Kitap Tahlili: Her Yönüyle Ermeni Sorunu

Yavuz ÖZGÜLDÜR; Ali GÜLER; Suat AKGÜL ve Mesut KÖROÐLU.
Ankara, Kara Harp Okulu Yayýnlarý, 2001. 370 s. Kaynaklar, Ekler (Fotoðraflar), ISBN yok.

Tarihleri boyunca çoðu zaman bir baþka devletin yada imparatorluðun egemenliði altýnda yaþamýþ Ermenilerin, Osmanlý egemenliði altýnda 600 yýl boyunca durumlarýndan uzun süre memnun kaldýklarý genelde kabul gören bir görüþtür. Osmanlý da azýnlýk kavramý etnik esastan ziyade din ve mezhep esasýna dayandýrýlmakta ve bu çerçevede azýnlýk gruplara (cemaatlere) hak ve ayrýcalýklar tanýnmakta, hatta kendi içlerinde önemli oranda örgütlenmelerine ve kendi toplumlarýna iliþkin iþleri idare etmelerine izin verilmekteydi. Bu durumun Ermeni toplumu için tatminkar olduðunu gösterir önemli gerçeklerden birisi, bu toplumun kendilerine ‘sadýk millet’ dedirtecek kadar Osmanlý devletine baðlýlýk göstermiþ olmalarýdýr.

Özetlenen bu pozitif tabloya raðmen Osmanlý da bir ‘Ermeni Sorunu’nun ortaya çýktýðýný görmek oldukça þaþtýrýcý bir durum olsa gerek. Daha þaþýrtýcý olaný da, böyle bir milletin Türkiye Cumhuriyeti döneminde ve günümüzde de Dünya kamuoyunun gündemine sokulmaya çalýþýlan bir “Ermeni soykýrýmý” iddiasý ve Ermeni terörü gibi birçok deðiþik yönüyle hala bir “sorun” olmaya devam ediyor olmasýdýr.

Þüphesiz ki bu þaþýrtýcý durumun gerisinde kendine özgü sebepler ve unsurlar bulunmakta ve sorunun anlaþýlmasýnda bu unsurlarýn incelenmesi büyük önem taþýmakta. Ermeni sorununun çeþitli yönlerden günümüzde de devam etmesi, bu sebeplerin açýklanmasý ve tahlilinin günümüzde de öneminin devam ettiðini gösterir önemli bir kanýtýdýr. Kara Harp Okulu’ndaki bir grup akademisyen tarihçi subay tarafýndan hazýrlanmýþ “Her yönüyle Ermeni Sorunu” adlý çalýþma bu açýdan þüphesiz önem taþýmakta.

Göze çarpan ilk unsur, çalýþmanýn Ermeni tarihine fazla yer ayýrmadýðýdýr. Bu konu, daha ziyade Ermeni tarihinin genel hatlarýný özetleyen kýsa ve genel bir bölüm olarak düzenlenmiþtir. Bu çerçevede Ermenilerin kökenine iliþkin iddialar yansýtýlmýþ ve Ermenilerin tarihi geliþimine iliþkin önemli noktalar sýralanmýþtýr. Ayný biçimde Selçuklu döneminde Ermenilerle iliþkiler ve bu dönemde Ermenilerin durumuna da çalýþmada fazla yer ayrýlmamýþtýr. Yine bu dönem Ermenilerle iliþkilere ve Ermenilerin Selçuklu egemenliði altýnda sahip olduklarý konuma iliþkin özetleyici genel noktalar yansýtýlmakta. Bu noktada vurgulanan, daha Selçuklular döneminde baþlayan Ermeniler üzerinde Türk hakimiyetinin belirgin pozitif unsurlar taþýdýðý ve Ermenilere çeþitli kültürel, dini ve sosyal haklar tanýndýðýdýr. Zira, Selçuklular döneminde gayrimüslimlere gösterilen belirgin bir hoþgörünün olduðu bir gerçekti.

