ikiye ayrýlabilir.

- Ermenistan üzerindeki etkileri. Ermenistan’ýn özellikle Türkiye’ye karþý tutumu ve politikalarýný diasporanýn tutumu etkilemektedir. Ancak yakýndan bakýldýðýnda diaspora içindeki ‘þahinler’ olarak nitelendirebileceðimiz bir grubun Ermenistan’ýn Türkiye politikasýný fazla yumuþak bulduðunu da belirtmek gerekir.

- Batý devletleri (Avrupa ve ABD) ve batý kamuoyu üzerine olan etkileri ki lobiciliðin en önemli sonuçlarý bu alanda görünmektedir. Bazý batý devletlerinin ve yine bazý uluslararasý kurumlarýn “soykýrým”ý tanýmalarý bu etkininin sadece görünen kýsmý olup, bizce asýl önemlisi batý kamuoyunda yýllar boyunca yaratýlan Türkiye ve daha da vahimi Türkler aleyhine yaratýlan atmosferdir.

- Ve son olarak diasporaya etkileri. Bu þiddetli lobicilik faaliyetlerine Ermenistan’da yaþamayan Ermenilerin tepkisini ölçmek bir hayli zordur, ancak iki türlü duygunun varlýðýndan söz edebiliriz. Bunlardan birincisi kelimenin tam anlamýyla (kelimelerden korkmanýn gereði yok) nefrettir. Türkiye ve Türkiye’yle ilgili olan herþeye duyulan ve kolayca dile getirilen bir nefret. Ancak bu duygunun tek olduðunu söylemek haksýzlýk olur. Günlük yaþamda Ermeni diasporasýna mensup münferit iliþkilerde Türkler’e karþý samîmi duygular besleyen, Türk karþýtý propagandaya tepkilerini dile getiren, konuya biraz nostaljik de olsa barýþçýl bir söylemle yaklaþanlarýn sayýsý da az deðildir. Bu çerçevede bir noktaya dikkat çekmek gerekmektedir. Ayný kiþiler deðiþik ortamlarda, deðiþik olaylar karþýsýnda ve deðiþik muhataplarla farklý, hatta zýt söylemler telaffuz edebilmektedirler ki bu son derece doðaldýr. Bu yüzden konuya manichéen bir bakýþ açýsýyla yaklaþmak son derece yanlýþ olur.

Bu yazýda Ermeni topluluklarýnýn en önemlilerinden ve en etkililerinden olan Fransa Ermeni cemaatinin Türkiye’ye bakýþ açýsýný irdelemeye çalýþacaðýz. Ýlk olarak bu topluluðu tanýttýktan sonra cemaatin ileri gelenlerinin lobicilik faaliyetlerini analiz edeceðiz ve Fransa Ermenileri’nin düzenli yayýnlarý ýþýðýnda bu topluluðun Türkiye’ye ve Türk halkýna olan duygularýný ölçmeye çalýþacaðýz.

Fransa Ermeni Toplumu

Dünyadaki bütün Ermeni asýllýlarýn toplamý 6,5 milyon olarak tahmin edilmektedir. Görüldüðü gibi son derece küçük sayýlabilecek bu milletin en azýndan Batý Dünyasý’ndaki tanýnma oraný büyüklüðü ile ters orantýlýdýr, bu da konumuz olan propagandanýn ne kadar baþarýlý olduðunu göstermektedir. Ermenilerin aþaðý yukarý 5 milyonu eski Sovyetler Birliði ülkelerinde yaþamakta ve yaklaþýk 3,5 milyonu 1991’den beri Ermenistan vatandaþýdýrlar. Geriye kalan 1,5 milyon Ermeni diasporasýný oluþturur. Diasporanýn odaklandýðý en önemli ülke Amerika Birleþik Devletleri olmakla birlikte (800 000 kiþi) Avrupa’daki en önemli topluluk Fransa’da bulunmaktadýr. Günümüzde Ermeni asýllý Fransýz vatandaþlarýnýn sayýsý 350 000 ilâ 400 000 arasýnda tahmin edilmektedir. Ayrýca 1991’den beri Ermenistan’dan göç devam etmekte ve Fransa, ABD ile birlikte, en önemli göç ülkelerinden biri olarak karþýmýza çýkmaktadýr.[3] Bu tabloya Lübnan ve Kýbrýs gibi bazý Orta Doðu ülkelerini de eklemek gerekir ki sayýca küçük de olsa Lübnan Ermeni azýnlýðýnýn özellikle 1980’lerde Asala vasýtasýyla adýný duyurduðunu gözden kaçýrmamak gerekir.

Fransa Ermenilerinin büyük bir kýsmý Paris ve çevresinde yaþamaktadýrlar. 1930’lu yýllardan beri bazý Ermeni yerleþim birimleri ortaya çýkmýþtýr, yoðun olarak bulunduklarý en önemli yerler olarak Alfortville, Maisons-Alfort ve Issy-les-Moulineaux gösterilebilir. Ayrýca Marsilya ve Lyon gibi büyük þehirlerin etrafýnda da çeþitli Ermeni gruplarý yaþamaktadýr.

Ermeni çaðdaþ millî mitolojisinde Fransa’nýn ayrýcalýklý bir yeri olduðu tartýþýlmaz. 1914’den önce sadece 4 000 Ermeni barýndýran bu ülkenin[4] bu gün 400 000 Ermeni asýllý vatandaþý olmasý bunun kanýtýdýr. Fransa’ya göç 1915’den itibaren baþlamýþ, Ermenistan’ýn Sovyetler Birliði’ne katýlmasý, Fransa’nýn Ermeni asýllý Osmanlý vatandaþlarýnýn yoðun olduðu Adana bölgesinden çekilmesi (1921) ve Sèvres Antlaþmasý’nýn Lausanne Antlaþmasý’yla kadük olmasý (1923) ile devam etmiþtir. Ermeniler için Fransa bir sýðýnma devletidir. Birçok araþtýrmacý Ermeni diasporasýnýn ‘doðum belgesinin’ 1915 olaylarý ve ‘doðum yerinin’ Fransa olduðu konusunda birleþmektedirler.

1925 ile 1938 yýlarý arasýnda 63 000 Ermeni Suriye’den, Lübnan’dan, Türkiye’den, Yunanistan’dan ve Sovyet Ermenistan’dan Fransa’ya göç etmiþlerdir. Fransa seçimi 19. yüzyýldan beri bu ülkede aktif olarak bulunan bir Ermeni ticaret kolonisinin bulunmasýna ve Ermenilerin sürgüne gittikleri Suriye ve Lübnan’daki Fransýz varlýðýna baðlanabilir.

Fransýz Ermenileri’nin tarihinde ilginç ve acýlý bir tecrübe Ýkinci Dünya Savaþý’ndan sonra yer alýr. 1945’den sonra Stalin Ermeni diasporasýnýn Sovyet Ermenistan’ýna dönüþüne izin verir. Amaç Ermenistan’ýn nüfusunu yükseltip Türkiye’den toprak talebine bahane hazýrlamaktýr. Bu çerçevede bütün dünyadan 100 000 Ermeni Ermenistan’a bir ütopyayý gerçekleþtirmek için (Ýsrail gibi) isteyerek göç eder (NERKATH/ Geri dönüþ). Bunlarýn arasýnda 7 000 Fransýz Ermenisi de bulunmaktadýr. Bu tecrübe tam bir hüsranla sonuçlanmýþ ve gidenlerin çok büyük bir kýsmý geri dönmüþlerdir. Kýsacasý Fransa ikinci defa bir sýðýnma ülkesi olmuþtur. Ermenistan’ý bu terkediþ Ermeni toplumunda bir bölünmeye sebep olmuþtur. Diaspora ve Ermenistan’daki Ermeniler biraz daha uzaklaþmýþ, siyasi farklýlýklar daha da göz önüne çýkmýþtýr. Ermenistan’dakiler daha çok Hýnçak ve Ramgavar gibi partilere yakýnken (Sovyet yanlýsý), diasporada, özellikle Fransa’da, Taþnak partisi sempatizanlarý öne çýkmýþtýr (Sovyet karþýtý). Bu bölünme diaspora ile Sovyet Ermenistan iliþkilerini germiþ, uzun süreli ideolojik bir rekabet ortaya çýkmýþtýr. Bu rekabetin Ermenilerin Türkiye’ye bakýþ açýsý ve Türkiye’ye karþý yürütülen politikalar açýsýndan önemi büyüktür. 20. Yüzyýlýn ikinci yarýsý boyunca diaspora Ermenileri Türkiye’ye karþý daha ‘þahince’ bir tutum göstermiþlerdir. Bu durumda Sovyet Ermenistan’ýn politikalarýnda serbest olmamasýnýn da payý vardýr.

