Ermenistan-Gürcistan Ýliþkileri

Öz: Çarlýk Rusya’sýnýn Kafkasya’yý ilhak etmesiyle birlikte, Osmanlý ve Kacar imparatorluklarýndan bu coðrafyaya yoðun bir Ermeni göçü yaþanmýþtýr. Moskova tarafýndan özel olarak himaye edilmeleri ve üretim iliþkilerinin deðiþmesiyle, Ermeniler Gürcistan’da egemen bir konum edinmiþlerdir. Ekonomik merdivenin alt basamaklarýnda yer alan Gürcüler tarafýndan Ermeniler kolonileþtirici gücün bir parçasý olarak görülmüþtür. Ermeni milliyetçiliðinin sýnýrsýz büyüklük duygusu ve kibirliliði Gürcü toplumunda Ermenilere karþý olumsuz fikirlerin yayýlmasýna ve pekiþmesine yol açmýþtýr. Gürcü ulusal uyanýþýyla birlikte, modern Gürcü kimliði Ruslarla beraber hem de Ermeni “ötekisi” üzerine þekillenmiþtir. Ýki toplum arasýndaki bu tarihsel güvensizlik, iki ülkenin baðýmsýzlýðý sonrasý iliþkilerini etkilemiþtir. Ayný zamanda farklý stratejik yönelim ve ulusal hedefler ile bu doðrultuda atýlan adýmlar var olan güvensizliði yeniden beslemiþtir. Böylece, iki ülke iliþkilerine güvensizlik sarmalýnýn hakim olduðu söylenebilir.

Anahtar Kelime: Ermenistan-Gürcistan Ýliþkileri; Cavaheti; Abhazya Ermenileri; “Büyük Ermenistan”; Ermenistan-dýþ politika; Gürcistan-dýþ politika; Gürcü kimliði.

Abstract: When the Caucuses were annexed by Tsarist there was a mass immigration of Armenians from the Ottoman and Kacar empires to that area. Due to Moscow's direct and special patronage coupled with the change in their economic relationships the Armenians gained prominence in . To the economically side lined Georgians the Armenians fast became a symbol of foreign colonial power. The pompous and condescending views inherent in Armenian nationalism quickly inspired antipathy and animosity from the native Georgian population. This flow of resentment ultimately culminated in the “otherization” of the Armenians and the Russians, thus creating the modern Georgian identity. Even after their respective independence the mistrust born of this mutual history has tainted relations between these nations. Differences in strategic and national aims have also furthered the rift between these nations. Thus it can be said that these nations are shrouded in mutual mistrust.

Key Words: Armenian-Georgian Relations, Javaheti, Abkhazian Armenians, Greater , Aremnain foreign policy, Georgian identity.

Giriþ

Ermenistan ve Gürcistan Güney Kafkasya’nýn iki küçük komþu devletidir. Devletlerarasý iliþkileri, 1918-20 arasý göz ardý edilirse, Sovyetler Birliði’nin daðýlmasý sonucunda, baðýmsýzlýklarýný kazanmalarýndan sonra baþlamýþtýr. Bu süre içinde iki ülke yetkililerinin resmi ziyaretlerinde yaptýklarý karþýlýklý olumlu açýklamalarýna raðmen, iki ülke iliþkilerine güvensizliðin ve rekabetin hakim olduðunu ilk bakýþta gözlemlemek mümkündür. Bu güvensizlik ve rekabet iliþkileri derinden etkilemektedir. Bu makalede söz konusu güvensizliðin kaynaklarýnýn neler olduðu ortaya konulmaya ve iki ülke iliþkileri deðerlendirilmeye çalýþýlacaktýr. Bu çerçevede, ilk olarak ana hatlarý ile Ermeni ve Gürcü toplumlarýnýn iliþkilerinin tarihi üzerinde durulacak, ardýndan da baðýmsýzlýk sonrasý iliþkileri etkileyen belli baþlý etkenler irdelenecektir.

Tarihin Yükü

Ermeni ve Gürcü toplumlarý uzun tarihi süreçte, deðiþik imparatorluklarýn egemenliði altýnda, bir arada yaþamýþlardýr. Bu baðlamda devletlerarasý iliþkilerin yaþý toplumlararasý iliþkilerin yaþýyla kýyaslanamayacak kadar kýsadýr. Tarihi perspektif göz ardý edilerek, iki ülke iliþkilerinin bugününün anlaþýlmasý olanaksýzdýr.

Ermeni-Gürcü iliþkilerinde, özellikle 19. yüzyýl bir kýrýlma noktasýdýr. Bu yüzyýlda ortaya çýkan üç faktör söz konusu toplumlarýn iliþkilerini dramatik bir biçimde etkilemiþtir. Bu etkenler Rusya’nýn Kafkasya’yý ilhaký, üretim iliþkilerinin deðiþmesi ve milliyetçiliktir.

1801 yýlýnda, Gürcü Krallýðýnýn ilhakýyla baþlayan süreçte, Rusya Güney Kafkasya’ya hakim olmuþtur. Bu geliþme Ermeni-Gürcü iliþkileri açýsýndan çeþitli sonuçlar doðurmuþtur. Öncelikle, Gürcü Krallýklarý’nýn iþgali sýrasýnda ve sonrasýnda, Rusya Ýmparatorluðunu bir hayli uðraþtýran, Gürcü isyanlarý yaþanmýþtýr. Söz konusu isyanlarýn bastýrýlmasýnda bölgede bulunan Ermeniler önemli rol oynamýþlardýr. Ermeniler oluþturduklarý gruplarla hem Gürcü isyancýlara karþý Ruslarla omuz omuza savaþmýþ, hem de kýlavuzluk ve haber alma faaliyetlerini büyük ölçüde yerine getirmiþlerdir. Öyle ki, Mayýs 1813’te, Rus Kuvvetlerinin Komutaný Rtiþçev, Ýmparator I. Aleksandr’a “hayatlarýný Ruslarýn yolunda feda eden” Ermeni milletinin ödüllendirilmesini isteyecek kadar bu durumdan etkilenmiþti.[1] Söz konusu olaylar iki toplum arasýnda süregelen güvensizliði beslemiþtir. Bu olgunun günümüze etkisi, olayýn yaþandýðý dönemdeki etkisinden çok daha büyüktür. Kuþkusuz, Gürcü isyanlarýnýn baþarý þansý düþüktü. Fakat, daha sonraki dönemde Ermeni karþýtý duygular geliþip yaygýnlaþtýkça, geriye dönülerek bu olaya referans yapýlmasý söz konusu duygular açýsýndan pekiþtirici rol oynamýþtýr.

Güney Kafkasya’daki Rus hâkimiyetinin en önemli sonuçlarýndan biri bölgenin demografik yapýsýnda önemli deðiþikliklere yol açmýþ olmasýdýr. Bölgedeki Müslüman halk Osmanlýya sürülürken Osmanlý ve Kacar imparatorluklarýnýn Ermeni tebaasý da Kafkasya’ya göç etmiþtir. Kafkasya’ya göç eden Ermeniler, Ýrevan, Nahçývan ve Karabað hanlýklarýnýn yaný sýra, Gürcistan’ýn Sameshi-Cavaheti, Trialeti, Tiflis, Sohum ve Batum gibi bölgelerine yerleþtirilmiþlerdir. Bölgeye göç eden Ermenilerin taþýnma masraflarý Çarlýk tarafýndan karþýlanmýþ, Hazine arazileri ve Müslüman ahaliden satýn alýnan topraklar göçmenlere daðýtýlmýþtýr. Ayrýca, Ermeniler 10 yýllýk bir süre için vergiden de muaf tutulmuþtur.[2] Bu göçler sonucunda 1800 yýlýnda Gürcistan’da 47 bin olduðu tahmin edilen Ermeni nüfusu 1832’de 84 bine, 1897’de ise 197 bine ulaþmýþtýr.[3] Devam eden göçler sonucunda 20.yy’ýn baþlarýnda Gürcistan’daki Ermeni nüfusu üç yüz bini aþmýþtýr. Bu durum, günümüzde iki ülke iliþkilerini etkileyen en temel etkenlerden olan toprak iddialarýnýn kaynaðý olmakla birlikte, devam eden süreçte pek çok sonuç doðurmuþtur.

Rus egemenliði ile birlikte, Kafkasya’daki Ermeni nüfusun ayný zamanda etkinliði de artmýþtýr. Bu konuda iki etken baþlýca rol oynamýþtýr. Öncelikle, Ermeniler Moskova tarafýndan Rus yayýlmacýlýðýnýn geleceði için önemli bir araç olarak deðerlendirilmiþ, Kafkasya’nýn diðer halklarý ile eþit görülmemiþ, özel olarak himaye edilmiþtir. Güney Kafkasya Genel Valisi Vorontsov-Daþkov’un Çar II Nikolay’a yazdýðý mektup bu durumu açýkça ortaya koymaktadýr. Mektupta “Kafkasya’da Türklerle olan iliþkilerimizin tarihi boyunca, Rus siyaseti Büyük Petro döneminden bu yana, savaþlarda yanýmýzda yer alan Ermenilere karþý dostane tutum takýnmak doðrultusunda olmuþtur....askerî müdahalelerimize kolaylýkla sahne olabilecek bölgelerde yaþayan halklarýn dostça duygularýný köreltmek yerine desteklemeliyiz” denilmektedir.[4]

