Kitap Tahlili: T.C. Devlet Arþivleri Genel Müdürlüðü'nün Ermeni Sorunu Tarihiyle Ýlgili Son Yayýnlarý

(THE MOST RECENT PUBLICATIONS ON THE ARMENIAN ISSUE FROM THE TURKISH REPUBLIC STATE ARCHIVES)

Türkiye Cumhuriyeti Baþbakanlýk Devlet Arþivleri Genel Müdürlüðü, 1990’lý yýllardan beri Ermeni sorunuyla ilgili eserler yayýnlamaktadýr. 1994-1995’te iki ciltlik Osmanlý Belgelerinde Ermeniler (1915–1920) adlý kitabý, 1994–1998 yýllarýnda Hüseyin Nâzým Paþa’nýn iki ciltlik Ermeni Olaylarý Tarihi’ni, 1995’te 1995–1997 yýllarýnda da üç ciltlik Arþiv Belgelerine Göre Kafkaslar’da ve Anadolu’da Ermeni Mezalimi baþlýklý eseri çýkarmýþtý.

Arþiv Genel Müdürlüðü son olarak 2001 yýlýnda da Ermeni sorunu tarihiyle ilgili olarak bir dizi eser yayýmladý. Millî Kütüphane’ye, bilim dünyasýna yeniden önemli katkýlarda bulundu. Þu anda önümde, bu yayýnlardan altý kalýn cilt bulunmaktadýr:

( i ) Münir Süreyya Bey, Ermeni Meselesinin Siyasî Tarihçesi (1877–1814),

( ii ) Ermeniler Tarafýndan Yapýlan Katliam Belgeleri I (1914–1919) ve

( iii ) Ermeniler Tarafýndan Yapýlan Katliam Belgeleri II (1919–1921),

( iv ) Azerbaycan Belgelerinde Ermeni Sorunu (1918–1920),

( v ) Aspirations et Agissements Révolutionnaires des Comités Arméniens Avant et Après la Proclamation de la Constitution Ottomane (Meþrutiyetin Ýlânýndan Önce ve Sonra Ermeni Komitelerinin Emelleri ve Ýhtilâlci Eylemleri), ve

( vi ) Dr. Recep Karacakaya, Kaynakçalý Ermeni Meselesi Kronolojisi.

Hepsi 2001 yýlýnda, Baþbakanlýk Devlet Arþivleri Genel Müdürlüðü’nce yayýmlanmýþ olan bu eserlerin her birinin üzerinde uzun uzun durulabilir. Biz, þimdilik, bu kitaplarý kýsaca tanýtmakla yetiniyoruz. Okuyuculara ve özellikle araþtýrmacýlara bu deðerli yayýnlarý hararetle tavsiye ediyoruz. Genç araþtýrmacýlar bu kaynak eserlerde pek çok yararlý malzeme bulacaklar ve bunlarý herhalde hakkýyla deðerlendireceklerdir. Bu hayýrlý yayýn hizmetlerinden dolayý Devlet Arþivleri Genel Müdürü Doç Dr. Yusuf Sarýnay’ý ve bu yayýnlara emeði geçmiþ olan herkesi yürekten kutlamak istiyoruz. Ýnanýyoruz ki bu alanda daha birçok eser ortaya koyacaklardýr, çünkü ‘suyun baþýndadýrlar’ ve azimlidirler.

Þimdi kýsaca bu eserlere bir göz atalým:

 
I. ERMENÝ MESELESÝNÝN SÝYASÝ TARÝHÇESÝ (1877–1914)

(THE POLÝTÝCAL HÝSTORY OF THE ARMENÝAN QUESTÝON)

Münir Süreyya Bey.

Ankara: T.C.Baþbakanlýk Devlet Arþivleri Genel Müdürlüðü Osmanlý Arþiv Dairesi Baþkanlýðý Yayýný No: 53,  2001. XVII+ 1079 sayfa, ISBN: 975–19–2777–3

Eserin yazarý Münir Süreyya Bey (1871–1932), eski bir hariciyecidir; Konsolos ve Baþkonsolos olarak çeþitli ülkelerde görev yapmýþtýr. Bu eseri Tiflis’te Baþþehbender bulunduðu sýrada kaleme almýþ ve 1916 yýlýnda Ýstanbul’da tamamlayýp Hariciye Nezaretine sunmuþ. O zamandan beri basýlamadan arþivde beklemiþ olduðu anlaþýlan kitap, 85 yýl sonra gün yüzüne çýkarýlýp yayýmlanmýþtýr.

Baþbakanlýk Müsteþar Yardýmcýsý M. Selçuk Polat kitaba bir önsöz, Devlet Arþivleri Genel Müdürü Dr. Yusuf Sarýnay da bir sunuþ yazýsý yazmýþ. Müsteþar Yardýmcýsý, “Bu eser, Ermeni melesinin ortaya çýkýþý ve geliþmesinde büyük devletlerin rollerini ortaya koymakta ve daha çok siyasî ve diplomatik giriþimleri ele almaktadýr” diyor.