Ermenistan’a giden Fransýz Ermenileri’nin Fransa’ya dönüþü ile birlikte, Fransýz Ermeni cemaatinin etnik görünümü de deðiþmeye baþlamýþtýr. 1950’lerin baþýndan itibaren Filistin ve Doðu Avrupa Ermenileri ve 1975’den sonra Lübnan savaþýndan kaçan Ermeniler, Ýran Ýslam devriminden kaçanlar ve Türkiye’deki 1980 askeri darbesinden sonra Fransa’ya göç edenler, ayrýca Fransa’nýn göçmen aileleri birleþtirme politikasýyla bu ülkeye gelen Ermeniler, Fransýz Ermeni cemaati için adeta bir taze kan olmuþlardýr. 1980’lerde artýk 1915 göçünün yarattýðý cemaat deðiþmiþ, geniþlemiþ ve çeþitlenmiþ bir görünüm almýþtýr.

1988’deki büyük deprem, batýya göçü tekrar canlandýrmýþ ve Sovyet Ermenistan’ýnýn çöküþünden itibaren gene batýya ve özellikle Fransa’ya göç hýzlanmýþtýr. Görüldüðü gibi Fransa Ermenileri tek bir kültür, tek bir coðrafi köken ve hatta tek bir dini inanýþ göstermemektedirler : « Ermeni kökenli Fransýzlarý ayýran çok büyük farklýlýklar vardýr... Fransýz orta sýnýfý içinde erimiþ Lübnan, Ýran, Ýstanbul kökenli Ermenice konuþan ama ayný zamanda kozmopolit olan Ermeni burjuvazisi... ;  iþçi sýnýfýndan Türkçe veya Kürtçe konuþan Anadolu Ermenileri ki bunlarýn çoðu muhafazakar Hýristiyan olup, geçmiþleriyle ilgileri kalmamýþtýr ve Arnouville, Alfortville, Issy-les-Moulineaux gibi banliyö þehirlerinin sosyal kontlarýnda sýkýþýp kalmýþlardýr; Beyrut, Þam, Cezayir gibi önemli Ermeni þehirlerinden gelen ‘eski’ Ermeniler ki bunlar da kimliklerine ve dillerine çok baðlý ve ‘Ermeni davasý’nýn militanlarýdýrlar ».[5]

Bu bölünmüþlük durumunun Türkiye açýsýndan önemli bir sonucuna dikkati çekmek gerekir. Dýþardan, daha doðrusu Türkiye’den görünenin aksine, Fransa Ermenileri soydaþlarýnýn Fransýz toplumu içinde gereðinden fazla eridiklerini, kimliklerini kaybettiklerini ve en önemlisi yeterince Ermeni davasýna angaje olmadýklarýný düþünmektedirler. Aþaðý yukarý 350 000 Ermeni asýllý Fransýz’ýn içinde sadece 5 ilâ 20 bininin Ermeniliðe baðlý kaldýðýný iddia etmektedirler. Fransa Ermenileri’nin yayýnladýðý süreli yayýnlar aracýlýðýyla 5 ilâ 10 bin Ermeni, Ermenistan, Karabað ve diaspora ile ilgili haberleri takip etmekte ve sadece çok azý günlük hayatlarýnda Ermenice’yi kullanmaktadýrlar. Ermeni okullarýndaki çocuklarýn sayýsý toplam 2 000’i geçmemektedir.[6]

Ermeni cemaatinin ileri gelenlerinin en büyük korkusu genç Fransýz Ermenilerinin ‘dava’dan kopmasý, “soykýrým”ý unutmasý, ve Ermenistan ile ilgilerini kesmesi olarak görünmektedir. Bütün azýnlýk gruplarýnýn korkulu rüyasý olan asimilasyon bu cemaatte de doðal olarak mevcuttur. Bu tehlikeye karþý alýnan en önemli önlem, kurumlaþma, propaganda, ve dernekleþme olarak görünmektedir. Gerçekten de Fransýz Ermenilerinin sýký olarak nitelendirilebilecek bir dernek ve yayýn aðý olduðunu belirtmek gerekir.

1920’lerden itibaren bütün göçmen gruplarda görüldüðü gibi, Ermeniler de Osmanlý Ýmparatorluðu’ndaki bütün dernek, siyasal gruplaþma, kilise gibi kurumlarýný yeni ülkelerine, yani Fransa’ya taþýmýþlardýr. Kiliselerin yanýnda en önemli devamlýlýk siyasal partilerde görülmektedir. Bu partilerin en önde gelenleri arasýnda aþaðýdakileri sayabiliriz:

- Hýnçak Partisi Marksist ve popülisttir. Sovyet Ermeni Cumhuriyeti’nin yanýnda yer alýr, bu yüzden Fransa’daki etkisi kýsýtlýdýr.

- Taþnak Partisi ya da ‘Ermeni Devrimci Federasyonu’ 1914’den önceki Ermeni faaliyetlerinin önde gelen partilerindendir. 1918–1920 arasýnda Ermenistan Cumhuriyeti’nin yöneticileri bu partidendirler. Ermenistan’ýn sovyetleþmesinden sonra üyelerinin çoðu sürgüne gitmiþ ve faaliyetlerini diasporada sürdürmüþlerdir. Bugün de en geniþ Ermeni siyasal hareketi Taþnak olarak görülmektedir.

- Ramgavar Partisi ise Ermenilerin liberal burjuva kesimini temsil etmektedir. Daha çok elit ve zengin tabakaya hitap eder. Ermeni Genel Yardýmlaþma Birliði isimli kurum bu partiye baðlýdýr.

1930’lardan itibaren, bu partilere baðlý olarak, Osmanlý Ýmparatorluðu’nda bulunan bütün Ermeni teþkilatlarý Fransa’ya taþýnmýþtýr. Bu teþkilatlarýn ki bir çoðu  yardýmlaþma dernekleridir, Ermeni kimliðinin Fransa’da korunmasýndaki katkýlarý yadsýnamaz.[7]

Bu dernek aðýnda en baþarýlý olan Taþnak Partisi olarak görülmektedir. Partinin Paris’teki merkezi ayný zamanda birçok derneðin de merkezi durumundadýr, bunlardan en önemlileri ‘Nor Seround’[8] ve ‘Fransa Ermenileri’nin Mavi Haçý’dýr.[9] Gene bu merkezde ‘Ermeni Kültür Evi’[10], Genç Taþnaklar Hareketi (ki Hayastan isimli bir yayýn organlarý vardýr), ‘Ermeni Ýzcileri’,[11] gibi teþkilatlanmalar görülebilir.

Siyasi plandaki iki baþlýlýk, dernekler bazýnda da görülmektedir. Taþnak Partisi’nin rakibi Hýnçak Partisi’nin de etrafýnda birçok dernek bulunmaktadýr. Bu Sovyet yanlýsý Parti’nin kuruluþlarý, Ermenistan kurulduðundan beri diðer derneklere yaklaþmaya baþlamýþlardýr. Bu kuruluþlarýn baþlýcalarý ‘Kýzýl Haç’ (ki Mavi Haç’ýn rakibidir), ‘Fransýz Ermeni Gençliði Hareketi’ (Mouvement de la Jeunesse Arménienne de France, J.AF.), ‘JAF yanlýsý Ýzciler Organizasyonu’ (Organisation des Scouts jafistes) olarak belirtilebilir. JAF Fransa’nýn kurtuluþu sýrasýnda kurulmuþtur, bu dönemde Fransýz Komünist hareketinin ne kadar güçlü olduðu göz önünde bulundurulursa Hýnçak’ýn bu dönemdeki önemi daha iyi anlaþýlabilir. 1948’den itibaren Décines, Lyon, Valence, Paris, Alfortville, Sevran gibi þehirlere yayýlmýþtýr. Ancak daha çok Sovyet Ermenistan’ý ile ilgilendiði için diasporada çok büyük bir yanký uyandýrmamýþtýr. Dernek iki bölümden oluþur, daha yaþlýlarýn bulunduðu Fransa Ermenileri Fransýz Kültür Birliði (Union Culturelle Française des Arméniens de France) ve daha gençlerin bulunduðu adý geçen JAF. Özellikle 1960’lara kadar bu iki derneðin düzenlediði balolar, tiyatro gösterileri vb. bütün Ermenilere hitap etmekteydi.

Son olarak Ramgavar Partisi’nin etrafýndaki dernekleri belirtebiliriz. Elit tabakasýnýn partisi durumunda olan bu partinin en önemli kuruluþu ‘Ermeni Yardýmlaþma Genel Birliði’dir (Union Générale Arménienne de Bienfaisance U.G.A.B.). Oldukça eski bir dernek olan bu kuruluþ (1906’da Kahire’de kurulmuþtur), 1910’lu yýllardan beri Marsilya’da faaliyet göstermektedir. Bütün Avrupa’da 22 000 üyesi vardýr ve son derece güçlü bir mali yapýya sahiptir. 1990’larda sermayesinin 700 milyon Frank’a ulaþtýðý söylenmektedir. Bu servet sayesinde birçok okul ve kültür merkezini de iþletmektedir. Ayrýca biri Suriye’de diðeri ise ABD’de olmak üzere iki de tatil kampý her yaz bu dernek tarafýndan düzenlenmektedir. Ermenistan ile iliþkileri oldukça güçlüdür. Ramgavar Partisi’nin görüþüne göre Sovyet Ermenistan’ý Türkiye’ye karþý en büyük güvenceydi, 1989’dan sonra da mali kaynaklarýnýn büyük bir bölümü gene Türkiye’ye karþý güçlü bir Ermenistan’ýn yapýlandýrýlmasý için kullanýlmaktadýr. Kýsacasý bu partinin ve etrafýndaki derneklerin kaynaklarýnýn büyük bir kýsmý Ermenistan’a yönelmekte ve diasporayý ihmal etmektedir. Gene de Fransa’daki 5 þubesiyle (Marsilya, Lyon, Vienne, Valence ve Paris) UGAB Fransa Ermenileri’nin zengin tabakasýna hitap eder, Paris’teki Ermeni Etütleri Kütüphanesi (ki 30.000 cilt belge bulunmaktadýr) gene bu dernek tarafýndan iþletilmektedir. Ayrýca Raimcy’de bulunan Tebrotzassère Ermeni Okulu, Paris’teki Ermeni Öðrenciler Evi ve Manukyan Kültür Merkezi yine bu derneðe baðlýdýr.

