| | Title: Social Democratic Hýnchak Association and its Regulation
Abstract: The second half of the 19th century is a turning point for the organizaed minority struggles on the Ottoman territory. The theoretical basis of these struggles in terms of their nationalist sentiments is closely related to the Great Powers and the missioners. The article deals with such a situation in which the Armenians of the Ottoman Empire are analyzed in the context of Social Democratic Hýnchak Association.
Keywords: Social Democracy, Hýnchak, Regulation, Armenians, Great Powers
Giriþ
Osmanlý Devleti’nin egemenliði altýnda yaþayan azýnlýklardan Ermenilerin örgütlü mücadeleleri 1860’lardan itibaren büyük bir ivme kazanmýþtýr. Gerek Osmanlý ülkesinde, gerekse diðer ülkelerde yaþayan Ermenilerin arasýnda milliyetçilik fikirlerinin yeþermesinde büyük devletlerin ve misyonerlerin katkýsý da büyük olmuþtur.
Rusya’da Avrupa’da iyi eðitim almýþ Ermeni gençlerin, kiliselerin ve zengin Ermenilerin desteðiyle istedikleri yönde yetiþtirilmesi büyük bir aydýn Ermeni kesiminin oluþturulmasý saðlanabilmiþtir.[1] Böylece Ermeniler arasýnda milli bilinç yaratýlarak Büyük Ermenistan fikrinin ideolojik temellendirilmesi süreci baþlatýlmýþ oldu.
Mim Kemal Öke’nin “müstakil bir Ermenistan kurulabilmesine yönelik geliþmelerin birinci safhasý” diye tanýmladýðý bu süreç tamamlanmýþ sýra bu büyük amacýn gerçekleþtirilmesine gelmiþti. Ýþte bu gibi gerekçelerle Osmanlý ülkesinde ve diðer ülkelerde Ermenilerin örgütlenmeye baþladýðý görülür.[2] 1860’da Kilikyayý Kalkýndýrma, Hayýrseverler Cemiyeti, Fedekarlar Cemiyeti, 1870 ve 1880’li yýllarda Van’da Ararat, Muþ’ta Mektep Severler, Þârklý, gibi sosyal, kültürel ve dayanýþma görünümlü derneklerin hayata geçirildiði, ancak bir müddet sonra yeterli alt yapý hazýrlýklarýna paralel olarak da bu derneklere eþ komitelerin kurulmaya baþlandýðý hatta isimlerinin bile bu yöndeki amaçlarýný ifade eder tarzda deðiþtirildiði dikkat çekicidir.[3] Mesela; bu tarihten itibaren Erzurum’da Silahlýlar Cemiyeti, Milliyetperver Kadýnlar Cemiyeti, Kafkasya’da Genç Ermenistan Derneði, Van’da Ýttihat ve Halas Derneði, Karahaç Derneði, Ýstanbul’da da Ermeni Vatanperverler Ýttikad, gibi daha bir çok derneðin yer altý faaliyetler baþlattýðý bilinmektedir.[4]
Bu gibi örgütlerin en büyük amacý Vilâyât-ý Þârkiyye’de Ermenilerin lehine ýslahat yaptýrmak, Ermenilerin kendi kendilerini yönetebilme hakkýný almak, Vilâyât-ý Þârkiyye’de okullar açmaktý.[5]
Ermenilerin bu gibi faaliyetlerini Osmanlý Devleti hoþ görmekte bu çabalarý bir vatandaþlýk hakký olarak kabul etmekteydi. Ve her olup biteni normal olarak gördüðü için de bunlarýn ihanet edebileceðine ihtimal vermemekteydi. Osmanlý idaresinin bu yöndeki engin hoþgörüsüne raðmen, emperyalist devletlerin kýþkýrtmalarý ve kilisenin faaliyetleri bu komitelerin Osmanlý Devletine karþý ayaklanma baþlatmalarý için, fýrsat olarak görülmüþtür. Gelinen bu noktayý Fransýz Büyükelçisi Cabon þöyle anlatýr:
“Ermenileri ayaklandýrmak için öncelikle içlerine baðýmsýzlýk ve milli amaç düþüncelerinin sokulmasý gerekiyordu. Ermeni komiteleri bu araçlarýn yayýlmasýný ve yerleþmesini saðladýlar. Birkaç yýl içinde gizli dernekler kuruldu. Bu dernekler, Osmanlý Hükümeti yönetiminin kötü ve aksayan taraflarýný abartarak etrafa yaydýlar ve böylece Ermeniler arasýnda baðýmsýzlýk düþüncelerinin yayýlmasýna etken oldular.”[6]
Rus Generali Mayewski’nin ise komiteler hakkýndaki analizi dikkat çekicidir:
“Petersburg Darül’l-Fünun talebesinden Serkis Kulcunyan’ýn taht-ý riyasetinde 80-90 kiþilik bir çete teþkil etti. Bu çetenin yarýsý Petersburg’daki genç Ermeni talebeden ve nýsfý da Kafkasya’nýn cenub havalisinde gönüllü olarak teþekkül etmiþti. Bunlarýn hiçbirisi Türkiye ne demektir ve hudut nasýl muhafaza edilir bildikleri yoktu. Kürd ne demektir ve taraf-ý ahval arazisi ne merkezdedir. Bunlara dair hiç malumatlarý yoktu. Bu cihetler ikinci derecede kalýr. Asýl maksat Türkiye’ye geçip arada bir çok kan dökmek”[7]
Bu komiteler, zaman kaybetmeden olaylar, isyanlar çýkarma yarýþýna katýlýrlar. Ayrýca Osmanlý Devleti’nin içinde bulunduðu sýkýntýlardan da istifade edebilmeyi düþünmekteydiler.[8] Ýþte Ermenilerin, içinde bulunduklarý bu süreçte öne çýkan Hýnçak ve Taþnak komiteleri oldu. Her iki komite de ayný amaçlarý paylaþmýþ ve daðýnýk haldeki farklý isimdeki dernek ve komiteleri birleþtirmeyi amaçlarý arasýnda görmüþler ama Büyük Ermenistan’ý ihya için çaba içinde olmuþlar ve Vilâyât-ý Þârkiyye’de örgütlenmeyi esas edinmiþlerdir.