Bilindiði gibi, Ermeni sorunu ilk defa 1877–1878 Türk-Rus savaþýyla Avrupa’nýn gündemine gelmiþ ve bu savaþa son veren 1878 Berlin Barýþ Antlaþmasý’na Ermenilerle ilgili bir madde konmuþtur. Böylece, tarihte ilk defa bir uluslararasý antlaþmada Ermenilere yer verilmiþ ve doðu Anadolu’da, Ermenilerin yaþadýðý vilâyetlerde (daha sonra “Altý Vilâyet” denmiþtir) Ermeniler lehine reform yapýlmasý öngörülmüþtür. Berlin Antlaþmasý’ný imzalayan büyük Avrupa devletlerinin, yani Rusya, Ýngiltere, Fransa, Almanya, Avusturya - Macaristan ve Ýtalya’nýn da bu reformlarý denetleyecekleri belirtilmiþtir (Berlin Antlaþmasý, Madde 61).

Ýþte bundan sonradýr ve bu madde yüzündendir ki, Osmanlý Ermenileri, Türkiye ile bu Avrupa devletleri arasýnda diplomatik bir sorun haline gelmiþtir. Berlin Antlaþmasý’yla Tuna vilâyetinde özerk bir Bulgar Prensliði kurulduðu gibi, Anadolu’nun “Altý Vilâyeti”nde de bir büyük Ermeni devleti kurmaya yönelik hesaplar yapýlmaya baþlanmýþtýr. Yani Rumeli’den sonra Anadolu’nun da parçalanmasý hedeflenmiþtir. Eskilerin “Vilâyat-ý Sitte” dedikleri altý vilâyet, aslýnda þu altý “eyalet” idi: Erzurum, Van, Bitlis, Elaziz (Harput), Diyarbakýt ve Sivas. Bunlarýn o zamanki toplam yüzölçümü 253.000 kilometre kare tutuyordu (Yani bugünkü Türkiye topraklarýnýn üçte biri). O sýralarda Rus iþgali altýnda bulunan Kars vilayeti de altý vilâyete eklenince, Anadolu’nun yaklaþýk 300 bin kilometre karelik bölümünün Ermeni egemenliðine terk edilmesi söz konusuydu. Avrupa devletleri, Ermeniler için “reform” yoluyla adým adým bunu hazýrlama peþindeydi ve Osmanlý Devleti de, pek haklý olarak, ülke bütünlüðünü koruma gayreti içindeydi.

Büyük Avrupa devletleri, Berlin Antlaþmasý’nýn 61. Maddesi’ne dayanarak, Ermeniler için “reform” istemeye baþladýlar ve 1880’lerin baþlarýndan itibaren Osmanlý Devleti üzerinde diplomatik baskýlar arttý. Arkasýndan 1887 yýlýnda Ermeni Hýnçak örgütü, 1890’da da Taþnaksutyun örgütü kurulunnca ve Anadolu’da kanlý isyan hareketleri baþlayýnca, Avrupa büyük devletlerin Ýstanbul Hükümeti üzerindeki baskýlarý büsbütün artmýþtýr.

Münir Süreyya Bey kitabýný “Ermeni Meselesinin Geçirmiþ Olduðu Safahat-ý Siyasiyeye Dair Tarihçe (1877–1914)” baþlýðýyla kaleme almýþ. Þimdi Ermeni Meselesinin Siyasi Tarihçesi (1877–1914)  adýyla yayýmlanan bu kitapta, siyasi geliþmeler üç bölümde ele alýnýyor:

( i ) 1880–1883 Dönemi: Bu dönem, Avrupa devletlerinin Osmanlý Hükümeti’ne verdikleri 11 Haziran 1880 tarihli ortak nota ile baþlatýlýyor ve 1883’te bitiriliyor.

( ii ) 1894–1897 Dönemi: Bu dönem Hýnçak Komitesi’nin 1894’te çýkardýðý Sasun Ýsyaný’yla baþlýyor ve Ermeni isyan hareketlerinin yatýþtýðý 1897 yýlýna kadar devam ediyor. Yazar, “üç dönenim en þiddetlisi bu ikinci dönemdir” diyor.

( iii ) 1912–1914 Dönemi: Bu sonuncu dönem Balkan Savaþý’ndan Birinci Dünya Savaþý arifesine kadarki yýllarý kapsýyor.

Yazar, bu üç dönemi, 194 sayfa tutan araþtýrmasýnda toplayýp, anlatmýþtýr. Araþtýrmasýna tam 183 adet diplomatik belge eklemiþtir. Böylece büyük bir eser ortaya çýkmýþtýr.