Çalýþmada, Ermeni tarihine ve Selçuklu dönemi Ermenilerin statülerine ayrýntýlý yer verilmemesi aslýnda çalýþmanýn maksadý ve içeriði açýsýndan bakýldýðýnda bir eksiklik olarak deðerlendirilmemeli. Çalýþmanýn isminin de yansýttýðý gibi incelemeye tabi tutulan her yönü ile Ermeniler deðil fakat Osmanlý ve Türkiye açýsýndan bir “sorun” olarak her yönü ile Ermeniler dir. Dolayýsý ile amaç, özellikle Osmanlýlar ve Türkiye Cumhuriyeti açýsýndan Ermeni sorununu, önemli yönleri ile inceleme konusu yapmak olarak algýlanmalýdýr. Bu doðrultuda doðal olarak, Osmanlý döneminde Ermeniler çalýþmada önemli bir yer tutmakta ve hemen her önemli unsur yansýtýlmakta. Bu açýdan bakýldýðýnda çalýþmanýn içeriði, ismi ile vaat ettiði geniþ kapsamý yansýtýr gözükmekte.

Çalýþmanýn Osmanlý dönemi ile ilgili olarak yer verdiði ilk meseleler, Osmanlý da gayrimüslimlerin hukuki durumlarý, Ermenilerin bu baðlamda dini, eðitsel, ve diðer kültürel haklarý olmakta. Öte yanda, özellikle Ermenilerin günümüzde ön plana fazlaca çýkarmadýklarý bir Osmanlý siyasi hayatýnda ve devlet hizmetinde Ermenilerin rolü gerçeði incelenme konusu yapýlmýþ ve örneðin Osmanlý Mebussan Meclisinde Ermenilerin önemli sayýda vekil bulundurduklarý da belirtilmiþtir. Türk ve Ermeni toplumlarý arasýnda bu yakýn ve iyi münasebetlerin sonuçta Türk kültürünün Ermeniler üzerinde önemli izler yarattýðýna da bir kýsým ayrýntý ile deðinilmiþtir.

Çalýþmada deðinilen bir diðer konu, Ermenilerin Osmanlý döneminde ekonomik ve demografik durumlarýdýr. Ekonomik durumlarý ile ilgili olarak oldukça ayrýntýlý bilgiler verilmekte, Ermenilerin iç ve dýþ ticarette, tarým, sanayii, ve madencilikte ve para, kredi ve faiz alanlarýnda Osmanlý ekonomisi içerisindeki ne denli bir yere sahip olduklarý belirtilmekte. Ermenilerin vergi ve meslek konularýnda da durumlarý bu çerçevede inceleme konusu olmakta.

Öte yandan, bugün bile Ermeni soykýrýmý iddialarý nedeni ilse sýk sýk gündeme gelen Osmanlý Ermenilerinin nüfus durumu ayrý bir inceleme konusu olarak ayrýntýlý bir biçimde incelenmekte. Bu çerçevede, birçok dönemler boyunca Osmanlý Devleti’nin nüfusunu, nüfusun dinlere ve cemaatlere göre daðýlýmýný yansýtan birçok tablo ve rakamlar sunulmakta ve Osmanlý Ermenileri spesifik olarak incelenmekte. Ermeni soykýrým iddialarý açýsýnda önemi nedeni ile özellikle 1914 yýlý nüfus durumu ve daðýlýmý birçok kaynaða referans yapýlarak yansýtýlmakta. Yine bu çerçevedeki önemi nedeni ile Batý Anadolu vilayet ve sancaklarý nüfus durumu ayrýca inceleme konusu yapýlmakta. Sadece Osmanlý kaynaklarýna deðil, ayný zamanda Kirkor Zöhrap (takma adýyla, Marcel Leart) gibi Ermeni tarihçilerinin ve Ermeni Patrikhanesi’nin istatistiklerine de yer verilmekte.