Hýnçak Cemiyeti’nin Kuruluþu
Osmanlý Devleti’ne karþý alenen cephe alan en önemli örgütlerden olan Hýnçak Komitesi,[9] 1887 yýlýnda makam tutkunu, þöhret meraklýsý Kafkasyalý bir Ermeni olan Avedis Nazarbeg ve Marksist ideolojiye inanmýþ beþ öðrenci ile birlikte Ýsviçre’nin Cenevre kentinde teþekkül ettirilmiþtir.[10]
Komitenin prensipleri Karl Marx’ýn Komünist Manifesto’sundan esinlenilerek hazýrlanmýþtý ve üyelerinin çoðu Rusyalý Ermenilerdendi.[11] Kendileri sosyal demokrat olarak tanýmlamalarýna raðmen programlarýnda daha çok Marksizmin aðýrlýðý vardýr. Kendilerini ifade edebilmek ve propaganda yapabilmek maksadýyla Hýnçak (Çan) isminde bir de yayýn organý çýkarabilmiþlerdi.[12]
Komitenin amacý, Batý Ermenistan’ý Osmanlý Devleti’nin elinden alarak, Rus ve Ýran Ermenistaný’yla birleþtirmek baðýmsýz ve Büyük Ermenistan’ý inþa etmekti.[13] Bunun için de silahlý eylem yoluyla isyanlar ve olaylar çýkarmak metodunu kullanarak amaçlarýna ulaþabileceklerini düþünmüþlerdir.[14]
Bu cemiyet mensuplarý, bütün Osmanlý ülkesinde özellikle de Vilâyât-ý Þârkiyye’de çalýþmalarýna baþlamýþlardý.Ancak bir süre sonra Hýnçaklar arasýnda fikir ayrýlýklarý oluþmaya baþlamýþ, “1897’de ikiye bölünmüþlerdi. Bir kýsmý asýl Hýnçaklar yani Nazarbeg taraftarý olanlar, diðer kýsmý Reforme Hýnçaklar, Vera Gazmýyal Hýnçaklar, adýný aldýlar. Bunlar da Arpiyar Arpiaryan isminde bir baþka lidere taraftar idiler.” Her iki tarafta Hýnçak cemiyetinin programýyla deðil de liderlerinin hesap ve görüþleriyle hareket etmeye baþlamýþlar ve bir müddet sonra da taraftar kitlesini kaybetmeye baþlamýþ, Ermeniler arasýnda zayýf bir örgüt statüsünde girmiþlerdi.[15]
Hýnçak Komitesi, nizamnamesinde amaçlarýný þöyle açýklamýþlardýr:
“Sosyal Demokrat Fýrkasý – nitekim Hýnçakyan Cemiyeti- için bütün Memâlik-i Osmaniye’de yani Ermenistan, Makedonya, Arabistan, Arnavutluk ile Memâlik-i Osmaniye’nin kýtaat-ý sairesinde þu sosyalist teþkilat-ý içtimaiyesinin vücud bulmasý azami-i amali teþkil eylediði gibi metalib-i atiye dahi cemiyet için bir maksad-ý asgari teþkil eylemektedir. Þöyle ki:[16] Ahalinin kendi mukadderatýna hakimiyeti esasýný husule getirerek Memâlik-i Osmaniye ahalisinden müstahsil sýnýfýn memleketin bilcümle umur-ý siyasiyesine müdahale edebilmelerini imkanpezir etmek ve sýnýf-ý mezkurun iktisadi ve tahsis-i temeddün-i terakkiyatýna (cultural) nail olabilecek kaffe-i esbabýný ref etmek velhasýl müstahsil sýnýfýn bilcümle temayülat ve metalibatýný kemal-ý serbesti ile izhar edebilmesini temin edecek þerait-i siyasiyeyi icad ve erbab-ý seî için elyevm bir bargiran olan þerait-i þekileyi peyderpey tâdil ederek müstahsil sýnýfýn kendi ahval-i hakikiyesinin müdriki olmasýný temin ve sýnýf-ý mezkurun müstakil bir heyet-i siyasiye halinde teþekkülünü husule getirmek ve bununla beraber bu sýnýfýn vazife-i içtimaiyesinin ifasý hususundaki mesainin semeredar olmasýný teshil ederek þerait-i içtimaye-i hazýra ile hadd-i azami-i amele doðru hatve-endaz-i (adým atan) terakkî olmasýný taht-ý temine almaktýr.”[17]
Hýnçak Komitesinin, yukarýda kýsaca vermeye çalýþtýðýmýz amaçlarýný hayata geçirebilmek için de hazýrlamýþ olduklarý siyasi programlarýnda þu ilkeleri öne çýkarmaya çalýþacaklarý belirtiliyor;
1. Memleketin siyasi ve iktisadi ve içtimai bilcümle mesail ve umuru hakimiyet-i mutlaka ile tetkik ve ittihaz-ý karar etmek selahiyet-i kamilesini haiz bir heyet-i teþriiye teþkili,
2. Vilayat, sancaklar, kazalar ve nahiyeler hakkýnda tevsi-i mezuniyet idare bahþi,
3. Referandum usulünün kabulü,
4. Her gûna payelerin ilgasýyla, millet, kavim, mezhep ve cins tefrik edilmeksizin her ferdin kanun nazarýnda müsavi tanýnmasý,[18]
5. Umumen ve bila istisna ahz-ý asker usulünün tatbiki ve vakti huzurda hizmet-i askeriyenin milis usulüne hasrý,
6. Tedrisatýn umumi ve cismani (laique) olarak mecburi ve meccanen olmasý,
7. Her ferdin lisan-ý maderzadý ile þifahen ve tahriren ifadeye hakký olmasý ve ahali-i memleketi teþkil eden anasýr-ý muhtelife lisanlarýnýn müessesat-ý resmiye-i umumiyece müsavî tutulmasý,