Bütün adý geçen siyasi partiler ve bunlara baðlý dernekler Fransýz Ermenilerinin sosyal yaþam çevrelerini oluþturmaktadýrlar. Aralarýnda ideolojik ayrýlýklar olsa da hepsini birleþtiren nokta zaten çok küçük olan bu milletin diasporada kaybolmasýný önlemektir. Hepsi, kendi çaplarýnda, sosyal faaliyetlerin yanýnda de facto birer propaganda kurumlarý haline gelmiþlerdir. Söylemek istediðimiz bu derneklerin sosyal faaliyeterinin yanýnda Ermeni cemaatinin Fransa’daki görünürlüðüne de (visibilité) katkýsýnýn yadsýnamaz olduðudur.

Genç nesillerin bu dernek faaliyetlerine aktif olarak katýlmaya devam ettikleri gözlemlenebilir. Ancak bu faaliyetlerin mahiyetinde ve derneklerin doðasýnda bir deðiþiklik olduðu da yadsýnamaz. Bütün göçmen topluluklardaki gibi, ki bu Fransa’daki Türkler için de geçerlidir, üçüncü ve daha genç nesillere mensup olanlar ‘anavatan’ kavramýndan uzaklaþýp kendi vatanlarý olarak gördükleri doðduklarý ülkeye odaklanmaktadýrlar. Anavatana olan baðlýlýk sürse de göç kavramý sulanmakta, faaliyetler her geçen gün yaþanýlan ülkeye yönelmektedir. Bu durum Fransýz Ermenilerinde de görülebilir. Yeni dernek faaliyetleri buna bir örnektir. Fransa’da adý geçen partilere baðlý olmadan çalýþan 300’den fazla Ermeni Derneði bulunmaktadýr. Bu noktada Fransa’da sivil toplum örgütlerinin çok güçlü ve yaygýn olduklarýný da vurgulamak gerekir. Bu dernek aðý her meslek ve sosyal kategoriyi içine alacak þekilde geliþmiþtir. Partilere baðlý derneklere bir tepki olarak doðan bu kuruluþlar kültürel, sosyal ve mesleki faaliyetlerin yanýnda dolaylý olarak lobicilik aktivitelerine de katkýda bulunmaktadýrlar. Yardýmlaþma dernekleri, spor klüpleri, dans gruplarý, kültür dernekleri ve mesleki birlikler bu aðý oluþtururlar. Ýki önemli meslek kuruluþunu belirtmemiz gerek: ‘Fransa Ermeni Doktorlar Birliði’ ve ‘Ermeni Mesleklerarasý Grubu’.

Bu listeye eklenmesi gereken birkaç kuruluþ daha vardýr. 1975–1985 arasý, yani Ermeni teröristler Türkiye karþýtý cinayetlerini sürdürürken kurulan ve terörist faaliyetlere destek olma, bu faaliyetlerin lehine kamuoyu oluþturma amacýný güden dernekler de göz ardý edilmemelidir. ‘Ermeni Milli Hareketi’ (Mouvement National Arménien, M.N.A), Fransýz Ermeni Dayanýþmasý (Solidarité Franco-Arménienne) ve Toprak ve Kültür Derneði (Terre et Culture) bunlardan bazýlarýdýr. Bu son dernek oldukça geniþ bir aða sahiptir. 1977’de terörizme destek vermek için Ermeni militanlarca kurulan derneðin bugün Fransa’da 250 üyesi bulunmaktadýr, ayrýca Ýsviçre’de, Ýngiltere’de, Arjantin’de, Ermenistan’da ve ABD’de þubeleri vardýr. 1991’den beri bu dernekler Union Internationale des Organisations Terre et Culture (UIOTC) isimli bir federasyonda birleþmiþlerdir. Siyasi partilerden baðýmsýz olan bu dernek, 1990’larda ‘Ermenistan’a dönüþ’ için çalýþmaktadýr.

7 Aralýk 1988’de Ermenistan’da yaþanan büyük deprem yeni apolitik inisiyatiflerin doðmasýna vesile olmuþtur, bütün diaspora, özellikle Fransýz Ermenileri, 530 000 evsiz Ermeni’ye yardým için çeþitli organizasyonlar yapmýþ, dernekler kurmuþlardýr. Bu olay diaspora Ermenileri’nin ‘yeniden uyanýþlarý’ olarak nitelendirilmektedir. Fransa’da yardým için bir düzine dernek harekete geçmiþtir, bunlar içinde ‘Croix Bleu des Arméniens de  France’ gibi eski dernekler olduðu gibi, ‘Aznavour Pour L’Arménie’, ‘SOS Arménie’ gibi yeni kurulan dernekler de vardýr. Özellikle sanatçý Charles Aznavour’un önderliðinde kurulan ‘Aznavour pour L’Arménie’ 1989’dan beri son derece faal bir þekilde çalýþmýþ ve Fransýz kamuoyunda Ermenistan’a karþý bir sempatinin uyanmasýnda büyük rol oynamýþtýr.

Fransýz Ermenilerinin hayatýnda Ermenistan’la ilgili son 15 yýlda önemli geliþmeler olmuþtur. 1988 depremi, 23 Eylül 1991’de baðýmsýz Ermenistan’ýn ilaný ve Azerbaycan ile yaþanan Daðlýk Karabað sorunu bunlarýn arasýnda sayýlabilir. Ermenistan’ýn kuruluþu Fransýz Ermenilerinde yeni bir bölünmeye yol açmýþtýr. Bir kýsmý Ermenistan’ýn yaþamak için komþusu Türkiye ile yakýnlaþmasý gerektiðini düþünüp, bir Realpolitik duruþu savunurken, diðer bir kýsým ne olursa olsun Türkiye ile hiçbir þekilde iliþkiyi onaylamamakta, ve Ermenilerin milli davasý olan “soykýrým”ýn tanýnmasýný her türlü yakýnlaþmaya önkoþul olarak görmektedir.

Ermenistan’ýn siyasi geleceði ile ilgili bölünmeyi önlemek için 1991’de Paris’te ‘Ermeni Dernekleri Forumu’ isimli bir kuruluþ meydana getirilmiþtir.[12] Amaç kilise, siyasi partiler ve bu partilerin etrafýndaki eski derneklerin artýk cevap veremediði Fransýz Ermenilerini canlandýrmaktýr. Günümüzde 1988 depreminden sonra kurulmuþ 60 kadar Ermeni Derneði bu foruma üyedir. Forumun kuruluþunda üç ana amaç güdülmektedir. Birincisi Fransýz Ermeni topluluðunu resmi olarak temsil edecek bir kurum yaratmak olarak tanýmlanabilir. Gerçekten de Fransýz siyasal sistemi Türk siyasal sistemine benzer bir þekilde cemaatler üzerine deðil kiþiler üzerine kurulmuþ olduðu için bugüne kadar Ermeni toplumunu resmi olarak temsil eden bir kurum olamamýþtýr. Ancak 1990’lardan itibaren Fransa’daki çeþitli gruplar, ki bunlarýn baþýnda Cezayir, Tunus, Türkiye gibi ülkelerden gelen göçmen gruplarý bulunmaktadýr, bu tip cemaatleþme imkanýný bulmuþlardýr. Ayný örneði takip ederek Fransýz Ermenileri de bu Forumla cemaatleþme cabasý içinde görülmektedirler. Bu çabalarýn lobicilik faaliyetlerini güçlendireceði açýktýr. Bu güçlenmenin en büyük kanýtý Fransýz Parlamentosu’ndan geçen “Ermeni Soykýrýmý” Kanunu’dur. Kýsa bir gelecekte bu forumun ABD’deki National Assembly of Armenians kadar güçleneceði düþünülebilir. Bu açýdan bakýldýðýnda Forumun ‘Ermeni Davasý’na, “soykýrým”ýn tanýnmasý, Ermenistan Fransa iliþkileri gibi konularda Fransa’da güç kattýðý söylenebilir.[13] Forumun ikinci amacý Fransa Ermeniliði’ni sürdürebilmektir.[14] Hakikaten de Türkiye’den görüldüðünün aksine Fransa Ermenileri’nin en büyük korkularýndan biri asimilasyondur. Bu asimilasyon Ermeni ileri gelenlerinin gözünde ‘dava’nýn terk edilmesi anlamýna gelmektedir. Bu yüzden de Ermeniliði koruyacak her türlü çalýþma takdir toplamaktadýr. Gene Ermeni entelektüellerinin gözünde Fransa’da ünlü olmuþ bir Ermeni asýllý Fransýz’ýn hayattaki amaçlarýndan biri ‘Ermeni Davasý’na faydalý olmak olmalýdýr. Les Nouvelles D’Arménie isimli dergide yapýlan bütün röportajlar bu konu üzerinde dönmekte, Ermeni olduðunu açýk ve net bir þekilde ilan etmeyenler kötü gözle görülmektedir. Mesela asýl ismini kullanmayan Ermeni asýllý ünlü Fransýz sinema yönetmeni Henry Verneuil’ün Ermeniler’in Osmaný Ýmparatorluðu’ndan Marsilya’ya göçünü konu eden Mayrig isimli filmini cemaatin baskýsýyla çektiði bilinen bir gerçektir. Bu açýdan bakýldýðýnda Ermeni ileri gelenlerinin gözünde Fransýz Ermenileri’nin görevi iki tanedir: birincisi asimile olmamak, yani kendi Ermeniliðini korumak diðeri de ‘davayý’ Fransýz kamuoyuna mümkün olduðu kadar maletmek.

