Konferans: Türk-Ermeni Ýliþkilerinin Geliþimi ve 1915 Olaylarý Uluslararasý Sempozyumu - 23-25 Kasým 2005, Ankara, Gazi Üniversitesi

Gazi Üniversitesi Atatürk Araþtýrma Merkezi 23-25 Kasým 2005 tarihleri arasýnda “Türk-Ermeni Ýliþkilerinin Geliþimi ve 1915 Olaylarý” baþlýklý Uluslararasý Sempozyum düzenlemiþtir. Sempozyumun düzenleme kurulu üyeleri arasýnda Gazi Üniversitesi Rektörü Prof. Dr. Kadri Yamaç, Gazi Üniversitesi Atatürk Araþtýrma Merkezi Müdürü Prof. Dr. Hale Þývgýn, Türk Tarih Kurumu Baþkaný Prof. Dr. Yusuf Halaçoðlu, E.Büyükelçi- CHP Milletvekili Þükrü Elekdað, Saðlýk E. Bakaný- Türk Dünyasýnda Demokrasiyi Geliþtirme Vakfý Baþkaný Halil Þývgýn, ASAM Ermeni Araþtýrmalarý Enstitüsü Baþkaný E. Büyükelçi Ömer Engin Lütem, Gazi Üniversitesi Öðretim Üyesi Prof. Dr. Reþat Genç, Devlet Arþivleri Genel Müdürü Doç. Dr.Yusuf Sarýnay, Gazi Üniversitesi Genel Sekreteri Prof. Dr. Kýrali Mürtezaoðlu  yer almýþtýr.

Her yönüyle Ermeni sorununun ele alýndýðý sempozyum Gazi Üniversitesi Rektörlük Kampüsü Mimar Kemaleddin Salonu’nda baþlamýþtýr.  Sempozyuma Türk ve yabancý olmak üzere elliden fazla bilim adamý  katýlmýþtýr. 23 Kasým 2005 tarihinde baþlayan Sempozyumýn açýlýþ konuþmasýný yapan Prof. Þývgýn özellikle o dönemde gündemi son derece meþgul eden Orhan Pamuk davasý ile ilgili görüþlerini dile getirmiþ, ardýndan da Prof. Halaçoðlu Ermeni sorununun ve Türk Ermeni iliþkilerin arka planý konusunda uzun ve bilgilendirici bir konuþma yapmýþtýr. Konuþmasýnda Türk tarafýnýn bu konuda yapýcý taraf olduðunu ve soykýrým iddialarýnýn ilgili tarflardan baðýmsýz tarihçilerin katýlýmýyla oluþturulacak bir komisyon vasýtasýyla incelenmesini savunduðunu, buna karþýn Ermeni tarafýnýn bu olumlu adýma cevap vermediðini ve konuyu sürüncemede býrakmayý tercih ettiðini dile getirmiþtir. Halaçoðlunun ardýndan TBMM adýna söz alan TBMM Baþkan Vekili Sadýk Yakut da Ermeni meselesinde TBMM’nin attýðý adýmlarý deðerlendiren bir konuþma yapmýþtýr. Bu konuþmayý Gazi Üniversitesi Rektörü Prof. Kadri Yamaç’ýn açýlýþ konuþmasý takip etmiþ ve bu konuþmanýn ardýndan da Sempozyumýn birinci oturumuna geçilmiþtir.

Bu oturuma Prof. Dr. Hikmet Özdemir baþkanlýk etmiþtir.  Gazi Üniversitesinden Prof. Dr. Reþat Genç’in sunduðu “Türk-Ermeni Ýliþkilerinin Ýlk Dönemleri ve Gregoryen Kýpçaklar” baþlýklý tebliðin ardýndan, Koç Üniversitesi’nden Prof. Dr. Norman Stone “Historian of Armenian Questions” baþlýklý tebliðinde ilginç yorumlar yapmýþtýr. Stone’a göre özellikle medyayý iyi kullanan Ermeni diasporasý konuyu canlý tutmak için Ermeni meselesini romantikleþtirme yoluna gitmektedir. Bunun ardýndan Ankara Üniversitesi’nden Prof. Dr.Temuçin Faik Ertan “Osmanlý Devlet Kadrolarýnda Ermeniler”, Sakarya Üniversitesi’nden Doç. Dr. Haluk Selvi “Ermeni Çete Faaliyetleri 1900-1918”, Rusya Federasyonu Duma Meclisi Ýnceleme Komisyonu Baþkaný Alexander Dugin  “Büyük Ortadoðu Projesine Avrasyacý Cevap” baþlýklý bildirilerini sunmuþlardýr.  Dugin’in tebliði konunun tarihsel arka planýnda Amerika’nýn rolünü incelemesi açýsýndan da dikkat çekicidir.