8. Mürur tezkiresi ve pasaport usulünün laðvý,
9. Ýdam cezasýnýn külliyen laðvý,
10. Angarya usulünün laðvý,[19]... vs.
Hýnçak Komitesi, Cemiyetler Kanunu gereðince kurulduðu için meþru bir zeminde görünmektedir.[20] Dolayýsýyla bu programlarý her Osmanlý vatandaþýnýn kabul edip içinde bulunabilecekleri bir yapý tarzýndaydý. Oysa ki görünen tarafý kadar bir de görünmeyen bir yapýsý vardýr ki iþte bu tarafý, gayr-i meþru, terör ve bölücülüðü metod ve yol görmeleriydi.[21] Ermenilerin önde gelen aydýnlarý Hýnçaklarýn bu yapýsýný þöyle izah ederler:
“Ermeni halkýnýn duygularýný harekete geçirmek için tahrik ve teröre ihtiyaç vardý. Halk, düþmanlarýna karþý kýþkýrtýlacak ve ayný düþmanýn misilleme faaliyetlerinden yararlanýlacaktý. Terör; halký korumak ve Hýnçak programýna güven oluþmasýný saðlamak için bir yöntem olarak kullanýlacaktý. Bu suretle rejimin prestiji azaltýlacak ve tam anlamýyla daðýtýlmasý için çaba harcanacaktý...[22] Yine ayný konuda Robert Colleg’in yöneticisi Dr. Cyrus Hamlin de basýnda çýkan bir mektubunda Hýnçaklarýn tanýmlanmasýný þöyle yapmaktadýr: “Hýnçak Ermeni Ýhtilal Partisi, Türkiye’nin bazý bölgelerinde bütün Hristiyan halka ve misyonerlerin uðraþlarýna büyük fenalýklar yapýyor, ýstýrap çektiriyor...”[23]
Hýnçak Komitesinin programý ve yöntemlerine raðmen Ermeniler arasýnda büyük taraftar bulmalarýna yetmemiþtir. 1890’lardan itibaren de tek baþýna hareket etmekten feragat ederek Ermeni Devrim Federasyonuna katýlmýþtýr. Ancak bundan kýsa bir süre sonra Hýnçaklar, kendilerine Taþnaksutyun’un bir üyesi gibi davranýlmasýndan rahatsýz olmuþlar anlaþmazlýklar iyice su yüzüne çýkmýþ ve Hýnçak merkez komitesi resmi ilanlarla Taþnaklarla hiçbir baðlarýnýn olmadýklarýný belirtmiþlerdir. Böylece kurulmak istenen birliktelik kurulmadan daðýlmýþ oldu. Hýnçaklar da kendi aralarýnda gruplaþmaya gitmiþler, aralarýnda sokak kavgalarý, öldürmeler yaþanmaya baþlanmýþtý.[24]
Gelinen bu noktada Ermenilerin de Hýnçaklarýn Marksist ideolojisine itirazlarý olmuþ, 1900’lerden itibaren de bir çok komite taraftarý Ýngiltere, Rusya, Kafkasya’da öldürülünce de Hýnçaklar büyük kan kaybetmiþlerdi.[25] Bu gidiþatý durdurabilmek için de bazý eylemlerde bulunmuþlarsa da yetersiz kalmýþlar ve Taþnaklar kadar taraftar bulamamýþlar ama yine de Birinci Dünya Savaþý sürecinde Ruslarla iþbirliði yapmak suretiyle Vilâyât-ý Þârkiyye’de eylemlerine devam edebilmiþlerdi.
Hýnçak Komitesinin Örgütlenmesi
Hýnçak Komitesi, bilindiði üzere Avrupa’da kurulmuþ, ancak 1890’lardan itibaren ülkede var olan özgürlükçü havadan istifade ederek baþta Ýstanbul olmak üzere ülkede teþkilatlanma ataðýna girebilmiþti.[26] Ýlk önce ideolojik manada kendini anlatabilmek için basýn yoluyla propagandayý denemiþ daha sonra da teþkilatlanma ataðýna girebilmiþti.[27]
Cemiyetin bundan beklentisi, Ermeni meselesini Avrupalý devletler vasýtasýyla gündeme taþýmak ve istediklerini elde edebilmekti. Özellikle Vilâyât-ý Þârkiyye’de büyük bir örgütlenme çabasý içine girmeleri, zamaný geldiðinde topyekün olarak Osmanlý’ya karþý Ermenileri ayaklandýrmayý gerçekleþtirebilmekti.[28]
Bu baðlamda Komitenin kuruluþu meþru kabul edilmiþ olmasýna raðmen,[29] Viâyât-ý Þârkiyye’de teþkilatlanma gayretleri Osmanlý hükümetlerince de ihtiyatla karþýlanmýþtýr. Özellikle vilayetlerden bu konudaki belirsizliklerin giderilmesi için devamlý surette baþ vurularý olmuþtur. Mesela Urfa Mutasarrýflýðý, Sosyal Demokrat Hýnçakyan Cemiyeti’nin bir þubesinin Urfa’da açýlmak istendiði, bu durumda nasýl bir yol takib edilmesi gerektiði hususunda Dahiliye Nezareti’ne baþvurmuþtur.[30] Yine komitenin merkez idare heyeti, Mamuretülaziz’de “Reforme Hýnçak Cemiyeti”nin bir þubesinin açýlmasý için þu baþvuruyu yapar:
“Reforme Hýnçak Cemiyeti” ünvanlý cemiyetimizin Ýstanbul Vilayeti’nin 30 Nisan 1909 tarihli ve 101 numaralý tasdiknamesiyle musaddak bulunmuþ olduðu halde Mamüratülaziz Vilayeti dahilinde Çengüþ Kazasý’ndaki þubemiz mahalli hükümetçe tanýnmaya tasarruf ve cemiyete mensub olanlarýn düçar-ý tahkir edildiði mahallinden varid olan bir kýta mektublardan müsteban olmuþ olmakla bu gibi ahval-i nameþruaya tekrar meydan verilmemesi hususunda icab edenlere tahrir buyurulmasý...”[31]
Bunun üzerine Dahiliye Nezareti ilgililere Cemiyetler Kanunu hatýrlatmýþ ve buna göre hareket edilmesini istemiþtir. Bunun üzerine de bir çok vilayet ve kazadan bunlarýn gizli maksatlar taþýdýðý ve niyetlerinin iyi olmadýðý yolunda gerekçeler ileri sürerek bu þubelerin açýlmamasýna taraftar olduklarý bildirilmiþtir.[32]
Benzer bir durumun Diyarbakýr ve Erzurum Vilayeti’nde de yaþandýðý görülür. Hýnçak Komitesinin 1887’den 1914’e uzanan hayat çizgisinde bir çok iniþli çýkýþlý durumlar yaþanmýþtýr. Komitenin Vilâyât-ý Þârkiyye’de otoritesini tesis edebilmek, diðer komitelere yöneliþleri engelleyebilmek için zaman zaman þubelerinin yönetimlerini fesh ederek bazý müdahalelerde bulunmasý da bazý olumsuzluklarýn yaþanmasýyla sonuçlanabiliyordu.[33] Yani komite her defasýnda bölgede varlýðýný ispatlayabilmek için daha da þiddete baþ vuruyor, buralar da otorite tesisinin gerçekleþmesini amaçlýyordu. Bu durum karþýsýnda Hükümet de yine Cemiyetler Kanunu’na göre harekat edilmesini ilgililere bildiriyordu.[34]
Komitenin bu yönde harekat tarzýný benimsemesi[35] ve Birinci Dünya Savaþý’nýn çýkmasýyla yeni bir süreç baþlamýþtýr. Bu aþamada niyetlerinin hiç de halis olmadýðý görülmeye baþlanmýþ, bütün bölgede topyekün eylemlere katýlmaya baþlamýþlardýr.