Bu defa Devlet Arþivleri Genel Müdürlüðü’nce yayýmlanan kitap tabir caizse “kerpiç” kalýnlýðýnda bir eserdir. Burada önce, 1–114. sayfalarda, “Münir Sürayya Bey Raporunun Sadeleþtirilmiþ Metni (1877–1914)” verilmektedir. Buna dizin (index) de eklenmiþtir. 115–215. sayfalarda raporun aslýnýn fotokopisi vardýr.

Kitabýn 219–1079. sayfalarýnda Münir Süreyya Bey Raporu’nun eklerini oluþturan 183 diplomatik belgenin týpkýbasýmlarý verilmektedir. Bu belgelerin 101 adedi incelenen Birinci Dönem (1880–1883) ve Ýkinci Dönem (1894–1897) ile ilgilidir. Bu 101 belgenin hemen hepsi, daha önce Türk Tarih Kurumu Yayýnlarý arasýnda çýkmýþ olan sekiz ciltlik eserlerimizde yayýnlamýþ idi.[1] Þimdi bu belgelerin asýllarýnýn fotokopileri de yayýmlanmýþtýr. Üçüncü Dönem (1912–1914) ile ilgili 82 iki belge bizim için de yeni yayýmlanan belgelerdir.

1950’li yýllarda biz, Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesinde, Siyasi Tarih (Diplomasi Tarihi) derslerinde, Ermeni gailesinin Avrupa ve Osmanlý diplomasisine yansýmalarýný kýsaca okuyor ve okutuyorduk. Ancak o zaman elimizin altýnda bu belgeler yoktu. Bugün çeþitli üniversitelerimizde uluslararasý iliþkiler okuyan veya okutan genç kuþak, bizlerden daha þanslýdýr, onlarýn önlerinde þimdi böyle kaynak kitaplar bulunmaktadýr. Bunlar, özellikle Osmanlý diplomasi tarihi ve Ermeni sorunuyla ilgilenenlerin vazgeçemeyecekleri kaynaklardýr. Münir Süreyya Bey’in kitabý da bu kaynak eserlerden biridir. Okuyucular ve araþtýrýcýlar için çok yararlý bir eserdir.

II. ERMENÝLER TARAFINDAN YAPILAN KATLÝAM BELGELERÝ (DOCUMENTS ON MASSACRES PERPETRATED BY ARMENÝANS) Cilt/Vol. I (1914–1819) ve Cilt/Vol. II (1919–1921).

Ankara: T.C. Baþbakanlýk Devlet Arþivleri Genel Müdürlüðü, Osmanlý Arþiv Dairesi Baþkanlýðý, Yayýn No: 49 ve Yayýn No: 50, 2001, XXII+740 & X+ 741–1329 sayfa.

Devlet Arþivleri Genel Müdürü Dr. Yusuf Sarýnay, yazdýðý Sunuþ yazýsýnda:

“Ermeniler Tarafýndan Yapýlan Katliam Belgeleri (1914–1921)” adlý kitap, Ermenilerin 1914’ten sonraki olaylarý hangi mecralara sürüklediklerinin delilleridir. Bu kitapta, Ermenilerin Anadolu ve Kafkaslarda planlý bir þekilde Türk nüfusunu yok etme çalýþmalarý belgelerle ortaya konulmaktadýr” diyor.

Belgelerin nelerden oluþtuðu öyle sýralanýyor: Bölgede tahkikat yapan komisyonlarýn tahkikat zabýtlarý; katliama uðrayan halkýn heyetler önünde verdikleri yeminli ifadeler; köylerdeki ihtiyar heyetlerince tutulan ifade zabýtlarý; yine bölgede bulunan asker ve sivil görevlilerin raporlarý: ordu komutaný, fýrka komutaný, ordu müfettiþi gibi komutanlar, vali, kaymakam, mutasarrýf, polis müdürü gibi mülki âmirler, Kýzýlay yetkilileri, nahiye müdürleri, hakim ve savcýlar, Düyun-u Umumiye memurlarý ve Muhacirin Tahkikat Komisyonlarý tarafýndan kaleme alýnmýþ olan raporlar; Rus Kýzýlhaç hemþireleri gibi bazý yabancýlarýn ‘sýcaðý sýcaðýna’ tutmuþ olduklarý günlükler, kitaptaki belgeleri meydana getiriyor.

Ýki cilt olan kitap, Türkçe ve Ýngilizce’dir. Ama belgelerin yalnýz baþlýklarý ve özetleri Ýngilizce’dir, yoksa tamamý Ýngilizce’ye çevrilmiþ deðildir. Kitapta önce belgelerin transkripsiyonlarý, Türkçe ve Ýngilizce özetleri yer almaktadýr. Belgelerin transkripsiyonundan sonra fotokopileri verilmektedir. Fotokopilerin hepsi tabii olarak eski yazýyladýr.