E. Büyükelçi Þükrü Elekdað’ýn baþkanlýðýný yaptýðý ikinci oturum, Moskova Devlet Üniversitesi’nden Doç. Dr. Kalerya Antonninovna Belova’nýn “I.Dünya Savaþýnda Kafkas Cephesinde Savaþanlarýn Çýkarlarý” baþlýklý tebliði ile baþlamýþtýr. Bu teblið izleyenler arasýnda büyük ilgi uyandýrmýþ ve bazý tartýþmalarý da beraberinde getirmiþtir. ATASE’den Prof. Dr. Hikmet Özdemir “Seferberlik Ýlanýndan Rus Ýþgaline Kadar Ermeni Milislerle Çatýþmalar” baþlýklý tebliðinde Birinci Dünya Savaþý sýrasýndaki Ermeni isyanlarýný haritalar eþliðinde anlatmýþ ve tehcire bu isyanlarýn yol açtýðýný vurgulamýþtýr.  E.Korgeneral Hasan Kundakçý “Yer Deðiþtirme, Sevk ve Ýskan Kanunu (Tehcir) Nedenleri ve Uygulamasý” baþlýklý tebliðinde bu kanunun hazýrlanýþ ve uygulanýþýný anlatmýþtýr. Bu oturumun son konuþmacýsý olan Massasuchets Üniversitesinden Prof. Dr. Guenther Lewy “What We Know and What We Don’t Know About the Events of 1915” baþlýklý tebliðinde Ermeni tehcirinde ölenlerin sayýsý hakkýndaki verileri deðerlendirerek, Ermeni iddialarýnýn doðruluðunu sorgulamýþtýr.

Sempozyumun üçüncü oturumunu ASAM baþkaný E. Büyükelçi Gündüz Aktan yönetmiþtir. Ankara Üniversitesi’nden Prof. Dr. Sina Akþin “Olmamýþ Soykýrýmý Kabul Etme Hastalýðý” baþlýklý tebliðinde Türk akademik camiasýnýn Ermeni iddialarýna yaklaþýmýný eleþtirmiþ ve bunun bir tür aþaðýlýk kompleksinin ürünü olduðunu dile getirmiþtir. Yine Ankara Üniversitesi’nden Prof. Dr. Baskýn Oran “Son Tabunun Kökenleri: Türkiye Kamuoyunun Ermeni Sorunundaki Tarihsel-Psikolojik Týkanýþý” baþlýklý tebliðinde Ermeni meselesinin yalnýzca günümüzde deðil, Cumhuriyetin ilk yýllarýndan bu yana bir tabu olarak görüldüðünü bu nedenle de konunun bilimsel olarak araþtýrýlamadýðýný vurgulamýþtýr. Türk Tarih Kurumu Baþkaný Prof. Dr. Yusuf Halaçoðlu ise “Ermeni Soykýrým Ýddialarý, Önyargý ve Yaklaþýmlar” baþlýklý tebliðinde hem Batýlý hem de Osmanlý tarih yazýmýnýn Ermeni sorununun aydýnlatýlmasýnda oynadýðý rolden bahsederek, çeþitli belgelerle 1915 olaylarýnýn neden bir soykýrým olarak kabul edilemeyeceðinin altýný çizmiþtir. TOBB Üniversitesi, Yrd. Doç. Dr. Ýnanç Atýlgan “Siyasi Bir Ýhtilafa Bilimsel Çalýþmalar Çözüm Getirebilir mi?” baþlýklý tebliðinde çeþitli platformlarda katýldýðý konu ile ilgili tartýþmalarý özetlemiþtir. ASAM Ermeni Araþtýrmalarý Enstitüsü Baþkaný E.Büyükelçi Ömer E. Lütem “Ermeni Sorununun Türkiye-AB Ýliþkilerine Etkisi” baþlýklý bildirisinde ise özellikle Avrupa Parlamentosu’nun 1987 tarihli Ermeni meselesi ile ilgili kararýný incelemiþtir.