Ermenilerin Gürcistan’da etkinliðini artýran diðer faktör ise 19.yüzyýlla birlikte üretim iliþkilerinin deðiþmeye baþlamasýdýr. Gürcü toplumuna feodal üretim iliþkileri hakimdi. Toprak soyluluðuna dayanan feodal üretim iliþkileri yerini kapitalist üretim iliþkilerine býraktýkça Gürcü aristokrasisi sürekli olarak zenginliðini ve gücünü yitirmiþtir.[5] Buna karþýlýk geleneksel olarak ticaretle uðraþan Ermeni toplumu ise giderek güçlenmiþtir. Zaten, tarihsel olarak Tiflis’de küçük fakat zengin bir Ermeni topluluðu mevcuttu. Kafkasya’ya göç eden Ermenilerden ticaretle uðraþanlar da þehirlere yerleþtirilmiþtir.[6] Ermeniler kýsa sürede, tüm bölgenin ticari ve sanayi hayatýna hakim oldular. Kafkas savaþlarý sýrasýnda Rus ordusuna erzak satmaktan, Ýran’la þeker ve pamuklu ürünler ticareti yapmaktan, sonra ise Tiflis’te sahip olduklarý pamuk, deri ve tütün endüstrilerinden ve nihayet, bankacýlýktan yararlanarak sermayelerini geliþtirdiler.[7] Gürcü soylularýnýn topraklarýný da satýn alan zengin Ermeni burjuvazisi Gürcistan’ýn ekonomik hayatýnda egemen bir konum edindi.[8] Özellikle, Tiflis gibi merkezî kentlerde, bu etkinlik gözle görülür düzeydeydi. 1897’de Tiflis’teki 9.725 tüccarýn 4.727’si (yüzde 43,4) Ermeni idi. Gürcü tüccar sayýsý ise 2.619 (yüzde 26,1) gibi mütevazý bir sayý oluþturmaktaydý. Gürcistan’daki en büyük 150 sanayi müessesinin yüzde 44’ü Ermenilere, yüzde 10’u ise Gürcülere aitti.[9] Kýsa sürede Ermenilerin bu etkinlikleri idari hayata da yansýdý ve özellikle, Tiflis Belediye Meclis’inde çoðunluðu oluþturdular. Ýþçi sýnýfý açýsýndan da durum pek farklý deðildi. Ermeni burjuvazisine ait fabrikalarda baþlýca Ermeni iþçiler istihdam edilmekteydi.[10] Örneðin, Tiflis’te tütün endüstrisinde çalýþan iþçilerin çoðunluðunu, deri ve dokuma endüstrilerindekilerin de önemli bir kýsmýný Ermeni iþçiler oluþturmaktaydý.[11] Ayrýca, Ermeni iþçilerle kýyaslandýðýnda, Gürcü iþçiler vasýfsýz ve düþük ücretli iþlerde çalýþtýrýlmaktaydý. Sonuç olarak, Rus egemenliði ve üretim iliþkilerinin deðiþmesiyle, Gürcüler Gürcistan’da ekonomik merdivenin alt basamaklarýna inmiþler ve büyük ölçüde siyasî alanýn dýþýnda kalmýþlardý.[12] Böyle bir yapýnýn milliyetçilikle tanýþmasý Gürcüler arasýnda Ermeni karþýtý duygulara yol açtý. Gürcü iþçiler için iþyeri sahibi çoðu zaman bir Ermeni idi. Bu sebeple de, Gürcüler arasýnda milli bilinç sýnýf bilinciyle örtüþtü ve Ermeni düþmanlýðýyla iç içe geliþti.[13] Marksist düþüncelerin Güney Kafkasya’da en fazla Gürcüler arasýnda yayýlmasýnýn altýnda bu husus yatmaktadýr.

19.yy’da iki toplum iliþkilerini etkileyen diðer faktör ise milliyetçilikle tanýþmalarýdýr. Kafkasya’nýn diðer halklarýna oranla Ermeniler arasýnda milliyetçilik daha erken dönemde ortaya çýkýp yayýlmýþtýr. Osmanlý, Rusya ve Ýran’da daðýnýk halde yaþayan Ermenilerin çoðunluðu oluþturduklarý bir “vatanlarý” yoktu. Oysa, toplumun kendini özdeþ hissedeceði “tarihi bir yurt” milliyetçiliðin temel ilkesidir. Bu sebeple de Ermeni milliyetçiliði, kuþkusuz Ermeni milletinin yüceltilmesi gibi duygusal yönlerinin yanýsýra, nihayetinde bütün Ermenileri kapsayan hayali “Büyük Ermenistan” siyasî projesi þeklinde vücut buldu. Gürcistan coðrafyasý da “Büyük Ermenistan”ýn bir parçasý idi. Tiflis Ermeni siyasî düþüncesinin baþlýca merkezlerinden birisi haline gelmiþti. Ermeni milliyetçiliði ile özdeþleþmiþ ünlü “Ermeni Devrimci Federasyonu”-Taþnaksutyun 1890 yýlýnda Tiflis’te kuruldu. Ayrýca 20.yy’ýn baþlarýnda Tiflis’te, aralarýnda Taþnaklarýn yayýnlarý da bulunan 20 Ermeni gazete ve dergisi yayýnlanmaktaydý. Bu gazete ve dergilerde Ermeni milletini yücelten, “Büyük Ermenistan” özlemi ile ilgili yoðun propaganda yapýlmaktaydý.

Öte yandan, tarihsel olarak iki toplumun folkloru, mimarisi, sanat ve edebiyatý karþýlýklý etkileþim içinde olmuþtur. Bu durum milliyetçilikle birlikte, iki toplum aydýnlarý arasýnda kendi kültürünün orijinal ve üstün olduðu tartýþmalarýna yol açmýþtýr. [14] Ermeni milliyetçileri, Ermeni milletini Kafkasya’nýn en eski, en köklü, en kültürlü ve en geliþmiþ milleti olarak takdim etmekteydiler. Bu çerçevede, coðrafî olarak Gürcistan’a “Büyük Ermenistan”ýn bir parçasý olarak bakmanýn ötesinde, Gürcü kültür varlýklarýný da sahiplenmekteydiler. Tiflis’in tarihsel olarak Ermeniler tarafýndan kurulduðu, Gürcü alfabesinin Ermenilerce oluþturulduðu, Gürcücenin Ermenice’nin etkisi altýnda geliþtiði, Gürcülerin Hýristiyanlýkla Ermeniler tarafýndan tanýþtýrýldýðý, Gürcü mimarisinin Ermeni mimarisinden doðduðu gibi iddialar Ermeni yayýnlarýnda yer almaktaydý. Dolayýsýyla, iyi olan her þey ya Ermenilere aitti ya da Ermenilerden etkilenmiþti.

Gürcü milli uyanýþ hareketi 19.yy’ýn ikinci yarýsýndan itibaren böyle bir ortamda teþekkül etmeðe baþlamýþtýr. Üretim iliþkilerindeki deðiþmeye baðlý olarak Tiflis’e taþradan hatýrý sayýlýr Gürcü göçü yaþanmýþtýr. 1865’te Tiflis’te 14.878 Gürcü var iken 1897’de bu rakam 38.357’ye yükselmiþti. Bununla birlikte, bu rakam 159 bin nüfuslu kentin yüzde 26,3’ünü oluþturmaktaydý. Ermeniler yüzde 38’lik bir oranla Tiflis’te çoðunluðu oluþturmaya devam etmekteydiler.[15] Tiflis’te egemen konumdaki Ermenilerle karþýlaþma Gürcülerin kendini tanýmlamalarýnda temel uyarýcý oldu.[16]

Bu fiilî durum düþünce alanýndaki geliþmelerle örtüþtü. Tam da bu dönemde, Rus üniversitelerinde eðitim alan ve Batý siyasî düþüncesi ile tanýþmýþ, soylu ailelere mensup yeni kuþak Gürcü aydýnlarý meydana çýkmaya baþladý. Ýlya Çavçavadze, Akaki Tseretli gibi ünlü isimlerin önderliðindeki “Ýlk Kuþak”ýn (Pirveli Dasi-birinci grup) çoðunluðu edebiyatçý ve gazeteci idi. Bu aydýnlar Rus hegemonyasýna, sýnýrlý fakat etkili bir kültürel direniþi ön plana çýkararak, yanýt verdiler.[17] Baþta Çavçavadze olmakla, bu grubun çalýþmalarýnýn önemli bir kýsmýný, doðal olarak Ermeni iddialarýyla mücadele oluþturmuþtur. Çavçavadze ünlü “Ermeni Alimleri Ve Feryat Eden Taþlar” eserinde Ermenilerin kendileri ve Gürcüler hakkýndaki düþüncelerini þöyle özetlemektedir:

Onlar söz ve kalemle dünyaya sýzlanarak ezelden Karadeniz ve Hazar Denizi’nden Dicle ve Fýrat kaynaklarýna kadar Kafkas daðlarýnýn her tarafýnda sözde Ermenistan’ýn bulunduðunu, buraya sýðýnan Gürcülere Ermenilerin merhamet ederek 10 dönümlük bir toprak verdiðini söyleyip durmaktadýrlar. Onlara göre, halk olarak anýlmaya deðer olmayan Gürcülerin, nesilleri tükenmek ve soysuzlaþmak üzeredir. Var olsalar bile bulunduklarý durumu idrak edebilecek akla sahip deðildirler. Tanrý Gürcülere ticaret yeteneði vermemiþtir: arabacýlýktan ve çobanlýktan baþka hiçbir iþe yaramazlar. Gülünç de olsa, Gürcistan diye yücelttikleri toplam birkaç dönümlük ekin yerlerini bile kullanamamaktadýrlar. Nasýl kullansýnlar ki, bunun için akýllarý, çalýþma azmi, eðitimleri, bilinçleri, bilmek ve öðrenmek için de arzu ve hevesleri yoktur. Daðýnýk Ermeniler ise ellerinde kültür bayraðýyla, sadece yakýn doðuya deðil, uzak, vahþi ve cahil Asya’yý canlandýrmak ve mutlu etmek için Tanrý ve tarih tarafýndan davet edilmiþlerdir.[18]

“Ýlk Kuþak” aydýnlar Ermeni iddialarýnýn Gürcü milletini aþaðýladýðýný, küçük düþürdüðünü ve amaçlarýnýn tarihten Gürcüleri silmek olduðunu ileri sürerek buna karþý gazete ve dergi sayfalarýnda mücadeleye baþlamýþlardýr. Çavçavadze, Ermenilerin Gürcülerin milli onurunu kýrmakla yetinmeyip Gürcüleri yeryüzünden tamamen silmek için bütün Gürcü tarihinin üzerine bir çizgi çekmekte olduklarýný ve bu amaçla da Gürcülere ait ne varsa hepsini kendilerine mal ettiklerini ileri sürmektedir. Ermenilerin bütün bunlarý, dünyaya Güney Kafkasya’da çok eski zamanlardan itibaren sadece Ermeni milletinin yaþadýðýný ve bölgenin geleceðinin de onlara ait olduðunu göstermek için yaptýklarýný ileri süren Çavçavadze, Ermeni aydýnlarýný “Biz çok veya az size sahip çýktýk. Sýðýndýrdýk. Size kardeþlik ettik. Bizim evde bize karþý düþmanca davranmayýn” diye uyarmýþtýr.