Birinci ciltte belgelerin transkripsiyonu 377 sayfa, fotokopileri ise 363 sayfa tutmaktadýr. Bu cildin tamamý XXII + 740 sayfadýr. Ýkinci ciltte 313 sayfalýk transkripsiyon (sayfa 741–1054) ve 275 sayfa fotokopi (sayfa 1055–1329) vardýr ve bu cildin tamamý da yaklaþýk 600 sayfa tutmaktadýr. (X + 741–1329).

Dr. Sarýnay, kitabýn baþýndaki Sunuþ yazýsýnda, Türk insanýnýn Doðu Anadolu’da ve Çukurova’da yaþadýðý korkunç dramý kýsaca dile getiriyor:

“Her cildin sonuna, diyor, o cilt içindeki belgelerde bahsedilen ve Ermeniler tarafýndan katliama tabi tutulan Türklerin sayýsýný gösteren bir istatistikî cetvel eklenmiþtir. Her iki cildin sonunda bulunan cetvellerden de anlaþýlacaðý gibi, Osmanlý Arþivleri, sayýsý kesin olarak belirlenen 518.105 Türk’ün Ermeni komiteleri tarafýndan katledildiðini belgelemektedir. Ayrýca, yine bu komitelerce pek çok yerleþim biriminde de sayýsý belirlenemeyen katliamlar yapýlmýþtýr” (s. xi).

Demek ki, Ermeni çeteleri, yedi yýlda en az yarým milyonu aþkýn masum insanýn canýný almýþlar! Bunlar yalnýz belirlenebilenler. Ama þimdilik belirlenememiþ olanlar da az deðildir. Ermeni Hýnçak ve Taþnak çetelerinin katliamý 1880’lerde baþlamýþtý. O tarihlerden 1914’e kadar uzanan 35 yýllýk dönemdeki Ermeni katliam serileri de belgelenebilirse korkunç tablo daha net ortaya çýkar.

Ýki ciltlik kitapta þu yerlerde yapýlmýþ olan katliam belgelenmiþtir: (Yer adlarýný alfabe sýrasýna koyduk):

Adana, Aðbaba, Akçakale, Allahüekber Daðý civarý, Ardahan, Ardý, Arzuti, Aþkale, Bardýz,  Batum, Bayburt,  Bayezid, Bitlis, Celâloðlu, Cemil, Çýldýr, Erzurum, Demirkapý, Dereilyas, Erivan civarý, Göle, Gölpýnar, Gülek, Gümrü, Haçin, Haçlý, Hamoðlu, Haramivartan, Hýnýs, Hizan, Iðdýr, Kaðýzman, Karakilis, Karakurt, Karaurgan, Kars, Kepenek, Kilis, Kosor, Maraþ, Mercitli, Mököz, Nahcývan, Novoselin, Oltu, Pasinler, Penaduz, Penek, Peneskird, Pilamori, Pilümür, Pozantý, Saderek, Sarýkamýþ, Sekman, Sivin, Süregel, Þeril, Tercan, Terme, Todoviran, Toptaþ, Tortum, Ünye, Van, Zaruþad, Zengibasar, Zeytun, Zor.

Bu yerler dýþýnda kalan daha nice köy ve kasabalarda Ermeniler tarafýndan Türk halkýna katliamlar yapýlmýþ olduðu da bilinmektedir. Onlarýn da belgeleneceðini umarýz.

Bir boþluðu dolduran bu kitap, her halde dünyanýn önde gelen kütüphanelerine gönderilmiþtir. Henüz gönderilmemiþse tez elden gönderilmesi ve dünya kataloglarýna girmesi gerekir.

III. AZERBAYCAN BELGELERÝNDE ERMENÝ SORUNU (1918–1920)

(THE ARMENIAN PROBLEM IN THE AZERBAÝJANÝ DOCUMENTS, 1918–1920).

Ankara: T.C. Baþbakanlýk Devlet Arþivi Genel Müdürlüðü, Cumhuriyet Arþivi Daire Baþkanlýðý, Yayýn Nu. 28, 2001.  XXXII + 682 sayfa / pages. ISBN 975–19–2778–1.

T.C. Devlet Arþivleri Genel Müdürlüðü, 1995–1998 yýllarýnda, Kafkaslar’da ve Anadolu’da Ermeni Mezalimi baþlýðý altýnda dört ciltlik bir eser yayýnlamýþtý. Eserin birinci cilldi 1906–1918 yýllarýný, ikinci cildi 1919 yýlýný, üçüncü cildi 1919–1920 yýllarýný ve dördüncü cildi de 1920–1922 yýllarýný kapsýyordu.