Sempozyumun ikinci günü 24 Kasým 2005 tarihindeki dördüncü oturumla baþlamýþ, bu oturumun baþkanlýðýný Gazi Üniversitesinden Prof. Dr. Halil Þývgýn yapmýþtýr. Bu oturumda Devlet Arþivleri Genel Müdürü Doç. Dr. Yusuf Sarýnay “Ermeni Tehciri ve Yargýlamalar 1915- 1916,” E. Büyükelçi Dr. Bilal Þimþir   “Malta Sürgünleri ve Ermeni Ýddialarý”, Selçuk Üniversitesinden Yrd. Doç. Dr. Feridun Ata “Divan-ý Harbi Örfi Mahkemesinde Yapýlan Tehcir Yargýlamalarý, Ermeni Soykýrýmý Ýddialarýna Bir Delil Olabilir mi?”, E. Büyükelçi Þükrü Elekdað “Ermeni Soykýrým Ýddiasýnýn Uluslararasý Hukuk Açýsýndan Deðerlendirilmesi”, E. Öðretim Üyesi Prof. Dr. Türkkaya Ataöv ise  kiþisel deneyimlerinden yola çýkarak Ermeni sorununu ele almýþtýr. Özellikle Þükrü Elekdað’ýn tebliði konunun uluslararasý hukuk boyutuna yaptýðý vurgu nedeniyle dikkat çekicidir. Elekdað özellikle 1948 tarihli BM Soykýrým sözleþmesine atýfta bulunarak neden 1915 olaylarýnýn soykýrým olarak nitelendirilemeyeceðini belirtmiþtir.

Beþinci oturumun baþkanlýðýný Türk Tarih Kurumu baþkaný Prof. Dr. Yusuf Halaçoðlu yapmýþtýr. Bu oturumda Ruhr Üniversitesi-Bochum Prof. Dr. Fikret Adanýr “Ermeni Soykýrým Tartýþmalarý ve Tarihçilik”, E.Büyükelçi, ASAM Baþkaný Gündüz Aktan “Ermeni Soykýrým Ýddialarý: Hukuki ve  Psikolojik Yaklaþýmýn Kesiþtiði Nokta”, Ankara Üniversitesinden Prof. Dr. Anýl Çeçen “Bir Devlet Politikasý Olarak Ermeni Sorunu”, Avukat Dr. Günay Evinch “ABD’de Ýfade Özgürlüðü Üzerindeki Ermeni Baskýsý ve Massasuchets’de Amerikalý Türkler Tarafýndan Açýlan Dava”, Ýsviçre’de Parlamenter olan Albert Houriet “Ýsviçre Milli Meclisi (Nationaliat)’nin Ermeni Katliamýný Tanýma Kararý ve Irkçýlýk Üzerine” baþlýklý tebliðleri ile Ermeni sorununa farklý bir pencereden bakmýþlardýr.

Sempozyumun altýncý oturumunda ise E. Büyükelçi Ömer E. Lütem, oturum baþkanlýðýný yapmýþtýr. Utah Üniversitesinden Dr. Hakan Yavuz “Genel Olarak Soykýrým Kavramý ve Bunun Politikleþtirilmesi”, Þam Üniversitesi’nden Prof. Dr. Faysal Kaltum “Batý Politikalarýnda Azýnlýk Meselesi”, Azerbaycan Diasporasýndan Sorumlu Devlet Bakaný Nazým Ýbrahimov “Türkiye ve Azerbaycan Diasporasýnýn Ortak Kaygýlarý”, Türk Tarih Kurumundan

Prof. Dr. Kemal Çiçek “Ermeni Penceresinden Türkiye ile Uzlaþma Þartlarý”, Gazi Üniversitesinden Prof. Dr. Refet Yinanç “1965’ten Günümüze Ermeni Sorunun Siyasallaþmasý” konularýna deðinmiþlerdir.

Oturum baþkanlýðýný Prof. Dr. Bayram Kodaman’ýn yaptýðý yedinci oturumunda ise E. Öðretim üyesi Prof. Dr. Hasan Guliyev  “Ermeni Milliyetçiliðinin Kökleri ve Nedenleri”, Azerbaycan Milletvekili Sabir Rüstem Hanlý “Ermenilerin Azerbaycan da Yaptýklarý Soykýrým”, Gazi Üniversitesi’nden Doç. Dr. Vahdet Keleþyýlmaz “1914-1915 Ermeni Sorunu Baðlamýnda Teþkilat-ý Mahsusa”, Azerbaycan Tarih Enstitüsünden Dr. Mihriban Elekberzade Azerbaycan Ermeni Münasebetleri: Tarihten Bugüne”, Gazi Üniversitesinden Yrd. Doç. Dr. Ender Gökdemir “Elviye-i Selase’de ve Azerbaycan’da Ermeni Katliamlarý”, Kütahya Dumlupýnar  Üniversitesi’nden Prof. Dr. Aygün Attar “Azeri Kaçkýnlarýnýn Dramý” baþlýklý tebliðlerini sunmuþlardýr. 