“Üçüncü Kuþak” (Meore Dasi-üçüncü grup) Gürcü aydýnlarý, toplumdaki Ermeni karþýtý duygu ve düþünceleri sýnýfsallaþtýrdý. 1890’larda þekillenen ve sosyal –demokrat düþüncelere sahip bu kuþaða göre Gürcülerin temel sorunu sömürü idi. Gürcistan’ý adeta satýn almýþ olan Ermeni burjuvazisi Gürcü halkýnýn sýrtýna binmiþ kapitalist sömürücüler, asalaklardý.[19] Bu sebeple de Gürcü sosyalistlerin Gürcistan’ýn özgürlüðü için burjuvaziye ve emperyalizme karþý mücadele çaðrýlarý sadece Rusya’ya karþý deðildi ayný zamanda Ermeni sömürüsüne de karþý idi.[20] Gürcistan’da sosyalist mücadele ayný zamanda Ermeni karþýtý mücadele þeklini almýþtýr.

Sonuç olarak, Gürcü milli uyanýþ hareketi ayný zamanda Ermeni karþýtý bir hareket olarak doðmuþtur. Ama bu Ermeni karþýtlýðý, týpký Azerbaycan örneðinde olduðu gibi, iki eþit toplum arasýndaki basit bir rekabet ve yabancý düþmanlýðý durumundan ziyade “kurtuluþçu seferberliðin” bir yansýmasýydý.[21] Çünkü Ermeni olgusu Rus olgusundan ayrý olarak düþünülmemekteydi. Siyasî-askerî varlýklarýyla Gürcistan’ý yöneten Ruslarýn yanýnda Ermeniler fiilen, pratikte kolonileþtirici statüsünde gözükmekteydi. Nitekim, Rus düþünürü Veliçko, yerli ahalinin Rusya’nýn Kafkasya’yý kendisi için deðil, Ermeniler için mi feth ettiðini sorduklarýný yazmaktadýr.[22] Dolayýsýyla, Gürcüler kendilerini Rus-Ermeni koalisyonunun sömürgesi gibi görmekteydiler ve bu bakýmdan Ermenilerin diðer sömürgecilerden fazla bir farký yoktu. Sonuç olarak, uzun tarihsel süreçte Gürcüler arasýnda Ermenilere karþý oluþan olumsuz deðerlendirme, 19 yüzyýlla birlikte yoðunlaþmýþ ve modern Gürcü kimliðinin “ötekisi” haline dönüþmüþtür.

Ýki toplum arasýndaki husumet, Çarlýk Rusyasýnýn daðýlmasýyla zirve noktasýna ulaþmýþtýr. Büyük ölçüde Ýrevan (Revan) Hanlýðý veya Çarlýk dönemi Erivan Guberniyasý topraklarý üzerinde kurulu Ermenistan Cumhuriyeti mevcut sýnýrlarýyla yetinmeyerek, hayali “Büyük Ermenistan”ý gerçekleþtirmek üzere Türkiye ve Azerbaycan’ýn yaný sýra, Gürcistan’dan da toprak talep edecektir. Gürcistan’a yönelik toprak talepleri Tiflis’e kadar uzanmakta ve Kür Nehri’nin batýsýnda kalan topraklarý içermekteydi. Ermenistan, bu taleplerinin, I Dünya Savaþý’nýn galibi Ýngiltere tarafýndan da destekleneceðini düþünmüþtür. Çünkü, Gürcistan baðýmsýzlýðýný ilan ettikten sonra Almanya’nýn korumasý altýna girmiþti. Bu amaçla Ermenistan, söz konusu topraklarý ilhak etmek üzere 7 Aralýk 1918’de Gürcistan’a saldýrmýþ, fakat Ýngilizlerin devreye girmesiyle ateþkes saðlanmýþtýr.[23] Bu savaþ Gürcülerin bilincinde derin izler býrakmýþ, günümüzde de Ermeni karþýtý duygularý besleyen bir kaynak olmuþtur.

Baðýmsýzlýk veya Rusya Faktörü

Günümüzde Ermenistan-Gürcistan iliþkilerini etkileyen önemli etkenlerin baþýnda Rusya faktörü gelmektedir. Bu etken söz konusu iki ülkenin her hangi bir üçüncü ülkeyle iliþkilerinden çok daha anlamlýdýr. Baðýmsýzlýk konusuna yaklaþýmlarý ve dünya görüþü bu etkenin bileþenleri olarak görülebilir.

Sovyetler Birliðinde Gorbaçov’un baþlatmýþ olduðu Perestroyka ve Glastnost politikalarýyla baþlayan toplumsal hareketler, Gürcistan’da, Ermenistan’dan farklý bir nitelik arz etmiþtir. Gürcü milli hareketi, iki hususu açýkça reddetmekteydi. Birincisi Moskova’nýn Gürcistan üzerindeki egemenliðiydi. Bu, milli hareketin baðýmsýzlýk yönünü oluþturmuþtur. Reddedilen ikinci husus ise, bir iktidar sistemi olarak komünizm idi. Komünizm reddedilirken, yerine Batý tarzý demokratik hukuk devletinin inþa edilmesi hedeflenmekteydi. Bu da milli hareketin demokratik yönünü temsil etmiþtir. Yürütülen mücadele, “çifte reddedici devrimle” sonuçlanmýþtýr.[24]

Gürcistan baðýmsýzlýðýný kazanmasýna raðmen, bir taraftan baðýmsýzlýk mücadelesinin anýsýnýn canlýlýðý, diðer taraftan da, tarih bilincinin etkisi ile, baðýmsýzlýðýný yeniden kaybetme korkusu yaþamaktadýr. Rusya Federasyonu’nun (RF) Gürcistan’ýn baðýmsýzlýðýný tanýmasý bu endiþenin ortadan kalkmasýný saðlamamýþtýr.[25] Bunun altýnda tanýma fiilînin RF’nin diðer tutum ve davranýþlarýyla desteklenmemesi yatmaktadýr. Bu da Baðýmsýz Devletler Topluluðu’nun (BDT) oluþturulmasý ve Gürcistan’ýn BDT üyeliði için zorlanmasýnda, bu amaçla etnik ayrýlýkçý hareketlerin desteklenmesinde kendisini açýkça göstermiþtir. Rusya’nýn eski Sovyet coðrafyasýný kendi etkinlik alaný olarak görmesi ve yeni cumhuriyetlerin baðýmsýzlýðýnýn siyasî sonuçlarýný tanýmadaki güçlükleri “Yakýn Çevre Doktirini” ile kurumsallaþmýþtýr. Moskova’nýn yeni cumhuriyetlerin baðýmsýzlýðý karþýsýnda takýndýðý bu tavýr tarihi arka planda taþýnan kaygýyý korkuya dönüþtürmüþ ve Tiflis’in “Rusya, Gürcistan’ýn þeklen baðýmsýzlýðýný istiyor, ama özünde zayýf, güçsüz, Rusya’ya baðýmlý bir halk olmasýnda isteklidir” biçiminde düþünmesine yol açmýþtýr.[26] Baðýmsýzlýðý yeniden kaybetme korkusu bugüne kadar Gürcü dýþ politikasýnýn temel eksenini oluþturmuþ ve Rus-Gürcü iliþkilerine hassasiyet kazandýrmanýn yanýnda, Gürcü dýþ politikasýna Rus nüfuz alanýndan uzaklaþmak ve Batý’yla bütünleþmek isteði þeklinde yansýmýþtýr.

Ermeni milli hareketi ise baðýmsýzlýkçý ve demokratik bir hareket olarak deðil, irredentist bir hareket olarak doðmuþtur. Týpký yüzyýlýn baþýnda olduðu gibi, yüzyýlýn sonunda da baðýmsýzlýk Ermenistan’da pek arzulanan bir þey deðildi.[27] Her ne kadar, “Karabað Komitesi” “Ermeni Ulusal Hareketi”ne dönüþürken baðýmsýzlýk ve demokratikleþme söylem olarak kabul edildiyse de, mahiyet itibariyle harekâtta köklü bir deðiþiklik yaþanmadý. Sovyetler Birliði’ne karþý hem baðýmsýzlýk hem de irredentist mücadele vermenin olanaksýzlýðý bir tarafa, Ermenistan’ýn savaþ için Moskova’nýn desteðine ihtiyacý vardý.