Devlet Arþivleri Genel Müdürlüðü 2001 yýlýnda da Azerbaycan Belgelerinde Ermeni Sorununu (1918–1920) baþlýklý kitabý yayýnlamýþtýr. Bu kitap hakkýnda, Genel Müdür Dr. Yusuf Sarýnay þunlarý söylüyor:

“Ermeni komitelerinin yaptýklarý katliamlar Genel Müdürlüðümüz tarafýndan daha önce yayýnlanan belgelerle gözler önüne serilmiþti.”

Bu defa, Baþbakanlýk Devlet Arþivleri Genel Müdürlüðü ile Azerbaycan Millî Arþivi Genel Müdürlüðü arasýnda imzalanan  ‘Arþivlerarasý Ýþbirliði Protokolü’ sonucu Azerbaycan Millî Arþivi’nden elde edilen Ermeni sorunu ile ilgili belgeler yayýnlanmaktadýr.

Yayýnlanan eserde, Ermeni saldýrýlarý sonucu uðranýlan can ve mal kaybýný gösterir resmî tutanaklar, ‘Azerbaycan Hükümeti Fevkalâde Soruþturma Kurulu’nun raporlarý, þahitlerden alýnan ifade tutanaklarý, Azerbaycan Hükümeti’nin Ermeni sorunu ile ilgili olarak Ýtilâd Devletleri’nin bölgedeki yetkilileri ve Ermenistan resmî makamlarý arasýnda yaptýðý yazýþmalar yer almaktadýr.

Azerbaycan Millî Arþivinde yer alan belgeler incelendiði zaman görülecektir ki, Ermeni komiteleri sadece Osmanlý Devleti sýnýrlarý içersindeki insanlarýmýza deðil, 1918–1920 yýllarý arasýnda Azerbaycan Türklerine de büyük katliamlar yapmýþlardýr” (Önsöz, s. v-vi).

Kitapta, asýllarý Azerbaycan Millî Arþivi’nde bulunan 108 belge yer almaktadýr. Bunlarýn hemen hepsi Rusça’dýr. Önce 100 sayfa içinde belgelerin Türkçe geniþ özetleri verilmiþtir. 108 belge 100 sayfada özetlenmiþtir. Demek ki yaklaþýk her belgeye bir sayfalýk özet ayrýlmýþtýr. Özetler bölümünün sonunda dizin de vardýr. Bu dizin yer ve kiþi adlarýný içermektedir. Ýkinci bölümde (s. 103–682) Belgelerin Fotokopileri yer almaktadýr.

Azerbaycan Cumhuriyeti Baþ Arþivler Ýdaresi Genel Müdürü Dr. Atahan Paþayev, kitaba bir Giriþ yazmýþtýr. Bir forma uzunluðundaki bu Giriþ aydýnlatýcýdýr. Burada, yayýlmacý Rusya’nýn 1820’lerde güney Kafkaslara indikten sonra, nasýl Ermeni yanlýsý bir politika izlemiþ ve bu politika sonucu olarak Azeri topraklarýnýn bir bölümünü Ermenilerce nasýl gasp edilmiþ olduðu anlatýlmaktadýr. 1826–1828 Rusya-Ýran savaþýndan hemen sonra Rusya, 40 bin kadar Ermeniyi Ýran’dan alýp Azeri topraklarý olan Erivan, Nahçývan ve Karabað hanlýklarýna yerleþtirmiþ. Rusya, Ýran’dan sonra Osmanlý devletini vurmuþ, 1828 yýlýnda hem Balkanlar, hem Kafkaslar üzerinden Türk topraklarý üzerine yürümüþ. Rusya, 1928–1829 Türk-Rus savaþýnýn hemen ardýndan, bu defa 84.600 Osmanlý Ermenisini ayný Azeri topraklarýna göç ettirmiþ. Böylece, tarihi Azeri topraklarý olan Erivan ve Nahçývan hanlýklarýnda yoktan bir “Ermeni Vilâyeti” yaratýlmýþ.

Azeri topraklarý üzerinde kurtulan “Ermeni Vilâti” ile ilerde kurulacak “Ermeni Devleti”nin temeli atýlmýþ. Bundan sonra adeta ‘daðdan gelenin baðdakini kovmasý’ baþlamýþ. Arkalarýný Ruslara dayayan Ermeniler, zulüm, tehdit, þantaj, katliam ile yerli Azeri nüfusunu ‘defetme’ veya yok etme yoluna sapmýþlar ve onlarýn mallarýný, mülklerini de gasbetmiþler. Sonunda Ermenistan’da bir tek Türk veya Azeri býrakmamýþlardýr. Oysa söz konusu topraklar vaktiyle Azerilerin vatanýydý.