Son olarak bu forumun amaçlarý arasýnda Fransýz Ermeni cemaatiyle Ermenistan arasýnda köprü olmak vardýr. Çeþitli hayýr faaliyetleri Ermenistan’da bu forum tarafýndan organize edilmekte, baðlarýn gevþemesine izin verilmemeye çalýþýlmaktadýr.

Bütün bu amaçlarýn önünde, bu forumun baþ amacýnýn Ermeni cemaatini birlik olarak tutmak olduðunu söyleyebiliriz. Ancak bunun için forumun cemaatin güvenini kazanmasý gerekmektedir. Ne de olsa partilere baðlý dernekler köklü ve tarihi kuruluþlardýr, bu durumda onlarýn üzerine çýkmak zor olmaktadýr. Bu güveni kazanýp cemaat içinde ve Fransýz kamuoyunda inanýlýr olmanýn tek yolu medyatik olmak gibi görünmektedir. Ýþte bu yüzden de kurulduðundan beri Forum birçok konuda medyada ses getirecek lobicilik faaliyetleri yürütmüþtür, Amerikalý tarihçi Bernard Lewis’in Le Monde gazetesinde yazdýðý ve “soykýrým”ý reddeden yazýsý üzerine açýlan davaya Forum müdahil olarak katýlmýþ, ve Lewis aleyhine bir kamuoyu yaratarak, tarihçinin mahkum olmasýnda önemli katkýsý olmuþtur.[15] Gene ünlü Fransýz tarihçi Gilles Veinstein’ýn Collège de France’da kurulacak Türk ve Osmanlý Çalýþmalarý Kürsüsü’ne seçilmesi söz konusu olduðunda, bu tarihçinin 1995’de yazdýðý “Ermeni soykýrýmý”nýn kesin olmadýðý yönündeki yazýsý tekrar çýkarýlmýþ ve kendisine karþý büyük bir kampanya Forum tarafýndan organize edilmiþtir. Bütün çabalara karþýn bugün Gilles Veinstein bu kürsünün baþýndadýr. Ancak bu olayda önemli olan, Le Monde, Libération gibi önemli gazetelerin konuya eðilmeleri ve Ermeni tezlerinin kamuoyunda yankýlanmasýný saðlamalarýdýr. Bu açýdan bakýldýðýnda Forum, Ermeni cemaatinin güvenini kazanmýþ, onu resmî olarak temsil etmeye aday olmuþ görünmektedir. Kaldý ki, Fransýz Parlamentosu’nda kabul edilen, “Ermeni soykýrýmý”ný tanýyan yasada da Forumun propagandasý önemli rol oynamýþtýr.[16] Bu propagandayý tek parça (monolithique), kemikleþmiþ ve tamamen rasyonel olarak görmek yanlýþ olur. Þimdi bu konuyu incelemeye çalýþacaðýz.

Lobicilik ve Propaganda

Ýlk önce bu iki kavramý tarif etmemiz gerekmektedir. Anglosakson ülkelerde pozitif bir kavram, olarak kabul gören lobicilik Latin siyaset kültüründe (ki buna Türkiye’yi de katabiliriz) tam aksine negatif olarak nitelendirilmektedir. Her devirde ve her toplumda baský gruplarý, çýkar gruplarý ya da güç gruplarý olarak nitelendirebileceðimiz topluluklar olmuþtur ve olacaktýr. Mesleki, siyasi, etnik, dinsel veya coðrafi gruplaþmalar bu baský gruplarýna en iyi örnekleri teþkil ederler. Hatta daha ileri giderek sanayileþme sonrasý batý toplumlarýnda zevk ve boþ zamanlarý deðerlendirme açýsýndan bir araya gelenlerin siyasi baský grubu oluþturduklarý görünebilir, bu duruma en iyi örnek Fransa’daki çok güçlü avcýlar lobisidir. Gene de lobicilik deyince akla ekonomik çýkar gruplarý ve etnik gruplar gelmektedir. Bu konuda yeni parametre Avrupa Birliði’dir, çünkü Avrupa Birliði’nin gerektirdiði entegrasyon egemenlik kavramýný merkezi devletten üç ayrý güç odaðýna kademeli olarak geçmesini öngörmektedir. Bunlar da supranasyonal olarak nitelendirilen Avrupa Komisyonu, intranasyonal olarak nitelendirilen üye ülkeler içindeki bölgesel yönetimler ve toprak kavramýndan baðýmsýz olarak sivil toplumdur.[17] Bu durumda Avrupa Birliði ülkelerinin tümünde lobiciliðin güçlenmesi kaçýnýlmazdýr.

Bu güne kadar siyaset kültürlerinde bireyleri cemaatlerden üstün tutan Fransa gibi ülkelerde bile bölgesel ve etnik cemaatleþme artýk kabul görmeye baþlamýþ görünmektedir. Bölgesel cemaatleþmeye Korsika, Alsace ve Bretagne en iyi örnekleri teþkil edebilirler. Yine ayný ülkede etnik ve dinsel cemaatleþme de sancýlý da olsa kabul görmeye baþlamýþtýr. Müslüman göçmenlerin kurumlaþmasýna göz yumulmakta, hatta bu kurumlaþma cesaretlendirilmektedir. Bu çerçevede ABD’de olduðu gibi Fransa’da da bir kurumlaþmýþ Ermeni lobisinin gitgide güçleneceðini öngörmek zor deðildir. Daha önemlisi Fransýz kamuoyunun bu faaliyetleri her geçen gün daha çok kabul etmesi ve normal olarak görmesidir.[18] Ýþte bu durumda Fransa’daki Ermeni toplumunun bazý kesimlerinin üzerlerine görev olarak aldýklarý Türkiye aleyhine ve Türkiye’nin “soykýrým”ý tanýmasý yönünde propaganda kamuoyunda yanký bulmaktadýr.

Bu aþamada propagandadan ne anladýðýmýzý da belirtmek gerekir. Kýsaca ‘propaganda’yý kamuoyu oluþturma olarak tanýmlayabiliriz. Çeþitli tarifler arasýnda siyasi açýdan en geniþi þudur:

‘Bir memleketin iç ve dýþ politikasýna dair herhangi bir davanýn kazanýlmasýnda rolü ve yardýmý olan þahýslar, zümreler ve kitlelere tesir yapabilecek faaliyetlere propaganda denir’.[19] Bu tarif konumuz olan propaganda çeþidine uymaktadýr. Propagandanýn amacýna gelince Osman Özsoy’un tarifi þöyledir: ‘Fertlerin kabule zorunlu olmadýklarý bir düþünceyi, istekleriyle kabule, yapmaya zorlanamayacaklarý bir hareketi istekleriyle yapmaya yöneltmektir’.[20] Konumuz açýsýndan bu tarifin eksik olduðunu düþünüyorum. Son analizde, prensipte fertlerin hiçbir fikri kabule zorunlu olmadýklarýný varsayarsak, bu tarifle her açýklanan düþünceyi propaganda olarak nitelendirmemiz gerekir ki bu da abartýlý olur. Kaldý ki Ermeni propagandasýnýn amacý fertleri deðil toplumu ve toplum aracýlýðýyla siyasi erki etkilemektir.  Bu spesifik propagandada fertleri etkilemek amaç deðil ancak araç olarak görülebilir.