SSCB’nin çöküþü Ermenistan’a da baðýmsýzlýk kazandýrmýþ, ancak baðýmsýzlýk konusu Ermenistan’ýn gündeminin önceliði haline gelememiþ ve temel deðere dönüþememiþtir. Bu yüzden de, Gürcistan örneðindeki, Rus nüfuz alanýndan uzaklaþmak çabasý Ermenistan’ýn gündeminde yer almamýþtýr. Dahasý, baðýmsýzlýk sonrasý Ermenistan’ýn hemen hemen her alanda Rusya’ya baðýmlýlýðý giderek artmýþtýr.[28] Yeni baðýmsýzlýðýný kazanmýþ bir ülkenin baðýmsýzlýðýnýn reel deðerinin “eski efendiye” –Rusya’ya- olan baðýmlýlýðýnýn azalmasýyla doðru orantýlý olduðunu göz önünde bulundurursak[29], bu durum Ermenistan’ýn baðýmsýzlýðýna kuþku ile bakýlmasýna, baðýmsýz bir devlet olmaktan çok Rusya’nýn bölgedeki “5.kol”u veya “vassalý” olarak algýlanmasýna yol açmýþtýr. RF’nin emperyalist tutumlarýnýn Ermenistan’ýn geniþleme arzusuyla örtüþmesi sonucunda oluþan RF-Ermenistan ittifakýnýn doðal sonucu olarak, Ermenistan Rusya’nýn bölgesel hegemonyasýný yeniden kurmasý konusunda da Rus politikalarýný desteklemiþtir.[30]

Sonuç olarak, Ermenistan’ýn Rus merkezli ve irredentist politikalarý Tiflis açýsýndan ikisi olumsuz, biri olumlu üç sonuç doðurmuþtur. Birincisi, Ermenistan’ýn Rusya’ya baðýmlý kalmasýnýn, baðýmsýzlýðý için aðýr bedeller ödeyen Gürcistan tarafýndan tedirginlikle karþýlanmasý ve baðýmsýzlýðýna yönelik tehdidi artýrýcý rol oynamasýdýr. Ýkincisi, Ermenistan’ýn Rus desteðine dayalý irredentist politikasýnýn, önemli bir Ermeni azýnlýðý içinde barýndýran Gürcistan için ciddi bir güvenlik sorunu doðurmasýdýr. Bu iki sonuç Gürcistan’da Ermenistan’a karþý var olan tarihsel güvensizliði beslemektedir. Üçüncüsü ise, Ermenistan’ýn mevcut politikalarýnýn, bu ülkenin Gürcistan’a baðýmlýlýðýna yol açmasýdýr.

Rusya faktörünün öteki yüzünü Türkiye faktörü oluþturmaktadýr. Bugün her ne kadar RF’nin, yeniden Çarlýk veya Sovyet dönemlerinde olduðu gibi Gürcistan’ý tahakküm altýna almasý olanaksýzsa da, Tiflis’i sýnýrlayacak ve Rusya’nýn egemen jeopolitik ve ekonomik konumunu saklý tutacak yeni bir iliþki tarzý peþinde olduðu kestirilebilir.[31] Buna baðlý olarak baðýmsýzlýk etkeni Gürcü dýþ politikasýný, geçen sürecin tüm aþamalarýnda baðýmsýzlýðýna yönelik algýladýðý Rus tehdidine karþý mücadele edebilmek için ittifaklar politikasýna yöneltmiþtir. Gürcistan’ýn dýþ iliþkileri coðrafî konumu göz önünde bulundurularak iç içe geçmiþ üç halka þeklinde tasavvur edilebilir:[32] ilk halkada kendisi hariç diðer iki Güney Kafkasya cumhuriyeti, ikinci halkada Güney Kafkasya alt sistemine komþu üç bölgesel güç-Türkiye, Ýran ve Rusya; en son halkada ise diðer bölge dýþý aktörler-ABD, AB ülkeleri ve s. ile iliþkiler.

Ýlk halkada Ermenistan’ýn, ikinci halkada Ýran’ýn RF ile oluþturmuþ olduðu düþey jeopolitik eksen Gürcistan’ýn Rus tehdidine karþý koyacak ittifak kombinasyonlarýnda tercih sayýsýný sýnýrlamýþtýr. Ýç halkada böyle bir ittifak Azerbaycan’la yaþanmýþtýr.[33] Fakat Azerbaycan’ýn da Gürcistan’la paralel süreçten geçmesi ve benzeri sorunlarla uðraþmasý moral desteðinin dýþýnda maddi ve politik desteðini sýnýrlamaktadýr. Böyle bir tabloda RF’yi dengeleyecek tek aktör olarak Türkiye öne çýkmaktadýr.

Gürcistan’ýn Karadeniz’le kýyýsý olmasýna raðmen, Güney Kafkasya alt sistemi göreli olarak ikinci halkada sayýlan bölgesel güçlerle çevrelenmiþ bir yapý arzetmektedir. Kuzeyden Rusya’nýn, güney doðudan RF ile birlikte hareket eden Ýran’ýn baskýsý karþýsýnda Türkiye’nin Güney Kafkasya cumhuriyetlerinin baðýmsýzlýðýný desteklemesi bu cumhuriyetler için adeta derin ve rahat soluk alabilecekleri pencere olarak açýlmýþ ve baðýmsýzlýklarýna yönelik tehditleri dengeleyici rol oynamýþtýr. Gürcistan Devlet Baþkaný Eduard Þevardnadze Ocak 2001’de gerçekleþtirdiði Ankara ziyaretinde “Türkiye ile olan dostluk iliþkilerimiz Gürcistan’ýn baðýmsýzlýðýnýn temel taþýný oluþturmaktadýr” açýklamasýyla bu durumu ifade etmiþtir. Böylece, SSCB’nin daðýlmasý sonrasý Güney Kafkasya’da Rusya-Ermenistan-Ýran düþey jeopolitik eksenini kesen Türkiye-Gürcistan-Azerbaycan yatay jeopolitik ekseni doðmuþtur. Bu tablo Gürcistan Ulusal Güvenlik Doktrini’ne de açýkça yansýmýþtýr. Doktrin’de Ermenistan’la iliþkiler karþýlýklý çýkar temeline dayalý pragmatik iþbirliði olarak tanýmlanýrken, Azerbaycan ve Türkiye stratejik ortak olarak tanýmlanmýþtýr.

Bu durum, Türkiye ve Azerbaycan’a karþý tarihsel düþmanlýk besleyen Ermenistan tarafýndan tehlikeli bir durum olarak deðerlendirilmektedir. Ermeni aydýnlarý kendi çýkarlarý doðrultusunda Rusya-Ermenistan-Ýran jeopolitik ekseninin varlýðýný alkýþlarken Gürcistan’ýn tarafsýz olmasýný istemektedirler.[34] Özellikle Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol, Bakü-Tiflis-Erzurum doðal gaz boru hatlarý ve Bakü-Tiflis-Kars demiryolu hattýnda Gürcistan’ýn rol almasý Ermenistan’da düþmanlýk da içeren bir kýskançlýkla karþýlanmaktadýr. Ermenistan uyguladýðý politikalarýn sorumluluðunu üstlenmek yerine, Gürcistan’ý bu bölgesel projelerde yer alarak Ermenistan’ý “izole” etmeye çalýþmakla itham etmekte ve adeta bu durumu “ihanet” olarak algýlamaktadýr.

Toprak Bütünlüðü Mü, Kendi Kaderini Tayin Mi?

Ermenistan-Gürcistan iliþkilerini etkileyen bir diðer konu toprak bütünlüðü meselesidir. Bu konu, iki ülke iliþkilerinde iki biçimde ortaya çýkmaktadýr. Birincisi, fikri düzlemdedir. Yürütülen etnik temizlik sonucunda mono-etnik bir yapýya ulaþan Ermenistan, Daðlýk Karabað sorunu sebebiyle ulusal azýnlýklarýn, uluslararasý hukukta sömürge toplumlarý için geçerli olan, kendi kaderini tayin hakkýný savunmaktadýr. Ayrýca Ermenistan, Sovyetler Birliði’nin daðýlmasý sonrasý ortaya çýkan Abhazya, Güney Osetya, ve Daðlýk Karabað sorunlarýnýn bütün özgün koþullarýna raðmen ayný nitelikli sorunlar olduðunun ve gelecek statülerinin de bir birini etkileyeceðinin farkýndadýr. Bu sebeple bir taraftan Gürcistan’ýn toprak bütünlüðünü tanýmakla birlikte diðer taraftan da Abhazya ve Güney Osetya’daki ayrýlýkçý yönetimlere sýcak yaklaþmaktadýr. Bu durum sadece sempati ile sýnýrlý kalmamakta, Ermenistan Daðlýk Karabað ayrýlýkçý yönetimi üzerinden bu yönetimlerin zirve toplantýlarýna katýlmakta, seçimlere gözlemci göndermektedir.

Toprak bütünlüðü meselesinin Ermenistan-Gürcistan iliþkilerinde ortaya çýktýðý diðer biçim ise Gürcistan’daki Ermeni azýnlýðý boyutudur. 2002 nüfus sayým sonuçlarýna göre, Gürcistan’da 248.929 Ermeni yaþamaktadýr ki, bu da genel nüfusun yüzde 5,7’sine tekabül etmektedir.[35] Ermeniler, Gürcülerce coðrafî bölge olarak Cavaheti adý verilen, (bölgeye Ermeniler Cavah demektedirler) ülkenin güneyindeki Sameshi-Cavaheti vilayetine baðlý Ahalkale ve Ninosminde rayonlarýnda[36] yoðun olarak yaþamaktadýrlar. Bunun dýþýnda fiilen baðýmsýzlýðýný sürdüren Abhazya’da da yaklaþýk 70 bin civarýnda Ermeni bulunmaktadýr. Bu durumun sonucu olarak da Ermeni azýnlýðý konusu Cavaheti ve Abhazya meselesinde ortaya çýkmaktadýr.

Cavaheti: Ayrýlýkçýlýk mý “Beyaz Soykýrým” mý?

Cavaheti sorunu baðýmsýzlýk sonrasý dönemde Gürcistan’da zaman zaman yoðunlaþan, ama hiç gündemden düþmeyen sorunlardan birisidir. Özünde Cavaheti bölgesinde yoðun olarak yaþayan Ermenilerin özerklik talepleri yatmakla birlikte, Rus askerî üslerinin kapatýlmasý, Ahýska Türkleri’nin geri dönüþ süreci, Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattý’nýn yapýmý gibi diðer konularla iliþkili olarak sorun daha çetrefil bir görünüm arz etmektedir.