Mesela Hükümetin, Van Vilayeti’ne gönderdiði bir yazýda komitenin ulaþtýðý noktayý anlatmasý açýsýndan önem taþýmaktadýr. Bu yazýda þöyle denilmekteydi:
“Hýnçak Komitesi Paris Merkezi reisi olup Þerif Sadýk ve avenesiyle akd-i itilaf iderek ihtilal ve Dersaadet de erkan-ý hükümete suikasd tertibatý içün adamlar göndererek Kafkasyalý Ýstepan Gorgian nam, diðer sabah Gülpanýn son zamanlarda Ermenileri ayaklandýrmak üzere Kafkasya tarýkýyla Van’a geçmek üzere bulunduðu veya geçtiði mevsukan istihbar olunmuþ ve devaran yine Van’da bulunan Hýnçak fedailerinden sað eli çolak Sivaslý Krikor Nalbandyan nam diðer Gülvahan ve yine komite azasý faalesinden Vanlý Asu’nun oralarda ika-ý fesad itmeleri kaviyen muhtemel.. kendilerinin ika-ý mefsedet itmelerine meydan vermeden derdest ve tevkifleri...”[36]
Yine bir benzer durum Mamüratülaziz Vilayeti’nde yaþanmýþ ve Hükümet bir uyarý da buraya yaparak dikkatli olunmasýný istemiþtir.[37]
Ýþte görüldüðü üzere komite, Vilâyât-ý Þârkiyye’de örgütlenme adýna yaptýðý çalýþmalar aslýnda bir fýrsat kollanmadan baþka bir þey deðildi. Kuruluþundan büyük savaþýn sonuna kadar bu yönde aktivitesinden vazgeçmemiþ, savaþ sürecinde de çok büyük acýlarýn yaþanmasýnda çok etkin bir rol üstlenmiþ olduklarý görülmüþtü.
Cemiyetin Nizamnamesi
Memâlik-i Osmaniye Sosyal Demokrat Hýnçakyan Cemiyeti Nizamname-i Esasisi Cemiyetler Kanunu mucibince Dahiliye Nezaret-i Celilesine takdim ve þerait-i lazýme ifa edilerek Ýstanbul vilayetinden 50 numrolu ve 26 Kanun-i Sani tasdik ilmühaberi istihsal edilmiþtir.
Memâlik-i Osmaniye Sosyal Demokrat Hýnçakyan Cemiyeti Heyeti Ýdare-i Merkeziyesi
Memâlik-Ý Osmaniye Sosyal Demokrat Hýnçakyan Cemiyeti Nizamname-i Esasisi (Programme)[38]:
Cemiyet-i beþeriyenin ekseriyetini teþkil eden amele yani müstahsil sýnýfýnýn –ki sermayedar (capitaliste) ve ashab-ý emlak bulunan bir ekalliyetin taht-ý hükm ve nüfuzunda bulunmaktadýr-. Hürriyet-i hakikiyeyi iktisab edebilmesi istihsal ve tedavül-i servete ve münasebat ve müraselâta hizmet eden bilcümle vesaita yani araziye ve fabrikalara ve bankalara ve itibar-ý mali müessesatýna ve þimendüferlerle emsali vesait-i nakliyeye bi’n-nefs malik olmasýna mutavakkýftýr.
Müstahsil sýnýfýnýn hürriyet-i hakikiyeye malikiyeti tabiriyle millet, kavim ve cins (sexe) farklarýna bakmaksýzýn cemiyet-i beþeriyenin siyasi ve iktisadi bir hürriyet-i tammeye malik bulunmasý anlaþýlýr.
Mütemeddin add ve tesmiye kýlýnan sermayedar sýnýfýnýn þerait-i hazýra-i siyasiye ve iktisadiye ve ictimaiyenin netice-i tabiyesi olarak hakk-ý tasarrufun bir þekl-i cedide ifraðý icab ediyor ki hayyiz-i fiile isali sayesinde vesait-i istihsale doðrudan doðruya müstahsil sýnýfý malik bulunsun.
Müstahsil sýnýfý gaye-i maksuduna vasýl olmak için her memlekette müstakil fark-ý siyasiye teþkiliyle memleketin bilcümle vesait-i içtimaiye ve siyasiyesi taht-ý idaresinde bulundurmaða ve mâheza memalik-i sairede bulunan bu misillü fýrkalar ile dahi bil-itilâf hareket ederek bir inkýlâb-ý ictimai (sociale) husule getirmeye sei edecektir.
Ýþbu inkýlab-ý ictimaiyenin hayyiz-i fiile isalinde müstahsil (proleterya-proletariat) sýnýfý memleketin siyasi ve iktisadi ve ictimai bilcümle teþkilatý yedd-i idaresine geçirmek ve umur-ý hükümeti derdest etmek suretiyle sýnýflara münkasým teþkilatýna ve binaenaleyh sýnýf ve tefevvuk mübarezatýna nihayet verecek ve bu suretle bir sosyalist teþkilat-ý ictimaiye tesis eyleyecektir.
Bu teþkilattan mütehassýl hakk-ý teþri-i umumi herkese umur-ý ictimaiyeye müdahale ve anlarý(onlarý) tetkik ve muhakeme ile hükmetmek salahiyeti bahþeder.
Bu suretle vücuda getirilecek teþkilat-ý ictimaiye her ferdin ve binaenaleyh umum ahalinin kuva-yý þahsiye ve iktisadiye ve ictimaiyesinin ve isti’dad ve iktidarýnýn min küll-il vücuh tekâmülüne hýdmet ve kâffe-i münasebat-ý iktisadiye ve ictimaiyesinin âhenk âmiz ve muayyen bir surette tanzimi temin eyleyecektir.
Ýstihsâlatta kapitalizm (capitalisme) usulünün hükümferma olduðu bilcümle memalikte müstahsil (amele) sýnýfýna mensub sosyal demokrat fýrkalarýnýn öteden beri besledikleri ve takib ettikleri âmal ve mekasýd iþte budur. Sosyal Demokrat Hýnçakyan Cemiyetinin Memâlik-i Osmaniyede had-i âzâmi-i âmâli (maxima) olarak takip ettiði maksad da budur.
Ýkinci Kýsým
Memâlik-i Osmaniyede mütemekkin (Türk, Ermeni, Kürt, Arap, Rum, Bulgar ve gayrihem) anasýr-ý muhtelifeden mürekkeb ahalinin elyevm tâbi olduðu þerait-i idariye ve maliye ve iktisadiye ve tekâlif-i muhtelife müstahsil (amele) sýnýfýnýn mahv ve harabiyetini mucibdir.
Bu ahali elyevm öyle bir devre-i iktisadiyede bulunuyor ki bir taraftan müstahsilatta kapitalistlik usulü baþ göstermekte ve diðer taraftan tarz-ý atik müstahsilat peyderpey zâil olmaktadýr.
Derebeylik usulünden kalma itiyadlar dahi müstahsil (proletariat) sýnýfýnýn terakki ve tefeyyüzüne bir mani-i ca’li teþkil etmektedir. Bundan maada bu derebeylerin bakayasý ve burjuva sýnýfý memleketin umur-ý siyasiye ve iktisadiyesini ele geçirmeye cehd ve bu suretle teþkilat-ý ictimaiyeyi sýrf mensub olduklarý sýnýfýn temin-i menâfiine hasr ve tahsisine seî etmektedir.