Bu düþünceler bizi spesifik olarak Fransa Ermeni cemaatinin propagandasýna getirdi.  Bu propagandanýn iç içe geçmiþ iki amacý olduðunu söyleyebiliriz. Birincisi her ne yolla olursa olsun, Fransa’nýn Türkiye devletine “1915 Ermeni soykýrýmý”ný tanýmasý yolunda baský yapmasýný saðlamaktýr. Bu amaç birkaç etaplý bir faaliyet planý gerektirmektedir. Birinci etap Fransýz kamuoyunu “soykýrým”ý gerçek ve tarihî bir olay olduðuna ikna etmektir, ikinci etap ayný kamuoyunun Fransýz Parlamentosu’na, Senato’suna, Hükümeti’ne, Fransýz Þehirlerinin Belediye Meclisleri’ne, kýsacasý devletin bütün organlarýna baský yapmasýný saðlamaktýr. Üçüncü etap adý geçen organlarýn resmî olarak “soykýrým”ý tanýmalarý ve bu yolla onu bir tez halinden meþru bir tarihî gerçeðe çevirmeleridir. Bilindiði gibi bu üç etap Fransa’da hemen hemen tamamen gerçekleþtirilmiþ durumdadýr. Bundan sonrasý etaplar Türkiye’ye yöneliktir. Amaç Fransa’nýn Türkiye’ye siyasî, ekonomik ve psikolojik baský yapmasý ve Türkiye devletinin 1915’olaylarýnýn bir “soykýrým” olduðunu tanýmasýný saðlamaktýr. Fransýz Ermenileri’nin büyük bir çoðunluðu için son amaç bu gibi görünmektedir. Ancak propagandaya hakim çevrelerin (Ermeni politikacýlar, gazeteciler, dernek ileri gelenleri vs.)  daha ilerki etaplarý da hesap ettikleri görünen bir gerçektir. Bu etaplar tanýnmadan sonra Türkiye’den tazminat talebi ve en nihayet Ermeni literatüründe ‘Batý Ermenistan’ olarak nitelendirilen Kars bölgesinin Türkiye’den kopartýlýp Ermenistan’a dahil edilmesi olarak basite indirgenebilir.[21] Elbette bu etaplar ütopyadan ileri geçmemektedir.

Ýkinci amaç daha soyut olarak karþýmýza çýkmaktadýr, Fransa Ermenileri’nin propaganda çalýþmalarý Türkiye’ye karþý kamuoyu yaratmayý genele yaymýþ durumdadýr. Yani Türkiye’yi ilgilendiren her konuda Ermeniler Türkiye’yi haksýz gösterme çabasýndadýrlar. Bu konunun Ermenilerle ilgili olup olmamasý bir önem taþýmamaktadýr. Amaç ilkel, antidemokratik, vahþi bir Türk devleti ve bazen de, ki bu en kötüsüdür, bir Türk milleti imajýný Fransa’da yaymaktýr. Les Nouvelles d’Arménie isimli aylýk dergide Türkiye’nin haksýz olduðu iddia edilen þu konularda makaleleri bulduk:[22] 

- Türkiye ve komþularýyla iliþkileri: doðal olarak Ermenistan’ýn da bulunduðu bölgedeki ikili iliþkiler dergide önemli bir yer tutmaktadýr. Ancak ilginç olaný Türkiye’nin bölgede yalnýz, izole ve bütün komþularýyla kötü ve düþmanca iliþkiler içinde olduðu intibasýný uyandýrmak isteðidir. Savunulmak istenen tez açýkça Türkiye Devleti’nin uzlaþmaz, irrédentiste, ve saldýrgan olduðudur.[23] Türkiye’nin Yunanistan,[24] Kýbrýs,[25] Bulgaristan, Gürcistan, hatta Ýran ve Irak ve Suriye ve a fortiori Ermenistan ile olan iliþkilerinde ‘haklý’ taraf daima Türkiye’nin karþýsýndaki taraftýr. Bu iliþkilerden en çok yer tutaný elbette Türkiye ve Azerbaycan iliþkiþleridir. Ýki ülke tekmiþ gibi gösterilmekte[26] Ermenistan’ýn ekonomik ve siyasi sorunlarýndan mesul gösterilmektedir. (Karabað sorunu, Türkiye sýnýrýnýn kapalý olmasý, ambargo, vs.)

- Türkiye Avrupa Birliði iliþkileri: bu konuda makaleler, röpartajlar, araþtýrma yazýlarý sayýsýz denecek kadar çok karþýmýza çýkmaktadýr. Genel olarak yayýlmak istenen tez Türkiye’nin Avrupa Birliðine ‘layýk’ olmadýðýdýr. Yeterince demokratik olmadýðý, ekonomisinin zayýf olduðu, insan haklarý ihlallerinin olduðu en sýk tekrarlanan tezlerdir.[27] Ama elbette Türkiye AB yakýnlaþmasýnýn en önemli önkoþulu “soykýrým”ý tanýmak olarak gösterilmektedir. Derginin makalelerinden edinilen intiba, eðer bu tanýnma yapýlýrsa diðer negatif kavramlarýn bir anda silineceði yolundadýr. Dergiye göre Türkiye’deki insan haklarý sorunlarý, demokrasi eksikliði gibi problemlerin kökünde “soykýrým”ý tanýmamak gelmektedir. Bu çerçevede Türkiye AB iliþkilerindeki bütün sorunlar alkýþlanmakta,[28] ve bütün yakýnlaþmalar son derece eleþtirilmektedir.[29]
- Gene Türkiye aleyhine yazýlarýn son derece sýk olarak bulunduðu bir konu Kürt sorunudur. Bu onlarca makalede verilmek istenen fikir, Kürtlerle Ermenilerin «Türkler tarafýndan ezilmiþ birer millet olarak» bir nevi kader birliði içinde bulunduklarýdýr.[30] Türkiye Kürtleri’ne geniþ desteðin ötesinde PKK’ya ve Abdullah Öcalan’a verilen yer çarpýcýdýr. Özellikle Öcalan’ýn mahkemesinden sonra dergi yargýnýn taraflý olduðu, PKK þefinin kötü koþullarda tutulduðu gibi konulara geniþ bir yer ayýrmýþtýr.[31] Bu konuda en önemli sonuç Türkiye’nin Kürt sorununun çözülmesi için yapmasý gereken ilk þeyin “soykýrým”ý tanýmasý gerektiði tezidir. Dergiye göre Ankara’nýn Güney Doðu politikasý 1915’in bir devamýndan ibarettir. Bütün makale ve röportajlarýn okunmasýndan sonra geriye kalan intiba, Türklerin Kürtlere kötü davranmasýnýn « normal » olduðudur. Bu manichéen yaklaþým diðer azýnlýk konularýnda da kendini göstermektedir.[32] Ýlginç olan nokta derginin Türkiye Ermenileri konusunda son derece sessiz görünmesidir. Anlaþýlan Fransa Ermenileri Türkiye Ermeni azýnlýðýný yeterince angaje bulmamakta, azýnlýðýn “soykýrým”ýn tanýnmasý için çaba göstermemesine, Ankara’nýn yanýnda bir tavýr koymasýna içerlemektedir. Türkiye Ermeni Azýnlýðý ile ilgili tek tük yazýlar daha çok dini konulardadýr.[33] Oysa bu azýnlýðýn çeþitli sorunlarý olduðu bilinmekle beraber, örneðin vakýf mallarý gibi, bu konularda hemen hemen hiç makale bulunmamaktadýr. Fransa Ermenileri’ne göre diasporanýn en pasif kýsmýný Türkiye Ermenileri oluþturmaktadýr.
- Türkiye’nin ekonomik sorunlarý hakkýnda da sýk sýk yazýlar görmekteyiz. Son analizde bu yazýlardan çýkan sonuç Türkiye’nin bir mafya ülkesi olduðu, bir ‘muz cumhuriyeti’ konumunda bulunduðu ve bu ekonomik sorunlarýn gene ‘normal’ olduðudur. Gene dergiye göre bu problemler her halukarda Türkiye’nin bir Avrupa Devleti olmadýðýný göstermektedirler. Çeliþkili olarak, ayný dergi Türkiye’yi büyük ve komplocu bir bölgesel güç olarak göstermekten çekinmemektedir. Etnik merkezci (ethnocentrique) bir bakýþ açýsýyla Türkiye’nin bölgedeki her giriþimi Ermenistan’a karþý yapýlmýþ olarak gösterilmektedir.[34]
- Ana hatlarýyla verdiðimiz bu Türkiye ile ilgili haberler ve yorumlar listesine son olarak Türkiye’nin iç politikasýyla ilgili olanlarý da eklemek gerek. Burada önemli olan nokta þudur: bu iç politikayla ilgili yazýlar Ermenistan iç politikasýyla ilgili olanlardan az olsa da paradoksal olarak Fransa iç politikasýyla ilgili olanlardan kat be kat fazladýr. Öyleki derginin yazarlarýnýn siyasal hayatý Ermenistan ve Türkiye etrafýnda dönmektedir. Fransa iç politikasýna ait haber ve yorumlar sadece ve sadece Türkiye ve Ermenistan’a yönelik ve daha önemlisi “soykýrým”a yönelik yazýlar halinde yer almaktadýr. Aþýsý sað dýþýnda siyasi yelpazenin her kesiminden politikacýyla röportajlar yapýlmakta ancak sorular sadece “soykýrým” etrafýnda dönmektedir. Gene de “soykýrým”ýn Fransa tarafýndan tanýnmasýna yaklaþýmýndan dolayý Sosyalist Parti’ye biraz daha az sempati duyulduðu hissedilmektedir.[35] Bu konuya daha sonra geleceðiz.