Yani Ruslar sayesinde Ermeniler, önce bir “Ermeni Vilâyeti” kurmuþlar, sonra bu vilayeti “Ermenistan Devleti” yapmýþlar, en son olarak da “Büyük Ermenistan” devleti kurmaya yönelmiþlerdir. 1917 Bolþevik Ýhtilâli üzerine Rus Çarlýk Ýmparatorluðu daðýlýrken ve Güney Kafkasya’da baðýmsýz Azerbaycan, Gürcistan ve Ermenistan devletleri tarih sahnesine çýkarken, iþte tam o geçiþ döneminde, 1918–1920 yýllarýnda, Ermeniler yeniden geniþ çaplý katliamlara giriþmiþler. Kaf daðýnýn hem beri yakasýnda, hem öte yakasýnda, yani hem doðu Anadolu’da, hem de Azerbaycan topraklarýnda yerli Türk halkýný yok etmeye veya def etmeye kalkýþmýþlar. Amaç, Türk ve Azeri topraklarý üzerinde Büyük Ermenistan Devleti’ni kurmaktýr.

Azerbaycan Cumhuriyeti, Ermenilerin yaptýðý katliamlarý araþtýrmak üzere, 31 Aðustos 1918’de bir “Fevkalâde Soruþturma Kurulu” kurmuþ. Kitapta yer alan belgelerin çoðu, iþte bu kuruldan veya komisyondan günümüze kalan belgelerin küçük bir bölümüdür. Ancak o kurulun hazýrlamýþ olduðu anlaþýlan binlerce sayfalýk belge ve derlediði pek çok fotoðraf bugün ortada yokmuþ. Dr. Paþayev, “Ne yazýk ki, bugün bu belgeler yabancý ülkede oturan soydaþýmýzýn veya Batý devletlerinin birinin arþiv veya kütüphanesinde bulunmaktadýr” diyor, fakat bu konuda daha fazla açýklama yapmýyor. Sonra þunlarý söylüyor:

“Ermeni Cumhuriyeti, 1918–1920 tarihlerinde bu topraklarda oturan Azerbaycan Türklerine karþý tarihte benzeri olmayan vahþilikler yapmýþtý. Arþivimizdeki belgelere göre, 1918–1920 tarihlerinde Azerbaycan Cumhuriyeti Parlamentosu’na ve hükümetine, Erivan, Zebngezur, Nahcývan, Ordubad ve baþka yerlerden gönderilmiþ yüzlerce dilekçe, telgraf ve mektuplarda Ermeni çetelerinin Azerbaycan Türklerine karþý yaptýklarý mezalim hakkýnda geniþ bilgiler var...”

Evet, eksiklerine raðmen, bu kitap bizim için aydýnlatýcý bir kaynaktýr. Türkiye ve Azerbaycan Devlet Arþivleri arasýndaki iþbirliði kutluyor ve bu iþbirliðiyle ortaklaþa yeni yeni eserler ortaya konmasýný diliyoruz. Zira bu gibi ortak eserler bizlere, Ermeni gailesini bütünüyle kavrama imkâný verecektir. Þimdiye kadar Türkiye’de bizler, daha ziyada sorunun bize dönük veçhesini görüyorduk; Azerbaycan Türkleri de öncelikle kendilerine dönük veçhesini. Bundan böyle karþýlaþtýrmalý olarak her iki yüzünü de daha iyi görüp deðerlendirebileceðiz. Sonra Kafkaslar yöresinde Türklere karþý oynanmýþ olan kanlý oyunlarý, meselâ Balkan Türklerine uygulanan katliamlarla karþýlaþtýrabileceðiz ve bunlardan da saðlýklý sonuçlar çýkarabileceðiz, diye ümit ediyoruz. Esasen Devlet Arþivleri Genel Müdürlüðü’nün bu alanda da yayýnlarý vardýr. Örneðin 1996 yýlýnda Arþiv Belgelerine Göre Balkanlar’da ve Anadolu’da Yunan Mezalimi adlý üç cilt yayýnlamýþtý.

 
IV. ASPIRATIONS ET AGISSEMENTS REVOLUTIONNAIRES DES COMITES ARMENIANS AVANT ET APRES LA PROCLAMATION DE LA CONSTITUTION OTTOMANE

(MEÞRUTÝYET’ÝN ÝLANINDAN ÖNCE VE SONRA ERMENÝ KOMÝTELERÝNÝN EMELLERÝ VE ÝHTÝLALCÝ EYLEMLERÝ)

Ankara: République de Turquie, Direcition Générale des Archives d’Etat, Publication de la Direction du Fépartement des Archives Ottomane, 2001, Second Edition. X +  416 sayfa / pages + 146 sayfalýk122 adet belge fotokopisi ve fotoðraf / 146 pages copies of documents.   ISBN: 975-19-2658-0.

Dili / Language: Fransýzca / French.