Ýþte þu esbab-ý mesrudeye binaen bir sosyal demokrat fýrkasý -nitekim Hýnçakyan Cemiyeti - için bütün Memâlik-i Osmaniyede yani Ermenistan, Makedonya, Arabistan, Arnavutluk ile Memâlik-i Osaniyenin kýtaat-ý sairesinde þu sosyalist teþkilat-ý ictimaiyesinin vücud bulmasý hadd-ý azami-i amali teþkil eylediði gibi metalib-i âtiye dahi cemiyet için bir maksad-ý asgari teþkil eylemektedir. Þöyle ki: Ahalinin kendi mukadderatýna hakimiyeti esasýný husule getirerek Memâlik-i Osmaniye ahalisinden müstahsil sýnýfýn memleketin bilcümle umur-ý siyasiyesine müdahale edebilmelerini imkânpezir etmek ve sýnýf-ý mezkurun iktisadi ve tahsis-i temeddüni terakkiyatýna (cultural) hail olabilecek kâffe-i esbabýný ref’ etmek velhasýl müstahsil sýnýfýnýn bilcümle temayülat ve metalibatýný kemal-i serbesti ile izhar edebilmesini temin edecek þerait-i siyasiyeyi icad ve erbab-ý seî için elyevm bir bargiran olan þerait-i sakileyi peyderpey tâdil ederek müstahsil sýnýfýnýn kendi ahval-i hakikiyesinin müdriki olmasýný temin etmek ve sýnýf-ý mezkurun müstakil bir heyet-i siyasiye halinde teþekkülünü husule getirmek ve bununla beraber bu sýnýfýn vazife-i ictimaiyesinin ifâsý hususundaki mesainin semeredan olmasýný teshil ederek þerait-i ictimaiye-i hazýra ile hadd-i azami-i amele doðru hatve endaz-i (adým atan) terakki olmasýný taht-ý temine olmaktýr.
Ýþbu esbab ve mütalaata göre Sosyal Demokrat Hýnçakyan Cemiyetinin maksad-ý asgarisi meþru (legal) bir esasa müstenid ve þerait-i meþrutiyete (parlamentaire) muvafýk olup bu çýðýrda sarf-ý mesai ederek meþrutiyet ve hukuk-ý avam (democrate) esasýna müsteniden teþkilat-ý cedide vücuda getirmeye çalýþmaktadýr ki, bu teþkilatýn þerait-i esasiyesi bervechi âtidir.
1-Memleketin siyasi ve iktisadi ve ictimai bilcümle mesail ve umuru hakimiyet-i mutlaka ile tetkik ve ittihaz-ý karar etmek salahiyet-i kamilesini haiz bir heyet-i teþriiye teþkili ki müddet-i devamý iki sene olacaktýr .
2-Vilayat ve sancaklar, kazalar ve nahiyeler hakkýnda tevsi-i mezuniyet idare bahþý.
3-Gerek heyet-i teþriiye ve gerek vilayet, sancak, kaza ve nahiyeler müstakil idare meclisleri için yirmi yaþýnda bulunan her ferdin bil-istihkak millet, kavim, sýnýf, mezheb ve cinsi tefrik edilmeksizin müntehab ve namzed olabilmesi.
4-Umumi, müsavi, hafi ve bilavasýta reyler ile intihab usulünün kabulü ve her intihabdan evvel tahrir-i nüfusun icrasý.
5-Ýntihabatýn her mahalde ayný zamanda ve eyyam-ý tâtiliye-i resmiyeden birinde icrasý
6-Vekâlet-i ahaliyi haiz olanlarýn cümlesine hazine-i devletten miktar-ý kâfi tahsisat tayini.
7-Referandum usulünün kabulü
8-Her gûna payelerin (ordres) ilgâsýyla millet, kavim, mezheb ve cins tefrik edilmeksizin her ferdin kanun nazarýnda müsavi tanýnmasý.
9-Matbuâtýn ve kelamýn ve vicdanýn ve ictimaýn ve cemiyet ve ittihat teþkilinin ve mücahede-i intihabiyenin (Agitation) ve tatil-i iþgalin ve beynelmilel amele ittihadýna iltihakýn kâmilen serbest olmasý.
10-Þahýs ve ikâmetgâh ve mekâtebenin taarruzdan masuniyeti.
11-Müessesat-ý mezhebiyenin mesarifatý her bir mezhebe müntesib olanlarýn muavenetine hasrolunmasý.
12-Umumen ve bilâ istisna ahz-ý asker usulünün tatbiki ve vakt-i huzurda hizmet-i askeriyenin milis usulüne hasrý.
13-Tedrisatýn umumi ve cismaný (laique) olarak mecburi ve meccanen olmasý. Taraf-ý hükümetten ve her yerin müstakil idare meclislerinden muhtacine muavenet edilmesi ve etfal-i zekur ve enas için tahsil-i sýnâinin (professionel) temini.
14-Tedrisatý kendi lisan-ý maderzâdýyla icra edimek þartýyla herbir unsurun ibtidai idadi ve âli derecelerinde mektebler tesis ve küþad edebilmesi ve mezkur mekteblerde lisan-ý resminin tahsili mecburi olmasý þartýyla taraf-ý hükümetten ve mahalli müstakil idare meclislerinden bilcümle anasýra muavenet-i nakdiye icrasý.
15-Her ferdin lisan-ý maderzadý ile þifahen ve tahriren ifadeye hakký olmasý ve ahali-i memleketi teþkil eden anasýr-ý muhtelife lisanlarýnýn müessesat-ý resmiye ve umumiyece müsavi tutulmasý.
16-Muhakematýn bilâhare olmasý ve umur-ý adliyede bila ücret ashab-ý musaliha muavenet-i hukukiye icrasý ve jüri (jury) usulünün tatbiki.
17-Herkesin memurini suret-i mütadesinde teþkil etmiþ jüri heyeti huzuruna muhakemeye davet edebilmesi.
18-Mürur tezkiresi ve pasaport usulünün laðvý.
19-Tedbil-i mekânýn ve hergüna sanayi ile iþtigalin ve teþebbüsat-ý iktisadiyenin serbesti-i tamma mazhar olmasý.
20-Haksýz olarak taht-ý ithama alýnan ve tevkif edilen ve mahkumiyet gören zevata tazminat itâsý
21-Ýdam cezasýnýn külliyen laðvý.
22-Hastagânýn meccanen tedavisi ve hýfzýssýhaya ait ihtimamat ve tekayyüdatýn meccanen icrasý.
23-Beynelmilel zuhur edecek ihtilâfat ve münazaâtýn (conflict) hükm-i usulüyle halli.