Son on yýlda Fransa Ermeni cemaatinin Türkiye’ye karþý (kelimenin her anlamýyla) yürüttüðü propagandaya iki yeni parametre eklenmiþtir. Bunlardan birincisi daha önce de kýsaca deðindiðimiz Avrupa Birliði’nin önemli bir siyasi aktör olarak ortaya çýkmasýdýr. Sancýlý hatta chaotique de olsa son on yýlda Türkiye A.B. iliþkilerinin sýklaþtýðý yadsýnamaz, daha doðrusu bu son on yýlda A.B.’ye entegrasyon Türkiye’nin ‘Devlet Politikasý’ haline gelmiþtir. Bu durumda Fransýz Ermenileri Türkiye’ye karþý yeni bir koz elde ettiklerini düþünmektedirler. Avrupa Birliði yeni ve Fransa’dan daha güçlü bir baský organý olarak görülmektedir. Bu yüzden de hem Brüksel’e doðru (Avrupa Komisyonu) hem de Strazburg’a doðru (Avrupa Parlamentosu) yoðun bir baský baþlamýþtýr. Bu baskýnýn amacý Komisyon’un ve Parlamento’nun Türkiye’nin adaylýðýna vazgeçilmez önkoþul olarak “soykýrým”ý tanýmasýný koymasýný saðlamaktýr. Avrupa Parlamentosu’nun kabul ettiði son raporla bu lobicilik kýsmen amacýna ulaþmýþtýr, ancak Parlamento’nun gücü ve yetkileri Brüksel’e nazaran son derece düþük olduðundan bu baskýlar devam etmektedir.

Ýkinci parametre daha da karmaþýk olarak karþýmýza çýkmakta: baðýmsýz Ermenistan. Ýlk önce þunu belirtmek gerekir: ne olursa olsun Fransa Ermenileri baðýmsýz bir ‘Anavatan’a sahip olmaktan gurur duymaktadýrlar. Özellikle Sovyet Ermenistaný’na soðuk bakan çevreler Anavatan mitosunu yeniden bulmanýn sevinci içinde Ermenistan’a sarýlmýþ görünmektedirler. Elbette Ermenistan içindeki siyasal rekabetler, oradaki kadar keskin olmasa da Fransa’da da vardýr. Yukarýda saydýðýmýz siyasal oluþumlar Fransa’da da kýsmen bir bölünmeye yol açmaktadýr, ancak son analizde Ermenistan’ýn varolmasýndan rahatsýz olan kimse yok gibidir. Ermenistan konusunda en önemli nokta diasporanýn, özellikle kendini ‘gerçek ve saf Ermeni’ olarak kabul eden Fransa Ermenileri’nin Ermenistan politikasýnda söz sahibi hatta biraz da güç sahibi olmak istemeleridir.[36] Ermenistan’daki aksak demokrasi rahatça eleþtirilmekte, hükümetlerin diasporayla daha yakýndan ilgilenmesini istemekte, mafyalaþma endiþeyle karþýlanmaktadýr. Ermenistan hakkýnda Fransýz Ermenileri’ni en çok üzen iki nokta Ermenistan’ýn her geçen gün biraz daha boþalmasý[37] ve Ermeni hükümetlerinin “soykýrým”ý yeterince savunmamalarýdýr. Birinci konuda, göç nedeniyle giderek aðýrlaþan bu kanamanýn her ne yolla olursa olsun durdurulmasý gerektiðine herkesin hemfikir olduðunu söyleyebiliriz. Elbette Ermeni yayýn organlarý 1991’den sonra Fransa’dan gidip Ermenistan’a yerleþenleri birer kahraman olarak tanýtmakta ve ‘tekrar vatana dönüþü cesaretlendirmektedirler, ancak bu yazýlardan da anlaþýldýðý gibi bu tip tersine göç vakalarý son derece marjinaldir.[38] Cesaretlendirilen baþka bir konu da Ermenistan’dan göçü önlemek için bol maddi yardým kampanyalarýdýr. Bir yardým konseri, yardým gecesi, müzayede veya yardým çaðrýsý olmayan bir ay yok gibidir. Elbette bu kadar çok yardým kampanyasý Ermenistan’ýn çok fakir ve yaþanmasý zor bir ülke olduðu imajýný körüklemekte ve yerleþmek isteyenlerin cesaretini kýrmaktadýr. Þunu da belirtmek gerekir ki artýk dördüncü nesile ulaþmakta olan bir diasporanýn tekrar Anavatan’a yerleþmesi oldukça zor görünmektedir. Kaldý ki Fransa gibi sanayi ötesi çaðý yaþayan bir ülkeden Ermenistan’ýn zor þartlarýna gitmek kolay iþ deðildir. Fransýz Ermenileri’ne göre göçün ana sebebi ekonomi ve bu durumun sorumlusu da Ermenistan’a ambargo uygulayan Türkiye ve Azerbaycan’dýr. Bu durumda dolaylý olarak, ülkenin boþalmasýnýn sebebi de Türkiye olarak gösterilir. Doðal olarak Fransýz Ermeni Toplumu Ermenistan’a Fransa gözlüðü ile bakmakta, ekonomik sorunlarýn dýþýnda siyasi, jeostratejik ve konjonktürel sorunlarýn da olduðunu göz ardý etmektedir.

Ermeni toplumunu, en azýndan bir kýsmýný, endiþelendiren diðer konu Ermenistan’ýn “soykýrým”ýn Türkiye tarafýndan tanýnmasýna yapýlan baskýda diasporaya nazaran isteksiz ve pasif görünmesidir. Diaspora Ermenistan Devletini ekonomik ve siyasi çýkarlar uðruna soykýrým politikasýný sulandýrmakla suçlamaktadýr. ‘Davanýn herþeyin önünde tutulmasýný istemekte ve tanýnma olmadan Türkiye ile herhangi bir iliþkiyi hoþ görmemektedir. Mesela son iki yýldýr çalýþmaya çalýþan (!) Türkiye-Ermenistan Barýþma Konseyi’ne hiç de iyi bir gözle bakýlmadýðý açýktýr.[39] Bu konseyin Türk üyelerinin Ermenistan’ý ekonomik vaatlerle aldattýðý ve asýl konu olan “soykýrým”dan uzaklaþtýrdýðý düþünülmektedir. Bu açýdan bakýldýðýnda Fransa Ermeni Toplumu ileri gelenlerinin zor bir durumda olduklarýný kabul etmek gerekir. Cemaat yaþamý “soykýrým” ve onun anýlmasý üzerine on yýllardýr kurulmuþken, Türkiye’nin komþusu bir Ermenistan’ýn doðuþu daha önce son derece kolay olan tavýrlarý zorlaþtýrmýþtýr. “Soykýrým”dan ve bunu çevreleyen toplum yaþamýndan vazgeçmek imkansýzken, kendini Ermenistan’ýn bugünkü çýkarlarýna dahi ters düþmek zorunda hissetmektedir. Bu da bir kimlik krizine yol açmakta diaspora ‘diasporaca’ düþünmekten ve davranmaktan vazgeçememektedir.

Lobiciliðin ve propagandanýn amaçlarýný kýsaca irdeledikten sonra, araçlar üzerine de bir kaç bilgi vermek gerek. Daha önce de belirttiðimiz gibi üzerinde düþündüðümüz propagandanýn üç adresi vardýr:

Fransa Ermenileri (Asimilasyonu önlemek, Ermeniliði korumak, Türkiye’ye karþý yeni  nesiller yetiþtirmek.)
Fransýzlar (Türkiye aleyhine kamuoyu oluþturmak, Türkiye’yi antipatik göstermek, “soykýrým”ýn varlýðýna inandýrmak.)
Fransa devleti (Türkiye ile iyi iliþkilere girmemek, Türkiye AB iliþkilerinde Türkiye aleyhine tavýr alýnmasýný saðlamak, Ermenistan’la iyi iliþkiler kurulmasýný saðlamak, “soykýrým”ý tanýmak ve Türkiye’nin tanýmasý için siyasi baský yapýlmasýný saðlamak.)