Bu Fransýzca eser, ilk defa, Ýttihat ve Terakki Hükümeti zamanýnda, 1917 yýlýnda Ýstanbul’da yayýmlanmýþtý. 85 yýl sonra þimdi Ankara’da ikinci defa basýlmýþtýr. Kitap, vaktiyle Türkiye’de çok kan dökmüþ olan Ermeni komitelerinin eylemleriyle ilgili ana kaynaklardan biriydi, fakat çoktan antika olmuþtu, nadir eserler pazarlayan sahaflarda dahi bulunamýyordu. Arþiv Genel Müdürlüðü, bu eseri yeniden yayýnlamakla hayýrlý bir iþ yapmýþtýr.

Ýkinci baskýyý, kütüphanemizdeki ilk baskýsýyla karþýlaþtýrdýk. Týpa týp aynýsýdýr, sayfa numaralarýnda hiç kayma olmamýþ, eski fotoðraflar yeniden basýlýrken kalite korunmuþ ve kitap birinci hamur kâðýda kaliteli biçimde basýlmýþtýr. Öteki kitaplar da birinci hamur kâðýda basýlmýþlardýr.

Yeni baskýsýnda kitabýn upuzun baþlýðýný biraz kýsaltmak veya açýklamak belki yerinde olurdu. Çünkü baþlýkta “Anayasanýn ilânýndan önce ve sonra...” deniyor. Ne demektir bu?  “1908 Meþrutiyetinin ilânýndan önce ve sonra...” demektir. Böyle bir baþlýkla, Ýkinci Meþrutiyet’in ilânýndan ve af çýkarýldýktan sonra da Ermeni komitelerinin silâh býrakmamýþ ve kanlý eylemlerine devam etmiþ olduklarý mesajý veriliyordu. 1917’de kolayca anlaþýlabilen bu mesaj, bugün ayný kolaylýkla algýlanamaz. Dolayýsýyla baþlýðý biraz deðiþtirmek veya açýklamak uygun olurdu. Üçüncü baský için þimdiden bu notu düþüyoruz.

Kitabýn metin kýsmý 416 sayfa, fotoðraflar ve týpkýbasýmlar bölümü de 146 sayfa tutmaktadýr. Kitapta þu konular vardýr:

BÝRÝNCÝ BÖLÜM: Hýnçak Komitesinin kurulmasý, Taþnaksutyun Komitesi, Osmanlý Bankasýna Saldýrý, Zeytun olaylarý, Erzurum olaylarý, Savaþa davet, Sasun olaylarý, Ermeni Komiteleri ve Rus Çarlýðý.

ÝKÝNCÝ BÖLÜM: Meþrutiyetin ilânýndan sonra Ýstanbul komiteleri ve taþra komiteleri, Türkiye Ermenileri, Ermeni sorunu, Ermeni Ýhtilâl Komiteleri, Ermenilerin yaptýklarý katliamlar, Silah seçimi hakkýnda, Köyler hakkýnda, Hýnçak Demokrat Komitesinin Yedinci Kongresi, Komiteler arasýndaki iliþkiler,  Komitenin çeþitli seksiyonlarý arasýndaki karþýlýklý iliþkiler, Komite merkezinin deðiþtirilmesi, Merkezin bütçesi, Bitlis’teki Rus Konsolosunun Ýstanbul’daki Rus Büyükelçisine bir raporu, Konsolosun diðer raporlarý, Hýnçak komitesinin Anadolu’da, Balkanlarda, Mýsýr’da, Amerika’da, Doðuda faaliyet gösteren komitelerle çeþitli yazýþmalarý, Otonom Ermenistan, Ruslar ve Ermeniler, Taþnak Komitesi’nden köylere talimat, Taþnak komitesinin iç tüzüðü, Taþnak Komitesi’nin Sekizinci Kongresi, Hýnçak Komitesinin 24 Temmuz 1914 günü Ýstanbul’da yaptýðý Üçüncü Kongre tutanaðý (kýsmen)...

AYAKLANMA OLAYLARI: Maraþ Sancaðý-Zeytun’da, Kayseri’de, Bitlis vilâyetinde, Mamuret’ul Aziz (Harput) vilâyetinde, Diyarbekir vilâyetinde, Sivas vilâyetinde, Ýzmit vilâyetinde ve Adapazarý’nda, Bursa Vilâyetinde, Adana vilâyetinde, Halep vilâyetinde, Ýzmir vilâyetinde, Canik (Samsun) sancaðýnda; Fransýz Senatörü Louis Martin’in Baþbakan Briand’a bir mektubu ve Baþbakanýn buna cevabý, Mavi Kitap, Urfa olaylarý, Þarki Karahisar olaylarý, Fýndýcýk olaylarý, Yozgat (Boðazlýyan) olaylarý, Yangýnlar, Halep komitesinin faaliyetleri; Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbekir, Trabzon vilâyetlerinde ve Oltu yöresinde Ermenilerin canavarlýklarý.

BAZI BELGELERÝN TIPKIBASIMLARI VE BU ESERLE ÝLGÝLÝ FOTOÐRAFLAR.