2002 nüfus sayým sonuçlarýna göre Sameshi-Cavaheti vilayetinin toplam nüfusunun yüzde 42,87’sini oluþturan Ermenilerin bu vilayete baðlý Ahalkale ve Ninosminde rayonlardaki oraný sýrasýyla yüzde 94,3 ve 95,8’e kadar yükselmektedir.[37] Ermenistan ve RF’nin verdiði destekle, Gürcistan’ýn baðýmsýzlýk sonrasý yaþadýðý geliþmelerden yararlanarak, bölgenin denetimini önemli ölçüde ele geçiren Ermeni paramiliter örgütleri, özerklik elde ederek bu konumlarýný tescil ettirmeye çalýþmaktadýrlar.

Gürcistan yetkililerinin, Cavaheti’de Gürcistan’ýn diðer bölgelerinden farklý bir sorunun olmadýðý yönündeki açýklamalarý bir tarafa býrakýlýrsa, Cavaheti sorununun niteliðine iliþkin iki temel görüþ bulunmaktadýr. Birinci görüþ, Cavaheti sorununu, perestroykayla baþlayan süreçlerin bir sonucu olarak ele almakta ve bölgedeki ekonomik ve toplumsal sorunlarýn çözümüne iliþkin özerklik talebini demokratik bir yaklaþým olarak deðerlendirmektedir. Ýkinci görüþ ise, birinci yaklaþýmýn tarihsel derinlikten (Ermenistan’ýn bu bölgeyi ilhak etmek üzere 7 Aralýk 1918’de Gürcistan’a saldýrmasý) ve coðrafî geniþlikten (Daðlýk Karabað Özerk Bölgesi’ne baðlý geliþmeler) yoksun olduðunu ileri sürerek özerklik taleplerini ayrýlýkçýlýk olarak görmektedir.

Perestroyka süreciyle birlikte Ermenistan’da Cavaheti’ye yönelik de irredentist talepler gündeme gelmiþtir. Karabað Savaþý öncesinde, Ahalkale rayonunda “Kesinlikle savaþ lazým. Bütün kuvvetimizle Cavaheti’yi, Karabað’ý Nahçývan’ý isteyelim. Ahalkale’yi isteyelim. Ermeni topraklarý yabancýlarýn elinde kalmasýn. Atalarýmýzýn dediklerini yapalým, ana vatana katalým” þeklinde, savaþ isteklerini dile getiren bildiriler daðýtýlmaktaydý.[38] Gürcistan Özgürlük Partisi Baþkaný Rezo Þaviþvili, 1990 yýlýnda yaptýðý bir açýklamada “Ermeniler eðer Daðlýk Karabað konusunu yaratmasalardý, Gürcistan’daki Ermeni bölgesinin Ermenistan’a katýlmasý talebinde bulunacaklardý” deðerlendirmesini yapmýþtýr.[39] Her ne kadar Ermenistan, Daðlýk Karabað örneðindeki gibi Gürcistan’a karþý açýk ve sýcak savaþ baþlatmamýþsa da, Cavaheti konusundaki iddialarýndan da vazgeçmemiþ, Gürcistan’ýn yaþadýðý Abhazya, Güney Osetya ve iç savaþ gibi geliþmelerden yararlanarak, Cavaheti’deki milliyetçi oluþumlarý destekleyerek bölgenin neredeyse Gürcistan yönetiminin dýþýna çýkmasýný saðlamýþtýr.

Aslýnda Daðlýk Karabað sorununun baþlamasýyla birlikte, Cavaheti’de de olasý bir ayrýlýkçý hareketten kaygý duyan Gürcistan’da, dikkatler büyük ölçüde bölge üzerine yoðunlaþmýþtý. Bir taraftan, dönemin Gürcistan yönetimi, Cavaheti’nin ekonomik ve sosyal problemlerini çözmeye yönelik programlar geliþtirirken, diðer taraftan da bölgedeki Ermeni yoðunluðunu sýnýrlandýrmak üzere, Acara depremzedelerini bu bölgeye yerleþtirmeye çalýþmýþtý. Fakat, 1990’larýn baþýndan itibaren Cavaheti üzerindeki dikkat giderek Abhazya ve Güney Osetya meselelerine ve iktidar mücadelesine yöneldi. Acara depremzedeleri de bölgeyi terk etmek zorunda kaldýlar.

Zviad Gamsahurdiya’nýn 1990 yýlýnda, etnik Gürcü milliyetçiliðinin temsilcisi olarak ve Ermenistan’ýn farklý etnik gruplardan arýndýrýlmýþ homojen yapýsýndan da ilham alarak, diðer etnik gruplarý “misafir” olarak kabul eden “Gürcistan Gürcülerindir” söylemiyle, iktidara gelmesi, durumu daha da gerginleþtirmiþtir. Gamsahurdiya’nýn kullandýðý dil ve simgeler diðer etnik gruplar gibi Ermenilerin de korkularýný artýrmýþ ve milliyetçi örgütlere yönelmelerine yol açmýþtýr. Baþta Cavah Halk Hareketi olmak üzere milliyetçi Ermeni örgütleri Gamsahurdiya’nýn uygulamalarýna karþý direnerek bölgenin denetimini ele geçirmiþlerdir. 25 Þubat 1988’de kültürel amaçlarla oluþturulduðu iddia edilen Cavah Halk Hareketi, Daðlýk Karabað Savaþý’nýn baþlamasýyla giderek güçlenmiþ ve Cavaheti’deki gönüllülerin Daðlýk Karabað’da savaþmak üzere gönderilmesini organize etmiþtir. Bu tür faaliyetler içinde yer almasý sonucu ayný zamanda kendine baðlý silahlý gruplar da oluþturmuþtur. Cavah Halk Hareketi, Gamsahurdiya’nýn Ahalkale’ye atadýðý üç valiyi kabul etmeyerek geri çevirmiþtir. Sonunda Gamsahurdiya, Cavah’ýn fiilî gücünü kabul etmek zorunda kalarak, 11 Kasým 1991’de Cavah örgütünün önde gelen isimlerinden Samvel Petrosyan’ý vali olarak atamýþtýr.

1990’lý yýllarýn ilk yarýsýnda, Gürcistan tam bir kaos ortamýna girmiþtir. 1991 güzünde, Ulusal Muhafýzlar ve Süvariler gibi paramiliter örgütlerin baþlatmýþ olduðu Gamsahurdiya karþýtý harekât, bir iç savaþa dönüþmüþ ve Ocak 1992’de Gamsahurdiya’nýn ülkeyi terk etmesine kadar sürmüþtür. Ardýndan iktidarý ele geçiren Askerî Konsey, Mart 1992’de Eduard Þevardnadze’yi ülkeye davet ederek iktidarý ona devretmiþtir. Þevardnadze, iktidara geldiðinde Güney Osetya çatýþmasý sürmekteydi. Haziran’da Güney Osetya’da ateþkesin saðlanmasýndan kýsa süre sonra, Aðustos 1992’de Abhazya’da çatýþmalar baþlamýþtýr. Aðustos 1993’e kadar þiddetli bir þekilde süren savaþ, Gürcistan’ýn yenilgisi ile sonuçlanmýþtýr. Abhazya ile görüþmeler sürerken bu kez de Gürcistan’ýn batýsýnda Megrelya’da bulunan Gamsahurdiya’nýn Tiflis’e doðru harekete geçmesiyle iç savaþ yeniden patlak vermiþ, ancak bu gerginlik Rusya’nýn devreye girmesiyle yatýþtýrýlmýþtýr.

Bütün bu yaþananlar merkezî hükümeti zayýf düþürürken, Cavaheti’deki örgütlerin bölge üzerindeki denetimlerini güçlendirmiþtir. Özellikle 1991-1994 yýllarý arasýnda Ermeni paramiliter güçleri bölgenin denetimini tamamen ellerinde tutmaktaydýlar ve bölge söz konusu örgütlere baðlý, Ermenilerin kendi inisiyatifleri ile oluþturduklarý Temsilciler Konseyi tarafýndan yönetilmekteydi. Dolayýsýyla Cavaheti bu dönemde, görünürde Gürcistan’a baðlý fakat fiilen onun egemenlik alaný dýþýnda bir bölge haline geldi ve bu yapýsýný günümüze kadar bir takým biçimsel deðiþiklikler hariç sürdürdü.

Söz konusu deðiþikliklerin baþýnda 1994 yýlýnda yapýlan idarî düzenleme gelmektedir. Bu düzenlemeyle Sovyetler Birliði dönemindeki rayon bazýndaki temel örgütlenme yerine daha geniþ bölgeleri içeren vilayetlere (mkhare) geçilmiþtir. Bu çerçevede 237 sayýlý baþkanlýk kararnamesiyle merkezi Ahýska (Ahalçih) olan Sameshi-Cavaheti vilayeti oluþturulmuþ ve Cavaheti bölgesini oluþturan Ahalkale ve Ninotsminda rayonlarý da bu vilayete dahil edilmiþtir. Ýlk baþta Ermeniler bu düzenlemenin, vilayet geneli itibarýyla Ermeni nüfus oranýný düþürmeyi hedeflediðini ve Ermeni iddalarýna karþý yapýlmýþ bir düzenleme olduðunu ileri sürerek karþý çýkmýþlarsa da, zamanla bu düzenleme ters etki yaparak Ermenilerin özerklik isteklerinin sýnýrlarýnýn geniþlemesine yol açmýþtýr.[40] Ermenilerin talep ettiði sýnýrlarýnýn geniþlemesi açýsýndan bir diðer geliþme ise, komþu Kvemo Kartli vilayetine baðlý Tsalka rayonundaki Türkçe konuþan Urumlar’ýn Yunanistan’a göç etmesidir. Urumlar’ýn yoðun göçü karþýsýnda rayon nüfusunun yüzde 55’ini oluþturur hale gelen Ermeniler, bu rayonun da Sameshi-Cavaheti vilayetiyle birleþtirilmesini talep etmeye baþlamýþlardýr.[41]

1990’larýn ikinci yarýsýndan itibaren Cavaheti’nin fiilî baðýmsýz görüntüsü giderek deðiþmeye baþlamýþtýr. Bunda Gürcistan devletinin toparlanmasý kadar Ermenistan’ýn da Cavaheti Ermenilerinin ayrýlýkçý eðilimlerini törpülemesi etkili olmuþtur. Erivan, Cavaheti konusunda tam bir ikilem yaþamaktadýr. Bir taraftan coðrafî konumu sebebiyle kendisi için önem arz eden Gürcistan’la sýcak çatýþmaya girmekten kaçýnýrken, diðer taraftan da Cavaheti Ermenilerinin ayrýlýkçýlýk yönündeki taleplerine de sýrt çevirememektedir. Özellikle bugün iktidar ortaðý olan Taþnaksutyun partisi ve o çizgideki oluþumlar Cavaheti konusuna daha fazla aðýrlýk verilmesini talep etmektedirler. Cavaheti’yi Büyük Ermenistan’ýn bir birleþeni olarak gören Taþnaksutyun’un stratejisine göre, Daðlýk Karabað’dan sonra sýra “haklarýný yeni aramaya baþlayan Cavah’a gelmektedir”.[42] Bu baðlamda Cavaheti doðumlu Ermenilerin Erivan’da “Zor Airenik” (Güçlü Anavatan) adlý siyasî bir parti kurmalarý da önemli bir geliþmedir.