Bu üç deðiþik adrese üç deðiþik araçla hitab edilmekte olduðunu görüyoruz. Fransa Ermeni Cemaatine direk hitap süreli yayýnlardan geçmektedir. Günümüzde Fransa’da Ermenilerce okunan 3 aylýk dergi (les Nouvelles d'Arménie, France-Arménie, Azad Magazine), iki haftalýk dergi (Achkhar, Lettre de l’UGAB) ve iki de günlük gazete bulunmaktadýr (Gamk ve Haratch). Dergiler Fransýzca veya Fransýzca/Ermenice, gazeteler ise Ermenice yayýnlanmaktadýrlar. Bütün bu yayýnlar, aralarýnda ideoloji ve strateji farklýlýklarý olsa da Fransa Ermeniliði’ni korumayý amaçlamakta ve kendi çerçevelerinde ‘dava’ya hizmet ettiklerini savunmaktadýrlar. Ama bu yayýnlardan çok sözlü ve aile içi ‘eðitimin’ yeni nesillerin Ermeni karakterlerini korumalarýný saðladýklarý ve ‘dava’ya yeni neferler yetiþdirdiklerini savunabiliriz.[40] Les Nouvelles d’Arménie dergisinde her ay ünlü bir Ermeni asýllý Fransýzla röportaj bulunur. Röportaj yapýlan kiþinin faaliyetleri kýsaca geçildikten sonra bütün sorular bu kiþinin ne kadar angaje olduðu, Ermeniliði’ni nasýl yaþadýðý, “soykýrým” için ne yaptýðý gibi konular etrafýnda dönmektedir. Ermeniliðe uzak olduklarýný, herþeyden önce Fransýz olduklarýný belirtenler ince bir dille eleþtirilmekte, onlara bir çeþit Ermenilik dersi verilmektedir. Baþarýlý Ermeniler tanýtýlarak yeni nesillere hem Fransýz, hem Ermeni hem de ünlü ve baþarýlý olunulabileceði aþýlanmakta, ‘dava’ya hizmet etmemenin son derece ayýp birþey olduðu mesajý iþlenmektedir.

Genel olarak Fransýz kamuoyuna mesajlar ülkesel basýn aracýlýðýyla yapýlmaktadýr, Le Monde, Libération, Le Figaro, hatta Le Canard Enchainé gibi kamuoyunda son derece etkili gazetelerde, ülkesel ve bölgesel televizyonlarda, radyolarda sýk sýk “Ermeni soykýrýmý”ný tanýtan yayýnlar yapýlmakta, konferanslar, kolokyumlar düzenlenmekte, broþürler, kitaplar basýlmakta, konulu veya genel dergilerde makaleler basýlmaktadýr. Bunun dýþýnda onlarca Fransýzca kiþisel veya kurumsal Ýnternet sitesi dünyanýn her yerinden takip edilebilmekte ve bu sitelerde en büyük yeri “soykýrým” iddialarý tutmaktadýr.[41] Bütün bu medya organlarýný kullanmanýn bir sonucu olarak Les Nouvelles D’Arménie isimli derginin yaptýrdýðý bir anketin gösterdiði sonuçlar þaþýrtýcý olmamalýdýr. Bu anketin Türkiye için önem taþýyan sonuçlarý þunlardýr:[42]

----------------------------------------------------------------------------------------------

Soru 1:

« Ermeni soykýrýmý’ný, yani 1915’de Türkiye’de Ermeni nüfusa karþý yapýlan kýyýmlarý biliyor musunuz veya bundan bahsedildiðini daha önce duydunuz mu ? »

69% Evet,  31% Hayýr

Soru 2:

« Türkiye Devleti’nin resmi olarak Ermenilerin maruz kaldýðý bu soykýrým’ý hiçbir zaman tanýmadýðýný biliyor musunuz ? »

49 % Evet, 51 % Hayýr

Soru 3:

« Sizce Fransýz otoriteleri bugün[43] Ermenilerin maruz kaldýðý bu soykýrým’ý resmi olarak tanýmalý mýdýr ? »

75 % Evet, 14 % Hayýr, 11 % Fikri yok

« Bildiðiniz gibi 1939 ve 1945 yýllarý arasýnda yapýlan Yahudi soykýrýmý’ný reddeden açýklamalar yapmak Fransýz yasalarýna göre suçtur. Sizce 1915 Ermeni soykýrým’ý için de ayný þekilde olmalý mýdýr ? »

79 % Evet, 13 % Hayýr, 11 % fikri yok

Sorulara verilen cevaplardan açýkça görüldüðü gibi Fransýz kamuoyu soykýrým’ýn bir gerçek olduðuna (tam olarak ne olduðunu bilmese bile, ama bunun hiçbir önemi yoktur) inanmýþ durumdadýr.[44] Zaten Fransa’nýn bunu bir yasayla tanýmasý da bunun dolaylý bir kanýtýdýr, bu tanýma sadece seçim ve oy hesaplarýyla açýklanamaz. Ancak unutulmamasý gereken unsur, kamuoyu kavramýnýn hiçbir zaman kemikleþmiþ olmadýðýdýr. Kamuoyu devamlý bir devinim içinde olup kamuoyu yoklamalarý sadece ve sadece o anki düþüncelerin fotoðrafýný çeker. Bu durumda Fransýz halkýnýn sonsuza dek ‘Türkiye’ye karþý’ bir tutum içinde kalacaðýný düþünmek yanlýþ olduðu gibi tehlikelidir de.

Bu anketteki son soruya dikkati çekmek istiyorum. Hakikaten de Ermeni soykýrýmý’nýn Fransýz Parlamentosu ve Senatosunda resmi olarak tanýnmasýndan sonra Fransýz Ermenileri’nin yeni propaganda çalýþmalarý soykýrým’ý reddedenlerin yasayla cezalandýrýlmalarýný saðlamak üzere yoðunlaþmýþtýr.[45] Bilindiði gibi Fransa’da Yahudi soykýrýmýný açýkça reddetmek hatta bu soykýrýmý rölativize eden makale, kitap, bilimsel çalýþma yapmak Gayssot kanunuyla[46] cezalandýrýlmaktadýr. Ermeni lobisinin Fransa’daki yeni amacý bu güne kadar sadece Yahudilere uygulanan katliamý reddetmeyi kapsayan bu yasanýn çerçevesini geniþletmek ve “Ermeni soykýrýmý”na da uygulanýr hale getirmektir. Tarihçi Bernard Lewis’e açýlan davada,[47] gene tarihçi Gilles Veinstein’a karþý yapýlan propagandada[48] amaç bu yönde bir ilk, bir jurisprudence, oluþturmak gibi görünmektedir. Bu gerçekleþtirildiði takdirde, en azýndan Fransa’da, Tükiye’nin on yýllardýr savunduðu ‘Tarih’in tarihçilere býrakýlmasý’ tezi tamamen kadük hale gelecek, “soykýrým” kavramý tarih çerçevesinden siyaset çerçevesine geçiþini tamamladýktan sonra daha da katý olan hukuk çerçevesine geçecektir.  Söylemek istediðim, Fransa devletinin “soykýrým”ý tanýmasýyla Ermeni Lobiciliðinin bitmediðidir.

Son olarak propagandanýn adresi Fransýz yönetim ve Devlet mekanizmasýdýr. Les Nouvelles d’Arménie dergisinde yer alan politikacý röportajlarý Ermeni cemaatinin her ne partiden olursa olsun, Fransýz iç politikasý hakkýnda pozisyonu ne olursa olsun, bütün siyasi erk sahibi kiþi ve kurumlarýn ‘dava’ hakkýnda görüþlerinin alýndýðý hatta daha ileri gidilerek bu kiþilerin angaje olmasý için bir nevi baský yapýldýðý açýkça görülmektedir. Belediye Baþkanlarý, Milletvekilleri, Bakanlar, seçimlere aday olanlar, sendikacýlar, Dernek Baþkanlarý vb. Ermeniler, Ermeni “soykýrýmý”, Ermenistan ve Fransa-Türkiye iliþkileri konusunda sorulara tabi tutulmakta, bu konular hakkýnda hiç düþünmemiþ olsalar da röportaj esnasýnda kendilerini Türkiye aleyhinde pozisyon almak zorunda hissetmektedirler. Bu baskýya direndikleri takdirde ‘gazetecinin’ sorularý sertleþmekte, soru olmaktan çýkýp bir ahlak dersi haline gelmekte, röportaj yapýlan politikacý kendini defansif bir durumda bulmaktadýr. 1994’den 2001’e kadar adý geçen dergide yer alan yazýlarýn niceliði ve niteliði, Fransýz politikacýlarýnýn ne kadar çok önemsendiðini gösterebilir:[49]

Ségolène Royale, Deux-Sèvres milletvekili, eski Sosyalist Bakan[50]

Lionel Jospin, Cumhurbaþkanlýðý seçimine sosyalist aday[51]

Edouard Balladur, Cumhurbaþkanlýðý seçimine sað aday[52]

Michel Barnier, Avrupa Ýþleri Bakaný[53]

François Mitterrand, Cumuhurbaþkaný[54]

François Rochebloine, Fransa Parlamentosu’nda Fransa Ermenistan Dostluk Grubu Baþkaný[55]

Patrick Devedjian, Antony Belediye Baþkaný ve Milletvekili[56]

Laurant Fabius, eski Baþbakan, Mecliste Sosyalist Grubu Baþkaný[57]

Robert Hue, Fransýz Komünist Partisi Birinci Sekreteri[58]

Gilles de Robien, Amiens Belediye Baþkaný ve Milletvekili, Mecliste UDF (Merkez Sað) partisinin Grup Baþkaný[59]

Philippes De Villers, Mouvement Pour la France Partisi Baþkaný (Milliyetçi Sað), Avrupa Parlamentosu Milletvekili[60]

François Rochebloine, Loire Milletvekili, Loire Bölgesi genel Konseyi Baþkan Yardýmcýsý[61]

André Santini, Issy-Les-Moulineaux Belediye Baþkaný ve Milletvekili[62]

Paul Mercieca, Alfortville Milletvekili[63]