Bu bölümde, çoðu Ermenice olan 20 kadar belge fotokopisi ile yaklaþýk 100 adet fotoðraf bulunmaktadýr. Neredeyse yüzyýllýktýr olan bu fotoðraflar, tabii biraz karanlýk ve siliktir, buna raðmen çarpýcýdýr. Ermeni komitelerinin isyan için nasýl silahlanmýþ, nasýl olduklarýný, nasýl canavarlýklar yaptýklarýný gözler önüne sermektedir.

Bu kitap, Ermeni komiteleri hakkýnda önemli bir kaynaktýr. Komitelerin faaliyetleri, eylemleri konusunda birinci elden belgeleri, bilgileri içermektedir. Ermeni komitelerinin özellikle 1915 tehciri öncesindeki faaliyetlerini merak eden okuyucular ve araþtýrýcýlar bu kitaptan çok yararlanacaklar ve kitabý yeniden yayýnlayan Devlet Arþivleri Genel Müdürlüðüne müteþekkir kalacaklardýr. Tamamý Fransýzca olan kitabýn yabancý kütüphanelere de ulaþtýrýlmasý yerinde olur.

V. KAYNAKÇALI ERMENÝ MESELESÝ KRONOLOJÝSÝ (1878–1823)

(CHRONOLOGY OF ARMENIAN PROBLEM – WITH BIBLIOGRAPHY, 1878-1823).

Dr. Recep KARACAKAYA.

Ankara: T. C. Baþbakanlýk Devlet Arþivleri Genel Müdürlüðü, Osmanlý Arþiv Dairesi Baþkanlýðý, Yayýn No: 52, 2001. XVI + 261 sayfa / pages. ISBN: 975-19-2779-X.

Devlet Arþivleri Genel Müdürlüðü görevlilerinden olduðu anlaþýlan Dr. Recep Karacakaya, bu kitabý hakkýnda þöyle diyor:

“ ‘Kaynakçalý Ermeni Meselesi Kronolojisi’ adýyla yayýna hazýrladýðýmýz bu eser, Ermeni meselesiyle ilgili araþtýrma yapmak isteyenlere faydalý olmak amacýyla kaleme alýnmýþtýr.  Bu konuyla ilgili olarak birkaç bibliyografya kitabý dýþýnda araþtýrmacýlara yol gösterecek kronolojik eser hemen hemen yok gibidir. Biz de bu eksikliði gidermek amacýyla mütevazý bir adým atmaya çalýþtýk...

“Ermeni meselesinin tam bir kronolojisini yapmak oldukça zordur. Bu nedenle hazýrladýðýmýz bu çalýþmanýn da bir çok eksikleri olduðunu biliyoruz. Bir kronoloji denemesi niteliðinde olan eserin, Ermeni sorunu üzerinde araþtýrma yapacaklara yön gösterecek nitelikte olmasý tek teselli kaynaðýmýzdýr. Bundan sonra da bu konudaki belge ve bilgileri toplamaya devam ederek, daha mükemmel ve eksiksiz bir kronoloji oluþturmak asýl hedefimizdir.”

Evet, araþtýrmacý Karacakaya, þimdiye kadar hemen hiç kimsenin eðilmediði bir konuya el atmýþtýr. Bir boþluðu doldurmaya çalýþmaktadýr. Türkiye’de Ermeni araþtýrmalarý yýldan yýla artmaktadýr ve böyle bir kitaba da ihtiyaç vardýr. Bu kronoloji Ermeni araþtýrmacýlarý için, elden býrakýlmayacak bir baþvuru kitabý olacaktýr. Ancak mükemmel bir kronoloji hazýrlayabilmek çetin bir iþtir, yýllar alýr, sabýr ister, yýðýnla yayýný ve belgeyi dikkatle taramak lâzýmdýr. Yine de boþluklar kalabilir, ama yýlmamak gerekir.

Kitapta tarihler, yýl – ay - gün sýralamasýyla verilmiþ. Bazý yabancý dillerde bu yazým biçimi benimsenmiþ olsa bile, Türkçe’de tarihler gün – ay - yýl diye sýralanýr. Kitap Türkçe olduðuna göre, tarih sýralamasý da Türkçe’ye uygun olmak gerekir. Meselâ 1878 / 07 / 13 þeklinde deðil, 13 / 07 / 1878 þeklinde yazarýz. Hiçbir gerekçe tarihlerin tersyüz edilmesini ve dilimizin bozulmasýný haklý gösteremez. Kitabýn yeni basýmlarýnda bu yanlýþlýðýn düzeltileceðini umarýz.

Dr. Karacakaya’yý giriþtiði bu çalýþmasýndan dolayý kutluyor ve “daha mükemmel ve eksiksiz bir kronoloji oluþturma” yolunda kendisine baþarýlar diliyoruz.