Osmanlý’nýn özellikle Batýlý devletlerin zorlamasý ile giriþtiði ýslahat hareketleri çalýþmada doðal olarak önemli bir yer tutmakta. Bu çerçevede Misyonerler ve Emperyalizm ile Osmanlý Ermenileri arasýndaki bað ön plana çýkarýlmakta. Dolayýsý ile, Osmanlýda bir Ermeni meselesinin ortaya çýkmasýnda, bu unsurlar ve Ermeni kilisesinin rolü vurgulanmakta ve çeþitli Ermeni patriklerinin þahsi faaliyetlerine ayrýca yer verilmekte. Tabi ki Ermeni okullarý ve cemiyetlerinin rolü de geniþ yer bulmakta.

Temelde ortaya bu güçlerce çýkarýlmýþ Ermeni sorununun devamýnda geniþ yer tutan bir Ermeni terörü ve bunlarý gerçekleþtiren Hýnçak, Daþnak (Taþnaksutyun) gibi terör örgütleri çalýþmada da önemli yer bulmakta. Daha da ötesi, çeþitli isyan, ayaklanmak, ve þiddet olaylarý ile Ermenilerce çok çeþitli yörelerde yaþayan Osmanlý halkýnýn nasýl ve ne çapta bir kýyýma ve katliama uðratýldýðýna da deðinilmekte.

Doðal olarak 1915 tehcir kararý ve gerisindeki ve uygulanmasýndaki gerçekler oldukça ayrýntýlý bir biçimde ortaya konmakta. Tehcire tabi tutulmuþ Ermenilerin ihtiyaçlarýnýn karþýlanmasý, mallarý ve mülkleri, nüfuslarý, tehcir sonrasý durum ve geri dönüþ kararnamesi, tehcir karþýsýnda Ermenilerin ve Batýlýlarýn tutumlarý gibi önemli konulara bu çerçevede yer verilmekte.

Ermeni sorununun Osmanlý ile birlikte sona ermediði gerçeði ile paralel olarak, çalýþma, Milli Mücadele döneminden baþlayarak Ermenilerin ve Ermeni sorununun durumunu incelemeye almakta. Bu baðlamda, Lozan Konferansý sýrasýnda “Ermeni yurdu” gibi Ermeni iddialarý ve Ermeni meselesine iliþkin tartýþmalar, Lozan Antlaþmasýndan günümüze Ermeni sorunu gibi konular gündeme getirilmekte.

Günümüzde Ermeni sorununun önemli yönleri çalýþmanýn son kýsmýnda ayrýntýsý ile ele alýnmakta. Ýkinci Dünya Savaþý esnasýnda Ermeni faaliyetleri, sözde soykýrýmý Dünya kamuoyuna yayma çabalarý, Ermeni terör örgütlerince gerçekleþtirilen eylemler, bu terör örgütlerine verilen destekler ve Ermeni terörü ve Japon Kýzýl Ordusu (JRA) ve PKK baðlantýlarý son kýsýmdaki önemli alt baþlýklarý olarak ortaya çýkmakta. Nihayet, günümüzde Ermeni sorununun Türkiye-Ermenistan iliþkilerine nasýl yansýdýðý Ermeni sorununun bir diðer yönü olarak incelenmekte.

Ermeni sorununun bütün önemli yönlerini deðiþen ayrýntýlarda yansýtan bu çalýþma ayný zamanda geniþ bir kaynak da kullanmýþ gözükmekte. Saygýn Türk ve yabancý tarihçilerin çalýþmalarý ve arþiv belgeleri bunlar arasýnda önemli yer tutmakta. Belki de eleþtirel açýdan yaklaþýldýðýnda belirtilebilecek bir eksiklik birincil nitelikte kaynaklarýn nispeten az olmasý olabilir. Fakat, çalýþmanýn asýl iþlevinin Ermeni sorununun önemli bütün yönlerini toplu bir biçimde sunmak olduðu kabul edilirse, yinede bunun önemli bir eksiklik olmayacaðý düþünülebilir. Sonuçta okuyucu, güvenilir kaynaklardan derlenmiþ bir Ermeni sorunu anatomisi ile buluþmanýn kolaylýðý ile karþý karþýya bulunmakta.