Patrick Devedjian, Antony Belediye Baþkaný ve Milletvekili[64]

Jean-Pierre Foucher, Clamar Belediye Baþkaný ve Milletvekili[65]

Jean-Paul Bret, Sosyalist Milletvekili, Villurbane Belediye Baþkan Yardýmcýsý, Fransa Parlamentosu’nda Fransa Ermenistan Dostluk Grubu Baþkaný[66]

Jacques Oudin, Vendée Senatörü, Senatoda Fransa Ermenistan Dostluk Grubu Baþkaný[67]

Jacques-Richard Delong, Haute Marne Senatörü, Fransa-Türkiye Dostluk Grubu Baþkaný[68]

François Bayrou, Eski Bakan, UDF Partisi Baþkaný[69]

Pierre Lelouche, Paris Milletvekili[70]

François Hollande, Sosyalist Parti Birinci Sekreteri[71]

Noël Mamere, Gironde Milletvekili (Yeþiller)[72]

Philippes Douste Blazy, Lourdes Belediye Baþkaný ve Milletvekili[73]

Alain Krivine, Avrupa Parlamentosu Milletvekili, Lutte Communiste Revolutionnaire (Troçkist parti) sözcüsü[74]

Jack Lang, Blois Belediye Baþkaný ve milletvekili, eski sosyalist kültür bakaný[75]

Philippe De Villiers, Vendée Miletvekili, RPF Partisi ikinci Baþkaný[76]

Jean Tibéri, Paris Belediye Baþkaný[77]

Christian Poncelet, Senato Baþkaný[78]

Jean-Paul Bret, Fransa Parlamentosu’nda Fransa Ermenistan Dostluk Grubu Baþkaný[79]

François Rochebloine, Loire Milletvekili[80]

Jean-Claude Gaudin, Marsilya Belediye Baþkaný ve Milletvekili[81]

Bertrand Delanoë, Paris Belediye Meclisi Sosyalist Grubu Baþkaný[82]

Patrick Devedjian, Antony Belediye Baþkaný ve Milletvekili[83]

Hélène Luc, Val de Marne Senatörü ve Komünist Grubu Baþkaný[84]

Jean-Paul Bret, Fransa Parlamentosu’nda Fransa Ermenistan Dostluk Grubu Baþkaný[85]

Marie Anne Isler Béguin, Avrupa Parlamentosu Milletvekili (Yeþiller)[86]

André Santini, Issy-Les-Moulineaux Belediye Baþkaný[87]

Görüldüðü gibi siyaset yelpazesinin her tarafýndan politikacýlarýn görüþleri alýnmakta, konuyla ilgili olmalarý saðlanmaktadýr. Bütün bu politikacýlarýn dýþýnda, sýk sýk Ermeni yayýn organlarýnda Milletvekili ve Senatörlerin adresleri verilmekte ve Fransýz Ermenileri’nden bu politikacýlara baský yapmalarý istenmektedir[88]. Bu baský özellikle “Ermeni soykýrýmý”ný tanýyan yasa parlamentodan geçip[89] Senato’da görüþülmeyi beklerken yoðunlaþmýþtýr. Büyük gösteriler düzenlenmiþ (11 Mart 2000’de 12 000 kiþi Paris’te yürüyüþ yapmýþtýr[90]) « La Turquie massacre, le Sénat enterre » (Türkiye kýyýyor, Senato gömüyor) gibi hem Türkiye’yi hem de Fransýz devletini rencide eden sloganlar kullanýlmýþtýr. Bu baskýlara herhangi bir politikacýnýn dayanmasý elbette söz konusu olamazdý. Sonunda 8 Kasým 2000’de Senato 164 Evet 40 Hayýr oyla yasayý kabul etti.[91] 18 Ocak 2001 tarihinde Senato ve Parlemento’nun toplamý olan Milli Meclis yasayý oybirliði ile kabul etmiþtir.[92] Bu olayýn Fransa’da herkes tarafýndan iyi bir gözle görüldüðünü söylemek yanlýþ olur. Ýtirazlar, eleþtiriler olmuþtur[93] ancak gene de Fransýz kamuoyunun bu kararý fazla bir tepki göstermeden kabul ettiðini de belirtmek gerekir. Bu kabulden sonra, daha önce de dediðimiz gibi, Ermeni lobisinin iki amacý devam etmektedir, birincisi “soykýrým”ý Türkiye’nin tanýmasý için Fransa’nýn ve Avrupa’nýn Ankara’ya baský yapmasýný saðlamak - ve bunun sonucu olarak réparation (tamir) yani tazminat isteyebilmek, ikincisi ise Fransa’da “soykýrým”ý reddedenlerin yasayla cezalandýrýlmasýný elde etmektir.[94] Ayrýca diðer ülkelerin ve þehirlerin “soykýrým”ý tanýmalarý yakýndan izlenmekte,[95] baskýlar ve propaganda Avrupa Parlamentosu’na yönelmektedir.[96]

Sonuç

Bu yazýyý önemli bir noktaya dikkat çekerek bitirmek istiyorum. Fransa kamuoyunda Ermenilere karþý bir sempati duyulduðu bir gerçektir. Bu sempatinin nedenleri hem sosyolojik, hem güncel, hem de tarihseldir. Sosyolojik olarak Fransýz kamuoyunun Silahlý Mücadeleye, terörizm de olsa genel olarak sýcak baktýðýný söylemek herhalde yanlýþ olmaz. FKÖ, IRA, ETA, PKK gibi örgütlerin faaliyetleri bir kýsým Fransýz tarafýndan kurtuluþ faaliyetleri olarak nitelendirilmekte ve Türkiye, Ýspanya, Ýngiltere gibi ülkelerde çektikleri tepkiyi Fransa’da çekmemektedirler. Hatta Korsika’daki FLNC örgütünün terörü bile kamuoyunun bir kýsmýnda onay bulmaktadýr. Bu baðlamda ASALA gibi bir örgütün iþlediði cinayetler beklenen tepkiyi çekmemiþ, Orly olayýndan sonra dahi Ermeni teröristler ‘kötüler’ kategorisine tamamen girmemiþlerdir. Bu teröristlerin en ünlülerinden Varoujan Garabedian yakýn bir tarihte, 18 yýl hapis yattýktan sonra serbest býrakýlabilmiþ ve Ermenistan’a yerleþmiþ, böylece son Asala teröristi de Fransýz hapishanelerini terk etmiþ[97] ancak kamuoyundan hiçbir negatif tepki gelmemiþtir.

Bu sempatinin altýnda son derece popüler ve sevilen Ermeni asýllý Fransýzlarýn yattýðý da düþünülebilir. Sanatçý Charles Aznavour, sinema yönetmenleri Henri Verneuil ve Robert Guédiguian, televizyon haber spikeri Daniel Bilalian, futbolcular Youri Djorkaeff ve Alain Boghossian bunlara verilebilecek güncel örneklerden sadece birkaçýdýr. Ama bütün bu ünlüler tek baþlarýna « ian » ekli isimli kiþilere Fransa’da duyulan sempatiyi açýklamaya yetmez. Bunun bilinçaltýndaki tarihi kökünün Michel Manoukian olduðunu düþünmekten kendimi alamýyorum. 15 yaþýnýn üzerindeki bütün Fransýzlar bu ismi duymuþlardýr. Nazi iþgali sýrasýnda iþbirlikçi Vichy hükümetinin öldürdüðü ve bunu ‘Kýrmýzý Afiþlerle’ (Affiche rouge) duyurduðu bu Ermeni asýllý komünist direniþçi Fransýzlar’ýn bilinçaltýnda özgürlük, direniþ, kahramanlýk, ve þehit olmak gibi pozitif kavramlarla özdeþleþmiþtir. Dikkat edilirse baþta adý geçen Manoukian olmak üzere bütün bu kiþiler Ermeni olduklarý için deðil yaptýklarý þeyler sebebiyle Fransa’da popülerdirler, dolayýsýyla bu kiþilere karþý duyulan münferit sempati bütün bir topluma dolaylý bir yoldan yansýmaktadýr.

Sonuç olarak þunu söylemek istiyorum. Birçok Ermeni’nin samimi olarak “soykýrým”ýn varlýðýna inandýklarý ve sosyologlarýn ‘yas çalýþmasý’ (Travail de deuil)  olarak nitelendirdikleri psikolojik kiþisel çalýþmayý baþlatmak için Türkiye’nin bu olayý tanýmasýný bekledikleri söylenebilir. Bu kiþilerin ferdi olarak Türkiye’den maddi bir talepleri olduðunu ya da Türklerden bütünsel olarak nefret ettiklerini düþünmüyorum. Sorun diasporanýn içindeki lobicilik ve propaganda çalýþmalarýný elinde tutan ileri gelenlerin “soykýrým”ý, daha doðrusu “soykýrým” propagandasýný kendileri için bir varoluþ sebebi haline getirmiþ olmalarýdýr. Bu olay o kadar kemikleþmiþtir ki sancýlý Türkiye Ermenistan yakýnlaþma çalýþmalarý bile bu kesim tarafýndan iyi bir gözle görülmemektedir.