Ermenistan, dýþ dünya ile baðlantýsýný güneyde Ýran ve kuzeyde Gürcistan üzerinden saðlamaktadýr. Özellikle stratejik partner olarak gördüðü RF ile iliþkilerini ve bugün dýþ ticaretinin yüzde 80’ini Gürcistan üzerinden saðlayan Ermenistan, Gürcistan ile iliþkilerinin gerilmesi durumunda, Cavaheti’de yeni bir kazanýmdan çok, kendisinin zarar göreceðini ve Karabað’daki kazanýmlarýný bile kaybedeceðini düþünmektedir. Bu yüzden de Erivan nihayetinde, Cavaheti Ermenilerinin özerklik taleplerini desteklemekle birlikte, daha fazla ileri gitmelerini istememektedir. Ayrýca, özerkliðin ilan edilerek askerî çatýþmaya dönüþmesinden çok, mevcut güçlü fiilî durumun korunarak ve bundan yararlanarak siyasî yollarla tescil ettirilmesinden yanadýr.

Öte yandan Gürcistan da, Cavaheti konusunda bir ikilem yaþamaktadýr. Mevcut durumdan memnun olmamakla birlikte, sorunun çözümüne iliþkin atacaðý sert adýmlarýn bir askerî çatýþmaya dönüþmemesi için ihtiyatla yaklaþmakta, mevcut Abhazya ve Güney Osetya sorunlarýna bir yenisini eklemekten kaçýnmaktadýr. Bölgedeki Rus askerî üssünün mevcudiyeti ve zayýf ekonomik yapýsý, askerî bir çözüm konusunda Gürcistan’ý sýnýrlamaktadýr. Ekonomik baský araçlarýnýn kullanýlmasý ise bölgedeki Ermenilerin baðýmsýzlýklarýný ilan etmeleri veya bölgenin Ermenistan tarafýndan ilhak olunmasý ile sonuçlanabileceðinden, Gürcistan bir savaþa girmesi ihtimalinden çekinmektedir. Ermenistan’ýn kendisine baðýmlýlýðýnýn farkýnda olan Tiflis, özerklik taleplerini kabul etmemekle birlikte, sorunun bir askerî çatýþmaya dönüþmesinden kaçýnarak, bu aþamada fiilî durumun adýnýn konulmadan sürmesini kabullenmektedir.

Cavaheti sorunu açýsýndan, Gürcistan’da 2003’de yaþanan “kadife devrim” bir dönüm noktasý olmuþtur. Devrimden kýsa süre sonra Saakaþvili iktidarý Acaristan’da merkezî yönetimin egemenliðini saðlamýþtýr. Ayrýca, Tiflis’in ülkedeki ve bu baðlamda Ahalkale’deki Rus üssünün kapatýlmasý yönündeki ýsrarlý çabalarý sonuç vermiþ ve Moskova 2008’e kadar üsleri kapatmayý taahhüt etmiþtir. Bir taraftan bu iki geliþme Cavaheti’deki ayrýlýkçýlarýn hareket alanlarýný sýnýrlandýrýrken, diðer taraftan da Saakaþvili yönetimi Cavaheti’de denetimi saðlamak için bu bölgeye yönelik çalýþmalarýný yoðunlaþtýrmýþtýr. Bunlarýn sonucu olarak kapana sýkýþan bölgedeki ayrýlýkçýlarda gerilimin giderek arttýðý gözlenmektedir.[43] Sürecin aleyhlerine iþlediðinin farkýnda olan Ermeniler, bugünkü durumlarýný zirve noktasý olarak deðerlendirmekte ve özerklik alacaklarsa bunu yalnýz bu aþamada becerebileceklerini, Rusya’nýn Ahalkale üssünü kapatmayý kabul etmesi ve Ahýska Türklerinin dönüþ sürecinin baþlamasý durumunda özerklik edinmelerinin imkânsýz olacaðýný düþünmektedirler. Bu yüzden de giderek taleplerini yoðunlaþtýrmakta ve üsluplarýný sertleþtirmektedirler.

Cavaheti’deki Ermeni örgütleri bölgedeki ekonomik ve toplumsal sorunlarýn yalnýz özerklikle çözülebileceðini ve mevcut Gürcistan yönetiminin sorunlarý çözmek istemediðini ileri sürmektedirler. Sorunlarýn çözülmemiþ olmasýnýn bölgeden yoðun bir göç yaþanmasýna yol açtýðý iddia edilmektedir. Örneðin Birleþik Cavah Demokratik Ýttifaký temsilci Aramom Batoyan bölgedeki 200 bin Ermeniden yalnýz 70 binin kaldýðýný ve bunun da yarýsýnýn yaþlýlardan oluþtuðunu ileri sürerek mevcut yönetimin kendilerine karþý “beyaz soykýrým” uyguladýðýný ileri sürmektedir. [44]

Abhazya Ermenileri: Ayrýlýkçýlýða Verilen Destek mi Ayrýlýkçýlýk mý?

Cavaheti’nýn dýþýnda Gürcistan’da Ermeni nüfusun yoðun yaþadýðý bir diðer bölge Abhazya’dýr. Abhazya’da en son nüfus sayýmý 1989 yýlýnda yapýlmýþtýr. Sonuçlarýna bakýldýðýnda Abhazya’nýn yüzde 45.7’si Gürcülerden oluþmaktadýr. Abhazlarýn nüfusu ise yüzde 17.8’dir. Nüfusun diðer kýsmýný ise büyük ölçüde Ermeni (%14.6) ve Ruslar (%14.3) oluþturmaktadýr. 1992-93 Gürcü-Abhaz savaþýyla birlikte Gürcü nüfusun önemli bir kýsmý Abhazya’dan göç ettirilmiþtir. Abhazya’da kalan Gürcü nüfusun yoðun olarak Gürcistan’la sýnýr oluþturan Gali bölgesinde ve yaklaþýk olarak 40 bin civarýnda olduðu ifade edilmektedir. Bu deðiþimi göz önünde bulundurarak, Abhazya nüfusunu etnik daðýlýmý itibariyle þekillendirmeye çalýþtýðýmýzda ilginç bir tablo ile karþýlaþýlmaktadýr: Gali bölgesi göz ardý edilirse, oran olarak bir birine yakýn üç etnik grup –Abhaz, Ermeni ve Ruslar.

Ermeni ve Rus nüfusun Abhazya’daki etkinliðini artýran bir diðer faktör ise bu iki toplumun Abhazlara oranla daha kentli olmalarýdýr. Bu durum SSCB döneminde psikolojik faktörlerle de – daha güvenilir olma – desteklenmiþ ve devlet hayatýnýn deðiþik alanlarýna yansýmýþtýr. Bugün bile Ermeni ve Ruslarýn yönetimde Abhazlardan daha etkili olduklarý iddia edilmektedir.[45] Türkiye’de Kafkas Vakfý’na baðlý Ajans Kafkas Genel Koordinatörü Fehmi Taþtekin’in Abhazya’ya yapmýþ olduðu ziyaret sonrasý izlenimlerinde “ Buradaki döviz iþi ile uðraþanlar ve dükkan sahipleri kýsacasý ticaretin kaymaðýný elinde bulunduranlar Ermeniler” þeklindeki açýklamalarý bu hususu doðrular niteliktedir.[46]

Ermenilerin Abhazya’nýn politik hayatýnda da önemli yeri vardýr. Abhazya Ermenileri de Abhazya’da baþ gösteren etnik ayrýlýkçý harekâtta yer almýþ ve hatta Abhazya’da yaþayan sivil Gürcü nüfusun Abhazya’dan kovulmasýnda baþlýca rol oynadýðý ileri sürülmüþtür. Abhazya Ermenilerinin Krunk adlý örgütünün faaliyetleri ve ünlü Ermeni subayý Mareþal Bagramyan’ýn adýný taþýyan Ermeni Taburunun Gürcülere yönelik “vahþice” davranýþlarý hem genel olarak Gürcistan’da hem de özellikle Abhazya mültecileri arasýnda canlýlýðýný korumaktadýr.[47] “Gulripi’de katilliðin, sadizimin ve duyulmamýþ iþkencelerin yüzde 90-95’inin suçlusu Bagramyan taburu ve Gulripi bölgesinde yaþayan Ermenilerdir. Bu taburun oluþmasýnda ve kuvvetlenmesinde Ermeni diasporasýnýn muazzam payý vardýr” diyen bir Gürcü tarihçi tanýk ifadelerine dayanarak yaþanan olaylarda Ermenilerin Abhaz ve Kuzey Kafkasyalý savaþçýlardan daha fazla þiddet uyguladýklarý sonucuna varmaktadýr.[48] Daha önceleri Abhazya Meclis Baþkan Yardýmcýlýðý görevini yürütmüþ olan Krunk Ermeni Örgütünün Baþkaný A. Topalyan Þubat 2002’de Gençlik ve Spor Bakaný olarak atanmýþ ve bu görevi Mart 2003’e kadar sürdürmüþ, Mart 2003’de oluþturulan yeni kabinede yer almamýþtýr.