Sempozyumun üçüncü günü gerçekleþtirilen sekizinci oturumun baþkanlýðýný E. Büyükelçi Dr. N.Bilal Þimþir yapmýþtýr. Bilkent Üniversitesi’nden Prof. Dr. Stanford Shaw “The Ottoman Holocaust”, Araþtýrmacý-Yazar Aytunç Altýndal “Genocide, Soykýrým ve Holocaust Kavramlarýnýn Açýlýmý”,  Þam Üniversitesi’nden Mehmet Yuva “Suriye ve Lübnan Ermenilerinin Konuya Yaklaþýmlarý” konularýný ele almýþlardýr.

Oturum Baþkanlýðýný Prof. Dr. Enver Konukçu’nun yaptýðý dokuzuncu oturumda ise Süleyman Demirel Üniversitesi’nden Prof. Dr. Bayram Kodaman        “Ermeni Macerasý”, Gazi Üniversitesi’nden Nejla Günay “1895 Zeytun Ýsyaný”, yine Süleyman Demirel Üniversitesi’nden Yrd. Doç. Dr. Þenol Kantarcý “Sevk ve Ýskan Kararýna Giden Yolda Oldukça Önemli Bir Olay: II. Van Ýsyaný”, Azerbaycan Milli Arþiv Ýdaresi Genel Müdürü Dr. Atahan Paþayev “Rusya Menbelerinde (Kaynaklarý) Ermeni Milliyetçi Partilerinin Türk-Müslüman Halklarýna Karþý Katliamlarýn Gerçekleþtirilmesindeki Rolü”, Moskova Uluslararasý Ýliþkiler Devlet Enstitüsü’nden Mehmet Perinçek “Sovyet-Ermeni Kaynaklarýnda Taþnaksütyun Gerçeði” konularýna deðinmiþlerdir.

Onuncu oturuma Türk Tarih Kurumu’ndan Prof. Dr. Kemal Çiçek baþkanlýk etmiþtir. Londra Near East Üniversitesi’nden Prof. Dr. Selahi Sonyel “Türkiye’nin AB Üyeliði, Ýngiliz Gizli Belgelerinde I.Dünya Savaþý Döneminde Türk-Ermeni Ýliþkileri”, Azerbaycan Atatürk  Merkezi Baþkaný Nizami Caferov “Ermeni Problemi: Etnos’tan Siyasete”  , Atatürk Araþtýrma Merkezi Baþkaný Prof. Dr. Mehmet Saray  “Atatürk ve Ermeni Sorunu”, Marmara Üniversitesi’nden Prof. Dr. Süleyman Beyoðlu “Sevr ve Lozan’da Ermeni Sorunu”, Türk-Metal Sendikasý Baþkaný Mustafa Özbek “Sendikacý Gözüyle Ermeni Ýddialarýnýn Deðerlendirilmesi” baþlýklý tebliðlerini sunmuþlardýr.

Son oturuma ise Prof. Dr. Reþat Genç baþkanlýk etmiþtir. Moskova Devlet Üniversitesi’nden Prof. Dr. Viyaceslav Silikov “Armenian in the First Half of the 19th Century and its Relations With Ottoman Authorities”, Atatürk Üniversitesi’nden Prof. Dr. Enver Konukçu “Ermeniler ve Erzurum 1916-1918”, E. Albay Dr. Ali Güler  “AB-Türkiye Ýliþkileri Kapsamýnda  Ermeni Sorunu”, Ýþçi Partisi Genel Baþkaný Doðu Perinçek “Ýsviçre’nin Ermeni Sorunundaki Tutumunun Deðerlendirilmesi”baþlýklý tebliðlerini sunmuþlardýr.

Büyük ilgi gören Sempozyuma yerli ve yabancý basýn da geniþ yer vermiþtir. Ýstanbul’daki Eylül 2003’te Bilgi Üniversitesi’nde düzenlenen Sempozyumdan farklý olarak her kesimden dinleyicinin katýlabildiði sempozyum büyük ilgi görmüþtür.

Sempozyuma Ermeni görüþlerini benimseyen bazý Türk bilim adamlarý da davet edilmiþtir. Bunlardan yalnýzca Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesinden Prof. Dr. Baskýn Oran ile Almanya'daki Bochum Üniversitesi’nden Prof. Dr. Fikret Adanýr katýlmýþtýr. Prof. Dr. Baskýn Oran’ýn konuþmasý bazý itirazlara neden olmuþsa da büyük ilgi de uyandýrmýþ ve en fazla soru kendisine yöneltilmiþtir.