Ahalinin ýslah-ý ahval-i iktisadiyesi þerait-i âtiyenin hayyiz-i fiile isaline mutevakkýftýr.
Evvelen-Bilvasýta tekalifin külliyen ilgasý.
Saniyen-Vergiler hakkýnda elyevm mer’î olan usul-i hazýranýn ilgasýyla derece-i muayyinesi fevkinde varidat ve miras üzerine mütezâif (progressif) vergi ahzý usulünün tatbiki.
Salisen-Köylülerin hükümete olan her nevi duyun ve tekâlif bakayasýndan muafiyeti.
Rabian-Angarya usulünün laðvý.
Hamisen-Duyun-ý Umumiye’nin ilgasý.
Halkýn Memâlik-i Osmaniyedeki ahval-i mahsusa-i iktisadiyesi, amele sýnýfýnca maddeten ve manen ve ahval-i sýhhiye itibariyle izmihlali mucib bir (4/11) hal-i tâkat-fersa vücuda getirmekte olduðundan þerait-i âtiyenin tatbiki matlubdur.
1-Amelenin günde sekiz saatten ziyade çalýþmamasý.
2-Haftada bir kere 42 saat bilâ fasýla istirahat
3-Kezalik muayyen olan zaman haricinde fevkalade hizmet talebinin men’i.
4-Ahalinin çalýþtýðý bilcümle umur-ý iktisadiyede gece çalýþmak usulünün men’î yalnýz gece çalýþmak usulü,fen ve mahiyet-i meþgale icabatýndan olur veya amele teþkilatý nokta-i nazarýndan umumun ve bahusus müstahsilin menafiine muvafýk bulunursa o halde caiz görülecektir.
5-Gece hizmetlerinin imtidadý beþ saatten ziyade olmamasý ve bu müddetin bir gündeliðe muadil tutulmasý.
6-Ondört yaþýndan dun olan çocuklarýn çalýþmadan men’i ve ondörtten on yedi yaþýnda bulunan zükur ve inas amelenin günde yalnýz altý saat çalýþtýrýlmasý.
7-Kadýnlarýn ahval-i bedeniyelerine muzýr görünen iþlerde istihdam edilmemesi ve vaz’-ý hamlden dört hafta evvel ve altý hafta sonra hizmetten muaf tutulmasý ve iþbu müddetler zarfýnda ücret-i mutadesinin kemâkân itasý.
8-Kadýn istihdam olunan fabrikalar veya müessesat-ý sairede sütte bulunan ve küçük sinde (yaþta) olan çocuklar için dârül etfaller (4/12) (asýl des enfants) tesisi ve süt veren kadýnlar her üç saatte yarým saat müddetle çalýþmadan azad edilmesi.
9-Hükümetçe sermayedarlardan alýnacak vergi-yi mahsuusla bir sermaye (fonds) teþkili ve bu sermaye ile ihtiyar ve amel-mande (kötürüm) veya kýsmen yahut külliyen mâlul olan amelenin temin-i maiþeti için taraf-ý hükümetten sigorta usülünün tesisi.
10-Müessisler veya müteþebbisler tarafýndan amele ücretinden her ne suretle ve her ne isimle olursa olsun bir gûna tenzilat icra edilmemesi (Mesela: ceza-yi nakdi ilah. gibi)
11-Ahalinin her nevi meþagil-i iktisadiyesinde miktar-ý kâfi iþbaþýlarý tayini ve bunlarýn nezaretini ücretle hizmet edilir, bilcümle umura ve hükümete ait teþebbüsata tamim edilmesi. Hane hizmetkarlarýnýn dahi bu yolda bir nezarete tâbi tutulmasý. Kadýn istihdam olunan müessesatta dahi kadýn iþbaþlarý tayini ve amele tarafýndan intihab edilip ücretini hükümetten alan amele vekillerinin ameleye ait nizamatýn husn-i tatbikine ve saî ve amelin takdir-i kýymetine imalattan istimal olunan mevadd-ý asliye ile semerat-ý sa’yin kabulü veya adem-i kabulü gibi hususata hak-ý nezareti.
12-Amele ücretinin emtia ile tesviyesinin men’i ve ücretin bilâþard ve kayd nakden tesviye edilmesi te’diyat için çalýþma saatleri dahilinde olmak þartýyla hafta içinde bir yevm-i muayyenin tayini.
(4/13)
13-Müteþebbisler tarafýndan ameleye tahsis olunan ikâmetgâhlarýn þerait-i hýfzýssýhasýna riayeti ve bunlarýn dahili intizamýna ve ücretin adl ve hakkaniyete muvafýk olarak tayinine dikkat etmek üzere mahallî müstakil idare meclisleri canibinden intihab olunan zevatýn amele murahhaslarýyla beraber nezaret eylemeleri ve bu suretle hem memleketin bilumum hukukuna malik vatandaþ ve hem de ferd haklarýný haiz bulunan amelenin hukuk ve hayatý müteþebbislerin muamelat-ý keyfiyesine karþý müdafaa edilmesi.
14-Amele ücretine bir hadd-i asgari (minimum) tayini.
15-ücret mukabilinde hizmet edilen müessesat derununda fabrikatörlerin müdahalesinden âri olarak ahval-i sýhhiye ve týbbiyeye muntazam nezaret edilmesi ve mesarifi fabrikatörlere ait olarak amelenin meccanen tedavisi ve hastalýklarý müddetince ücretlerin kemakân tediyesi
16-Sa’y ve amelî himaye eden nizamatýn müteþebbisler tarafýndan ihlâli halinde bunlarýn mes’uliyet-i cezaiyeye düçar olmasý.
17-Müteþebbislerin ve amelinin mütesaviyen intihab edecekleri vekillerden mürekkeb olarak müessesat-ý iktisadiyenin kâffesinde ameleye mahsus mahkemeler teþkili.
18-Yerli veya haricden gelecek ameleye iþ tedarik etmek için imalâtýn bilcümle þua’bâtýnda amele teþkilatý vekillerinin taht-ý nezaretinde olarak þa’y ve amel borsalarý teþkil edilmesi ve bu hususta mahallî müstakil idare meclislerinin mecbur tutulmasý.
(4/14) Memâlik-i Osmaniye’de sanayi (industrie) henüz bir hal-i ibtidaîde olduðu gibi araziye malikiyet dahi ufak ufak araziye tasarruf suretinde bulunduðu derkâr ise de peyderpey sermayedaran tarafýndan arazinin cem ve iddiharýna (capitalisation) ve sanayinin cesim bir mikyasta icrasýna teþebbüs edilmekte olduðundan sosyal demokrat Hýnçakyan cemiyeti arazi meselesi hakkýnda dahi âtiyü’z-zikr hatt-ý hareketi kabul eylemektedir.