Abhazya Ermenilerinin Abhazya’nýn ayrýlýkçý mücadelesini özümsemeleri iki etkenle açýklanabilir. Birincisi, kýsa vadede Daðlýk Karabað sorununa baðlý olarak ayrýlýkçýlýðýn geniþleyerek meþruiyet kazanmasýdýr. Bu durumda Abhazya Ermenilerinin ayrýlýkçý hareketteki yeri ayrýlýkçýlýða destek þeklinde tecelli etmektedir. Ýkincisi ise uzun vadeli olarak, muhayyel “Üç Deniz Arasý Büyük Ermenistan”ýn bir parçasý-kuzey batý Ermenistan þeklinde telakki edilen Abhazya’nýn baðýmsýzlýðýna kavuþmasýnýn saðlanmasýdýr.

Abhazya’daki savaþta önemli rol oynamýþ Bagramyan taburunun komutanlarý Temmuz 1997’de Erivan’da düzenlenen Bagramyan jübilesine davet edilmiþ ve büyük saygý ile karþýlanmýþtýr.[49] Ayrýca, Ekim 2000’de olduðu gibi, Ermenistan Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan bir heyetin Gürcistan’dan izinsiz Abhazya’yý ziyareti gibi olaylar Ermenistan’ýn Abhazya Ermenileri ile yakýn iliþki içinde olduðunu göstermektedir. Bir taraftan Abhazya Ermenilerinin ayrýlýkçý harekette oynadýklarý rol, diðer taraftan da Abhazya’daki Ermeni yapýlanmasýnýn Ermenistan’la iliþkileri Gürcistan’ý tedirgin etmekte, tepkilere yol açmakta ve Ermeni karþýtý duygularý beslemektedir.

Kilise Savaþlarý veya Kültürel Soykýrým (Etnosid) Ýddialarý

Ermenistan-Gürcistan iliþkilerinde varlýðýný sürdüren bir diðer sorun yumaðý ise Gürcistan’daki bazý kiliselerin hangi mezhebe ait olduklarýdýr. Bu konuda 19.yy’da iki toplum aydýnlarý arasýnda yoðun tartýþmalar yaþanmýþtýr. Çavçavadze baþta olmakla “Ýlk Kuþak” Gürcü aydýnlarý Ermenilerin Gürcülere ait kiliselerden Gürcü yazýsý ile olan kitabeleri Ermenice kitabelerle deðiþtirerek sahiplendiklerini ileri sürmüþlerdir.[50] Bu tartýþma SSCB döneminde de iki ülke bilim adamlarý arasýnda süregelmiþtir. Özellikle iki ülkenin baðýmsýzlýðý ile birlikte söz konusu tartýþma yeni bir boyut kazanmýþtýr. SSCB döneminde doðal olarak kullanýlmayan kiliseler Gürcistan yönetimi tarafýndan onarýlarak halkýn hizmetine sunulmaktadýr. Bu durum hem Gürcistan’daki Ermeniler, hem de Ermenistan’da yoðun tepkilere yol açmaktadýr.[51] Þimdiye kadar Gürcistan tarafýndan 45 Ermeni, 6 Katolik ve 5 de Rus Kilisesinin Gürcileþtirildiðini iddia eden Ermenistan’daki bazý çevrelere göre Gürcistan Ermeni kültür mirasýný sahiplenerek “kültürel soykýrým” uygulamaktadýr.[52]

Öte yandan, Gürcistan’daki kimi kiliselerin Ermenilere ait olduðuna iliþkin Erivan’da, özellikle Bilimler Akademisi gibi devlet kurumlarý tarafýndan yapýlan yayýnlar da Gürcü aydýnlar arasýnda sert tepkilere yol açmaktadýr. Ermenistan’da yapýlan yayýnlarda Gürcistan’da çoðu VI-XVII yüzyýllara ait yaklaþýk 650 Ermeni kilisesinin var olduðu iddia edilmektedir. Ýddia edilen kiliseler Gürcistan’ýn toplam 65 rayonundan 40’na daðýlmýþ durumdadýr.[53] Gürcü aydýnlar bu iddialarýn geçersiz olduðunu ileri sürmekle birlikte, asýl bu iddialarýn gelecekte politik talepler için ortaya atýldýðýndan derin endiþe duymaktadýr.

Sonuç

Ermenilerin 19.yüzyýlda kolonileþtirici gücün bir parçasý olarak Gürcistan’a göç etmeleri ve Ermeni milliyetçiliðinin sýnýrsýz büyüklük duygusu ve kibirliliði Gürcü toplumunda Ermenilere karþý olumsuz fikirlerin yayýlmasýna ve pekiþmesine yol açmýþtýr. Gürcü ulusal uyanýþýyla birlikte, modern Gürcü kimliði Ruslarla beraber hem de Ermeni “ötekisi” üzerine þekillenmiþtir. Ýki toplum arasýnda bu tarihsel güvensizlik, iki ülkenin baðýmsýzlýðý sonrasý iliþkilerini etkilemiþtir. Ayný zamanda farklý stratejik yönelim ve ulusal hedefler ile bu doðrultuda atýlan adýmlar var olan güvensizliði yeniden beslemiþtir. Böylece, iki ülke iliþkilerine karþýlýklý güvensizlik sarmalýnýn hakim olduðu söylenebilir.

Bununla birlikte, günümüzde özellikle Ermenistan’ýn Rus destekli irredentist politikalarýnýn, hatýrý sayýlýr bir Ermeni azýnlýðý içinde barýndýran Gürcistan’da yarattýðý tedirginliðin iki ülke iliþkilerinde belirleyici olduðu gözlemlenmektedir. Liberidyan’ýn vurguladýðý gibi büyük devlet hayalleri kuran ve ideolojik bakýþ açýsý taþýyan bugünkü Ermenistan’ý büyük hedeflere ulaþmak için bir araç olarak gören zihniyetin Ermenistan’da hakim olmasý bu tedirginliði güçlendirmektedir.[54] Gürcü aydýn çevreleri bu zihniyetin bugün Cavaheti konusunda açýk harekete geçmemesinin temel sebebi olarak Daðlýk Karabað dolayýsýyla Ermenistan’ýn Gürcistan’a baðýmlý hale gelmiþ olduðunda hemfikirdirler. Bu koþullar altýnda, iki ülke iliþkilerinde hem tarihsel güvensizliðin, hem de özellikle toprak bütünlüðü konusundaki tedirginliðin ortadan kalkmasýnýn temel þartýnýn Ermenistan’ýn “normalleþmesi”, geleneksel düþünce tarzýný býrakmasý olduðu söylenebilir.

[1] Þota Tetvadze, Otar Tetvadze, Somhebi Sakartveloþi (Gürcistan’daki Ermeniler), Gürcistan Milli ve Sosyal Ýliþkiler Akademisi, Tiflis, 1999. (Bu kitaptan yapýlan alýntýlar Gülnar Tanrýkulu tarafýndan çevrilmiþtir).

[2] Þahbaz Þamýoðlu, Borçalý’da Etnik Prosesler ve Milletlerarasý Münasibetler. XIX-XX Esrler, Azerbaycan Bilimler Akademisi Milli Münasibetler Enstitüsü, Azerbaycan Yayýnevi, Bakü, 1997, s.41. General Paskyeviç tarafýndan hazýrlanan talimatnamede Ýran’dan göç eden Ermenilerden tarým ile iþtigal eden ahaliye münbit topraklar verileceði ve buralarda devlete ödenen vergilerden altý yýl, mahalli resimlerden de üç yýl muaf tutulacaklarý ilan edilmiþtir. Bu konuda bkz. Kemal Beydilli, 1828-1829 Osmanlý-Rus Savaþýnda Doðu Anadolu'dan Rusya'ya Göçürülen Ermeniler, Türk Tarih Kurumu Yayýnlarý (Türk Tarih Belgeleri Dergisi, Cilt XIII, Sayý 17'den ayrýbasým), Ankara, 1988, s.370.

[3] Þota Tetvadze, Otar Tetvadze, Somhebi Sakartveloþi

[4] Tadeusz Swietochowski, Müslüman Cemaatten Ulusal Kimliðe Rus Azerbaycaný 1905-1920, Baðlam Yayýnlarý, Ýstanbul, 1988, s.71.

[5] Firuz Kazemzadeh, The Struggle For Transcaucasia (1917-1921), New York: Philosophical Library, 1951, s.11.

[6] Kemal Beydilli, 1828-1829 Osmanlý-Rus Savaþýnda, s.370.

[7] Anaide Ter Minassian, Ermeni Devrimci Hareketi’nde Milliyetçilik ve Sosyalizm.1887-1912, çev. Mete Tuncay, Ýletiþim Yayýnlarý, Ýstanbul, 2.basým, 1995, s.45.

[8] Firuz Kazemzadeh, The Struggle For Transcaucasia, s.12.

[9] Ronald Grigor Suny, “The Emergence of Political Society in Georgia”, Transcaucasia, Nationalism, and Social Change, Ronald Grigor Suny (der), The University of Michigan Press, 1996, ss.109-140, s.114; 19.yy’da üretim iliþkilerinde yaþanan deðiþim ve bunun Gürcü toplum yapýsýna etkisi ile ilgili olarak ayrýntýlý bilgi için bkz. Ronald Grigor Suny, The Making of The Georgian Nation, 2. baský, Indiana University Press, 1994.

[10] Anaide Ter Minassian, Ermeni Devrimci Hareketi’nde, s.45-46.

[11] Anaide Ter Minassian, Ermeni Devrimci Hareketi’nde, s.44.

[12] Ronald Grigor Suny, “The Emergence of Political Society in ”, s.140.

[13] Anaide Ter Minassian, Ermeni Devrimci Hareketi’nde, s.46; Firuz Kazemzadeh, The Struggle For Transcaucasia, s.12-13.