1-Köylülerin kendi arazisinden serbestçe istifade itmesine mâni olacak her türlü nizamatýn ve teamül ve adat-ý mahalliyenin ref ve ilgasý.
2-Kolluk usulü bakayasýnýn külliyen kaldýrýlmasý.
3-Marabalarý (ortakçýlar) ashab-ý arazinin tama’ ve irtikabýna karþý himaye edecek kanun ve nizamatýn vaz’ý.
4-Her ne suretle olursa olsun rençberlerden cebren zabt ve gasb olunan arazinin sahib-i hakîkîlerine iadesi.
5-Hükümetin ve mahallî müstakil idare meclislerinin müzaheret ve muavenetiyle ve evvelce rýzalarýný tahsil etmek þartýyla hâlî arazide muhacirinin iskâný
6-Vesait-i zâtiyesiyle ziraat eden arazi-i cizye ashabýna hükümet ve mahalli müstakil idare meclisleri tarafýndan sükûlet ibrazý þöyle ki:
(4/15) Evvela-Ziraate müteallik âlât ve edevatýn tedarik ve idhaliyle bunlardan zürrâ-i merkumenin meccanen istifade etmeleri.
Saniyen-Tohumluk ve arzýn kuvve-i inbatiyesini tezyid edecek mevadýn iþtirâ ve tedariki
Salisen-Mahsulat-ý arziye ve ziraiyenin meydan-ý füruhta vaz’ý
Rabian-Fenn-i ziraat ve harâsete ait vukufun tamimi için konferans mahalleri ve numune çiftlikleri tesisi.
7-Arazi-i cüz’iye ashabýnýn tâbi bulunduklarý aðýr vergilerin tahfifi.
Üçüncü Kýsým
Mesail-i milliye nokta-i nazarýndan milel-i muhtelifenin siyasi hukuku tamamiyle muhafaza edilecektir. Bir milletin diðerinin mâdûnunda bulunmasý külliyen reddedilecektir. Her bir milet mevcudiyet-i hususiye-i tarihiyeyi haiz bir unsur-ý ictimai teþkil ettiðinden bir gûna tezayyuka maruz bulunmaksýzýn serbestane temin-i terakkiyatýna hadim bilcümle vesaitten istifade edecektir. Milletlerin müsavat-ý kat’iyesi ve muhafaza-i evsaf-ý mümeyyizesi taarruz ve müdahaleden külliyen masûn bir hak teþkil ettiðinden her bir milletin bila-mevâni-i terakki ve teâlîsine ictimai, iktisadi ve siyasi hiçbir gûna mevani ikâ edilmeyecektir.
(4/16)
Dördüncü Kýsým
Cemiyetin metalibat-ý hazýra-i asgariyesiyle maksad-ý azamisine vasýl olmak için istimal edilecek vesait bervech-i âtidir:
Parlamento hayatýna mahsus faaliyet, irþadat, (propagande) sanayi ve ziraat erbabý arasýnda cemiyetler (syndicat) teþkil tâdil-i iþgâl (iþ tatili) ve amele meyanýnda imalat e istihlâkât için teâvün cemiyetleri (cooperatif) tesis ve ahalinin terakkiyat-ý fikriye ve temeddüniyesine hadim müessesat ihdas,velhasýl beynelmilel sosyal demokrat mücahedesine hadim addolunan bilcümle vesait.
Beþinci Kýsým
Sosyal Demokrat Hýnçakyan Cemiyeti millet-i meþruta-i Osmaniyeye karþý vücud-ý devletten ayrýlmak temâülâtýný (seperatisme) bütün kuvvetiyle reddeder.
Sosyal Demokrat Hýnçakyan Cemiyeti’nin iþbu nizamname-i esasîsi (4/17) (programme) ahkâmýný tasvib ve kabul eden ve hüsn-i ahlak sahibi bulunan ve yirmi yaþýný ikmal eden her ferd-i millet mezheb ve cins tefrik edilmeksizin cemiyete dahil olabilir.
Memâlik-i Osmaniye’de akvam arasýnda lisan ve irfan cihetiyle pek mühim farklar mevcut olup bunlarýn tesirinden kurtulmak mümkün olamayacaðýna nazaran Memâlik-i Osmaniyede Sosyal Demokrat teþkilatýnca efkâr-ý iþtirakiyun (socialiste ve meslek-i iþtiraka ait neþriyatýn tamimine en müsait tarik cümlesi cemiyete mensub olunmak þartýyla her ýrk için hususi teþkilat vücuda getirmektir.
Meslek-i iþtirak (socialisme) nokta-i nazarýndan Sosyal Demokrat Hýnçakyan Cemiyeti her kavminde sosyal demokrat þubeler vücuda getirmeye sa’y edecektir ki, bunlarýn heyet-i umumiyesi de beynelmilel sosyal demokrat teþkilat-ý umumiyesinin bir þubesi olacaktýr.
[1] Anaýde Ter Mýnassýan, Ermeni Devrimci Hareketinde Milliyetçilik ve Sosyalizm (1887-1912), Çev. Mete Tunçay, (Ýstanbul, 1995), s. 18.
[2] Mim Kemal Öke, Ermeni Sorunu, 1914-1923, (Devletin Dýþ Politika Araç Alternatifleri Üzerine Bir Ýnceleme), (Ankara, 1991), s. 75.
[3] Cemal Anadol, Tarih Iþýðýnda Ermeni Dosyasý, (Ýstanbul, 1982), s.95.
[4] Halil Metin, Türkiye’nin Siyasi Tarihinde Ermeni ve Ermeni Olaylarý, (Ýstanbul, 1997), s.87.
[5] Anadol, Tarih Iþýðýnda Ermeni Dosyasý... s.96; Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, (Ýstanbul, 1987), s.430.
[6] Ýhsan Sakarya, Belgelerle Ermeni Sorunu, 2.bs., (Ankara, 1984), ss.73-74. Yine bu konuda, New York, Herald Muhabiri Sidney Whitman’ýn komiteler hakkýnda þu ilgi çekici bilgiyi aktarmaktadýr: “Erzurum Ýngiliz Konsolosu M. Graves’e sordum: -Eðer bu memlekete hiçbir Ermeni komitecisi gelmemiþ olsaydý ve Ermenileri isyana kýþkýrtmasaydýlar, bu çarpýþmalar olur muydu? -Tabiî hayýr, sanmam ki bir tek Ermeni öldürülmüþ olsun.” Uras, Tarihte Ermeniler... s.426; Anadol, Tarih Iþýðýnda Ermeni Dosyasý... s.94.
[7] Rus General Mayewski’nin Doðu Anadolu Raporu, Van ve Bitlis Vilayetleri Askeri Ýstatistiki, (Haz.) Hamit Pehlivanlý, Van, 1997, s.58.