[14] Stephen F. Jones, “Georgian-Armenian Relations in 1918 to 1920 and 1991- to 1994: A Comparison”, Transcaucasia, Nationalism, and Social Change, Ronald Grigor Suny (der), The University of Michigan Press, 1996, ss.441-460, s.442

[15] Ronald Grigor Suny, “The Emergence of Political Society in ”, s.113.

[16] Ronald Grigor Suny, “The Emergence of Political Society in ”, s.111.

[17] Mehmet Bülent Uludað, Rusya ve Sovyetler Birliði’nde Gürcüler ve Gürcistan, Ankara, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yayýnlanmamýþ Yüksek Lisans Tezi, 1993, s.166.

[18] Ý.G.Çavçavadze, Armyanskýye Uçenýye i Vopyuþiye Kamni, Bilim Yayýnevi, Bakü, 1990 (1902 Tiflis baskýsýnýn týpkýbasýmý), s.2-3.

[19] Mehmet Bülent Uludað, Rusya ve Sovyetler Birliði’nde Gürcüler, s.172.

[20] Stephen F. Jones, “Georgian-Armenian Relations”, s. 447.

[21] Elnur Soltan, “Azerbaycan Cumhuriyeti ve Azerbaycan Kimliði Üzerine Düþünceler”, 21.Yüzyýlda Türk Dünyasý Jeopolitiði, 3. cilt, Ü.Özdað, Y.Kalafat, M.S. Erol (der), Avrasya Stratejik Araþtýrmalar Merkezi Yayýnlarý, Ankara 2003, ss.147-170, s.154-156.

[22] V. L. Veliçko, Kavkaz. Russkoe Delo i Mejduplemennýe Voprosý, Bilim Yayýnevi, Bakü, 1990, s.75. (1904 S. Peterburg baskýsýnýn týpkýbasýmý).

[23] 1918 yýlýnda Gürcistan’la Ermenistan arasýndaki savaþ için bkz. Þota Vadaçkorya, Voprosý Gruzino-Armyanskih Zvaimootnoþeniy v Politiçeskoy Mýsli Gruzii (1918-1920), Meçniereba, Tiflis, 1999.

[24] Leslie Holmes, Post-Komünizm, çev. Yavuz Alogan, Ýstanbul, Mavi Ada Yayýnlarý, 2000, s. 47.

[25] 3 Nisan 1997’de Gürcistan Parlamentosu tarafýndan kabul edilen kararda “Tarih, Rusya’nýn geçmiþte Gürcistan için problemler yarattýðýný veya her fýrsatta mevcut zýtlýklarý pekiþirdiðini, Gürcistan’ý koloniye dönüþtürmeye çalýþtýðýný göstermektedir” denilmektedir. Feliks Stanevski, “Tbilisi Svoy Výbor Sdelal” Nezavisimaya Gazeta, 31 Mayýs 2001.

[26] Revaz Garchechiladze, “Making of the New Georgia: Development Factors - Pluses and Minuses”, Caucasian Regional Studies, 1998, C. 3, S. 1; http://poli.vub.ac.be

[27] Yüzyýlýn baþýnda Gürcü ve Azerbaycan Türklerinin baðýmsýzlýðýnýn zorunlu bir sonucu olarak gerçekleþen Ermenistan’ýn baðýmsýzlýðý dönemin Ermeni yetkililerince “acý bir olay” olarak deðerlendirilmiþtir. 1918 yýlýnda Ermenilerin baðýmsýzlýk konusundaki duygu ve düþünceleri için bkz. Enis Þahin, Diplomasi ve Sýnýr. Gümrü Görüþmeleri ve Protokolleri-1918, Yeditepe Yayýnlarý, Ýstanbul, 2005, ss.89-110.

[28] Sedat Laçýner, “Ermenistan Dýþ Politikasý ve Belirleyici Temel Faktörler 1991-2002”, Ermeni Araþtýrmalarý, Sayý 5, Bahar 2002, ss.168-221, s.186.

[29] Sedat Laçýner, “Ermenistan Dýþ Politikasý”, s.171.

[30] Sedat Laçýner, “Ermenistan Dýþ Politikasý “, s.213.

[31] Zbignew Brezezinski, Büyük Satranç Tahtasý, Ýstanbul, Sabah Yayýnlarý, 1998, 2. baský, s. 128.

[32] Bu benzetme genel olarak Güney Kafkasya cumhuriyetlerinin her üçü için geçerlidir. Bkz. Edmund Herzig, The New Caucasus, Londra, The Royal Institute of International Affairs, 1999, s.93.

[33] Gürcistan Azerbaycan iliþkileri için bkz. Kamil Aðacan, “Kaderdaþ Devletler: Azerbaycan-Gürcistan Ýliþkileri”, Avrasya Dosyasý Azerbaycan Özel Sayýsý, Cilt 7, sayý 1, Ýlkbahar 2001, ss.319-337.

[34] Ýgor Muradyan, “Sovremennýe Armyano-Gruzinskie Otnoþeniya”, Orientirý Vneþney Politiki Armenii, Gayane Novikovoy (der), Erivan, Antares Yayýnevi, 2002, ss.72-96, s.90-91.

[35] 2002 nüfus sayým sonuçlarý fiilen baðýmsýzlýðýný sürdüren Abhazya ve Güney Osetya’yý kapsamamaktadýr.

[36] Rayon-eski SSCB genelinde yerinden yönetim biriminin adýdýr.

[37] Vilayete baðlý diðer rayonlardaki Ermeni nüfus oraný aþaðýdaki gibidir: Ahýska (vilayet merkezi) 36,6; Aspinza 17,5; Adýgün 3,4; Borjomi 9,6. Gürcistan Devlet Ýstatistik Komitesi’nin internet sayfasý için bkz. http://www.statistics.ge/

[38] Yaþar Kalafat, Hasan Kanbolat, Kamil Aðacan, “Gürcü Tarih Profesörü ‘Ermeniler Gürcistan’dan Toprak Ýstiyor’”, Stratejik Analiz, Cilt 1, No 12, Nisan 2001, s.113.

[39] Igor Rotar, “Tbilisi has only Partial Control Over Georgia’s Armenian Regions”, Prism: A Bi-Weekly on the Post Soviet States, Jamestown Foundation, Washington, 15 Mayýs 1998, www.jamestown.org/pubs/view/pri_004_010_004.htm

[40] Hasan Kanbolat, Nazmi Gül, “Kafkasya’da Cavaheti (Gürcistan) ile Krasnodar (Rusya) Ermenilerinin Jeopolitiði ve Özerklik Arayýþlarý”, Stratejik Analiz, Cilt 1, No 6, Ekim 2000, ss.5-18, s.10.

[41] 1989 nüfus sayýmý sonuçlarýna göre Tsalka rayonunun yüzde 61’ni Urumlar, yüzde 28,5’ni ise Ermeniler oluþturmaktaydý.

[42] Gerard J. Libaridian, Ermenilerin Devletleþme Sýnavý, Çev. Alma Taþlýca, 2 baský, Ýletiþim Yayýnlarý, Ýstanbul, 2005, 118-119.

[43] Eylül 2005’te Cavaheti’deki Ermeni sivil topum örgütleri “Gürcistan devlet yapýsýnda Cavah’ýn Statüsü” adlý bir konferans düzenlemiþlerdir. Cavaheti’ye geniþ özerklik verilmesinin yanýsýra Gürcistan’ýn iç ve dýþ politikasý ile ilgili pek çok konuda çeþitli talepler bu konferansýn sonuç bildirgesinde yer almýþtýr. Oldukça sert bir üslubu olan bu bildirgeyle ilgili Gürcü yetkiler her hangi bir açýklama yapma ihtiyacý duymamýþlardýr.

[44] Giga Çihladze, “Problemi Samçhe-Djavaheti: Realnýe i Mifiçeskie”, Zerkalo Gazetesi (Bakü), 2 Ocak 2006.

[45] Murat Þahin, “Transkafkasya Siyasî Coðrafyasýnda Etnik Daðýlýmýn Etkileri”, Avrasya Etüdleri, sayý 19, Ýlkbahar –Yaz 2001, Ankara, ss. 33-51, s.42-43.

[46] http://www.kafkas.org.tr/bgkafkas/sozde_ambargonun_gercek_sonuclari_.html

[47] Asbed Kotchikian, “Georgian-Armenian Relations: Between Old and New”, Central Asia and the Caucasus, No 6(24) 2003, ss.129-136, s.133; Kuhianidze Aleksandr, “Armyanskoe i Azerbaydjanskoe Menþinistva V Gruzii. O Naçionalnoy i Vneþney Politike Gruzii”, www.zakavkazye.org, 16.07.2000; ayrýca Abhazya’daki Ermeni faaliyetleri ile ilgili bkz: Haleddin Ýbrahimli, Deðiþen Avrasya’da Kafkaslar, Ankara, ASAM Yayýnlarý, 2001.

[48] Þota Tetvadze, Otar Tetvadze, Somhebi Sakartveloþi.

[49] Þota Tetvadze, Otar Tetvadze, Somhebi Sakartveloþi

[50] Ý.G.Çavçavadze, Armyanskýye Uçenýye; Þota Tetvadze, Otar Tetvadze, Somhebi Sakartveloþi

[51] Örneðin, Temmuz 2005’te Cavaheti’deki 12.yy’a ait bir kilisenin restorasyonu için bölgeye giden Tiflis Üniversitesi öðrencileri ile yerli halk arasýnda kilisenin Ermenilere mi Gürcülere mi ait olduðuna iliþkin tartýþma çok sayýda kiþinin yaralandýðý toplu kavgaya dönüþmüþtür. Bu tür vakalar sýk yaþanmaktadýr.

[52] Bu konuda Erivan’da “Atalarýn Taþlarý” adlý belgesel film yapýlmýþtýr. Bkz. AZG Gazetesi, 18 Ocak 2006

[53] Bu konuda ayrýntýlý bilgi için bkz. Bondo Arveladze, “Armyanskie” ili Gruzinskie Çerkvý v Gruzii?!, Tiflis, 1996.