[8] Sakarya, Belgelerle Ermeni Sorunu..., s.75.
[9] Hýnçak; Çan sesi, çýngýrak anlamýndadýr, (Uras, Tarihte Ermeniler... s.431.)
[10] Ýsmet Parmaksýzoðlu (Hz.), Ermeni Komitelerinin Ýhtilal Hareketleri ve Besledikleri Emelleri, (Ankara, 1981), s.16.
[11] Uras, Tarihte Ermeniler... s.431.
[12] Anaýde Ter Mýnasýan, Ermeni Devrimci Hareketinde Milliyetçilik ve Sosyalizm...... s.22.
[13] Uras, Tarihte Ermeniler... s.431; Anadol, Tarih Iþýðýnda Ermeni Dosyasý..., s.95.
[14] Sadi Koçaþ, Tarih Boyunca Ermeniler ve Türk-Ermeni Ýliþkileri, (Ankara, 1967), s.126, Erdal Ýlter, Ermeni Propagandasýnýn Kaynaklarý, (Ankara, 1994), s.8–vd. Mesela Hýnçakya Komitesinde görev yapacak olan þahýs ve üyelerin seçimi ile ilgili talimatnamelerinde þöyle denilmektedir:
- Altýncý madde, komite kendi içinde bir sýr hafiyye tayin etmeli, bu hafiyeye hükümet memurininden olmalý,
- Sekizinci madde; Komitenin bir de celladbaþýsý bulunmalý.
- Dokuzuncu madde, Komitenin bir de alet-i fesadý bulunmalý... vs, Ermeni Komiteleri (1891-1895), (Ankara, 2001), ss.11-12.
[15] Koçaþ, Tarih Boyunca Ermeniler... ss.127-128.
[16] Baþbakanlýk Osmanlý Arþivi (B.O.A ), Dahiliye Siyasi ( DH-SYS) , 53/3, Belge No: 4/7.
[17] B.O.A, DH-SYS, 53/3, Belge No: 4/8.
[18] B.O.A, DH-SYS, 53/3, Belge No: 4/9.
[19] B.O.A, DH-SYS, 53/3, Belge No: 4/10; B.O.A, DH-SYS, 53/3, Belge No: 4/11.
[20] Tarýk Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler, Ýkinci Meþrutiyet Dönemi, c.I, (Ýstanbul, 1984), s.368 – vd.
[21] (Haz.) Ýsmet Parmaksýzoðlu, Ermeni Komitelerinin Ýhtilal Hareketleri ve Besledikleri Emelleri, (Ankara, 1981), s. 12-vd.
[22] Le Probleme Armenýen: Neuf Questions, Neuf Reponses, (Ankara, 1982), s.15.
[23] Sakarya, Belgelerle Ermeni Sorunu... s.82.
[24] Louise Nalbandýan, The Armenian Revolutionary Movement: The Devalopment of Armenian Political Parties through the Nineteenth Century, (Berkeley and Los Angeles, 1963), ss.163-164.
[25] Sakarya, Belgelerle Ermeni Sorunu... s.86. Bu eylemler arasýnda Erzurum Ýsyanlarý, Babýali Baskýnlarý sayýlabilir... Ermeni Komitelerinin Ýhtilal Hareketleri... s.17.
[26] Koçaþ, Tarih Boyunca Ermeniler... ss.126-127.
[27] B.O.A, DH-SYS, 65/2, Belge No: 12.
[28] Ermeni Komitelerinin Ýhtilal Hareketleri... s.17.
[29] B.O.A., DH-SYS, 53/12, Belge No: 2/1.
[30] B.O.A., DH-SYS, 53/3, Belge No: 2; B.O.A, DH-SYS, 53/3, Belge No: 1/1, B.O.A, DH-SYS, 53/3, Belge No: 1/2, B.O.A, DH-SYS, 93/3, Belge No: 3.
[31] B.O.A., DH-SYS, 53/12, Belge No: 2.
[32] B.O.A., DH-SYS, 53/12, Belge No: 1/1; B.O.A, DH-SYS, 53/12, Belge No: 3.
[33] “Nalbandyan, Ýstanbul Merkez-i Umumisi’nden aldýðý emir üzerine cemiyet-i mezkure heyetini fesh ederek idarenin mühr-ü resmisiyle iþbar-ý sairenin tarafýna teslimi azasýna teblið ittiði...” B.O.A, DH-SYS, 65/2, Belge No: 5
[34] “Cemiyetler Kanunu’nun madde-i mahsusasý mucibince idare yeniden teþkil ve usulü dairesinde Hükümete müracaat edildiði...” B.O.A, DH-SYS 65/2, Belge No: 6; “Civar þubelerin konferansý Heyet-i Ýdarece tesirsiz kalýyor. Hükümet, Vahek’in murahhaslýðýný tanýyor...” B.O.A., DH-SYS, 65/2, Belge No: 8; B.O.A, DH-SYS, 65/2, Belge No: 10.
[35] Mesela Hýnçaklar 17 Eylül 1913 tarihinde Köstence’de yaptýklarý toplantýlarýnda bu yöndeki düþüncelerine aleniyet kazandýrmýþlardýr. Yöntemleri terör olacaktý...” Mahmut Muhtar, Maziye Bir Nazar, (Çev.) Nurcan Fidan, (Ankara 1999), s.50.
[36] B.O.A, DH-ÞFR, 44/68.
[37] “Ermeni Metropolidi, Demokrat Sosyal Hýnçakyan Komitesinin Paris merkezi efkarýna hadým ve ihtilalkarane bir vaziyet de bulunduðu istihbar olan Harput þubesi efradýnýn ahval ve harekatý taht-ý tarassudda bulundurulmasý...” B.O.A., DH-ÞFR, 45/71.
[38] Hýnçak Cemiyeti’nin makalemize konu olan bu nizamnamesi þimdiye kadar bütün boyutuyla yayýnlanmamýþ olmasý çalýþmanýn önemini artýrdýðý kanaatindeyiz. Bu belge Baþbakanlýk Osmanlý Arþivi Dahiliye Siyasi tasnifinde 53/3 numarasýyla bir kitapçýk olarak bulunmaktadýr.Biz bu çalýþmada söz konusu olan bu belgeyi tam metnin transkripsiyonunu yayýnlamaktayýz.Kitapçýðýn kapaðý aynen þöyledir:
Memâlik-i Osmaniye Sosyal Demokrat Hýncakyan Cemiyeti
Heyet-i Ýdare-i Merkeziyesinin 2. Neþriyatý
Memâlik-i Osmaniye Sosyal Demokrat Hýnçakyan Cemiyeti Nizamname-i Esasisi
(Program)
Dersaadet
1325
| |
Anasayfa
Ýletiþim
��eri�e Yorum Yaz
Yazd�r
Tavsiye Et
