Kitap Tahlili: Ermeni Olaylarý ve Fransýz Diplomatik Belgeleri (Hasan Dilan)

Yazar: Hasan DÝLAN

Fransýz Diplomatik Belgelerinde Ermeni Olaylarý 1914-1918, (Les Evenements Armeniens dans les documents Diplomatiques Français 1914-1918), Ankara: TTK 2005, XVI. Dizi-Sayý 106; ISBN 975-16-1768-5(tk.)

Türkiye Cumhuriyeti çok uzun zamandan beri kendisinin muhatap kýlýndýðý Ermeni soykýrýmý iddialarýna bir taraftan Baþbakanlýk Osmanlý Arþivlerinin Ermeni olaylarýnýn yoðunlaþtýðý dönemlere ait belgeleri tasnif ederek ve tamamýyla yerli ve yabancý araþtýrmacýlarýn hizmetine sunarak ve diðer taraftan söz konusu belgeleri yayýnlayarak karþý koymaya çalýþmaktadýr. Ancak bu çabalar çeþitli ülkelerin soykýrým iddialarýyla ilgili siyasi kararlar almasýný engelleyememektedir.

Ermeni iddialarýný ortaya atan bir kýsým yazarlar ve Diyasporanýn yaptýðý yayýnlarda çeþitli Avrupa ülkesi ile ABD arþiv belgelerini ayýklayarak kullanmasý ve bu dokümantasyonu kendi tezlerine temel olarak almalarý yabancý diplomatik belgelerin yayýnýný zorunlu hale getirmiþtir. Bu iþlem bir taraftan objektif çalýþmalara imkân verirken diðer taraftan I. Dünya savaþý sýrasýnda propaganda amaçlý kaleme alýnmýþ ve günümüzde diplomatik arþiv malzemesi olarak sorgulama ve iç tenkit dýþýnda býrakýlmaya çalýþýlan belgelerin doðrulanmasýna/gerçekleri ne kadar yansýttýðýný tespite yarayacaktýr. Hatta Türk tezlerinin bu belgelerle desteklenmesi mümkün olabilecektir.

Bu cümleden olmak üzere Türk Tarih Kurumu bir dizi Fransýz diplomatik belgesini yayýnlamýþtýr. Hasan Dilan tarafýndan hazýrlanan “FRANSIZ DÝPLOMATÝK BELGELERÝNDE ERMENÝ OLAYLARI 1914-1918; (Les Evenements Armeniens dans les documents Diplomatiques Français 1914-1918), 6 cilt olarak yayýnlanmýþtýr. Serinin daha önce tanýttýðýmýz[1] birinci cildinde yazar; Guerre Mondiale 1914-1918/ Turquie, Volumes: 848-859, 861-864; Guerre Mondiale 1914-918/ Turquie/ Syrie-Palestine, Volumes: 867-868, 870,872, 874-879, 881-882 baþlýklý ciltleri yayýnlamýþ ve oldukça hacimli bir giriþ yazarak Ermeni soykýrým iddialarýna cevap vermeye çalýþmýþtýr.

Yazar diðer ciltlerde ise Fransýz Dýþ iþleri Bakanlýðý arþivinde bulunan ayný serinin “Guerre Mondiale 1914-1918/Turquie/Arménie, Légion d’Orient, Arméniens du Caucase baþlýðýndaki ciltleri tarayarak yayýnlamýþtýr.

Ýkinci ciltte yazar 1914-1917 yýllarýný kapsayan Ermenistan I ve II dosyalarýný yayýnlamýþtýr.[2]  Bu belgeler Fransa’nýn kendi diplomatik temsilcileriyle olduðu kadar diðer büyük devletler Rusya-ABD ve Ýngiltere ile yaptýðý yazýþmalarý ve raporlarý kapsamaktadýr. Ermeni-Rus-Fransýz iliþkilerini havi diplomatik belgelerin yanýnda gazete kupürleri ve gazetelere gönderilen telgraflarda zaman zaman bu ciltte yer almýþtýr.[3]

Çok önemli konularý iþleyen bu belgeler, Ecmiyazin Patriði Kevork’un diplomatik faaliyetlerini, Ermeni isteklerine destek arayýþýný ve Ermeni gailesini uluslar arasý bir sorun haline getirmeye çalýþmasýyla ilgili önemli bilgiler vermektedir.[4]  Hatta mezhep birliði olmayan Roma’nýn desteði de göz ardý edilmemektedir.[5]Diðer ülke Ermeni patriklerinin de Bulgaristan örneðinde olduðu gibi ayný çabaya destek verdikleri görülmektedir.[6] Ecmiyazin Kilisesinin Bogos Nubar Paþayla iliþkisi açýk olarak belgelerde yer almaktadýr.[7]

Çukurova bölgesinden Fransýzlarýn yaptýklarý nakiller ve Musa Daðý olayýyla ilgili doküman bu ülkelerin Ermenilerle olan iliþkisini ve onlar üzerinden ulaþmak istedikleri noktayý göstermektedir.[8] Selanik’te Ýngiliz birliklerinde görev yapacak Ermeni gönüllülerinin müracaat formu bu belgeler arasýnda yer almaktadýr.[9] Belgelerin içinde iki tanesini verdiði bilgi nedeniyle ayrýca zikretmek gereklidir. Birincisi Fransa Van konsolosunun ülkesine gönderdiði rapordur. Burada verilen istatistikî/demografik bilgiler Ermeni tezlerinin doðruluðunu açýk olarak tartýþmaya açmaktadýr.[10] Ýkincisi ise Ermenilerin gerçek niyetlerinin baðýmsýzlýk olduðunu ortaya koymaktadýr.[11]

Yazar yayýnladýðý belgelerde oldukça objektif olma gayretinde olmuþtur. Ermenilere yapýlan ve Ermenilerin yaptýðý kötü muamelenin ayný ciltte yayýnlanmasý bilimsellik adýna önemli bir adýmdýr.[12] Yazar haklý olarak Rus ordularýnýn Ermenileri örgütlemesiyle ilgili olarak fazla belge bulunmamasýndan þikâyet etmektedir.[13] Bu durumun söz konusu belgelere ulaþýp ulaþýlamamasýyla mý alakalý yoksa bilinçli bir tercih mi söz konusudur? Bu sorunun cevabý belki de Savaþ Bakanlýðý arþivlerinde gizlidir[14]. Burada çeþitli vesilelerle yaptýðýmýz çalýþmalarda Musa Daðý, Adana havalisinden Kýbrýs ve Fransa’ya Ermenilerin nakli vb. konularýnda olduðu gibi Ermenilerle ilgili önemli belgelerin bulunduðunu tespit etmiþtik.

Üçüncü cilt ikinci cildin devamý niteliðinde belgeleri, yani Ermenistan III klasörünü yayýnlamaktadýr.[15] Ermenilerin yaptýðý katliam ve mezalim açýk olarak belgelerde yer almaktadýr.[16] Bogos Nubar Paþanýn Ermeni sorununu siyasallaþtýrma ve uluslar arsý arenaya taþýma çabalarý[17], Kafkasya da ki mücadeleler ve Ermenilerin Türklere yaptýðý mezalimin Batýda yanký bulmamasý için yaptýðý giriþimler ilgi çekici belgeler olarak görünmektedir.

Dördüncü cilt “Doðu Lejyonu”na ayrýlmýþ durumdadýr.[18]  Dört cilt olan bu belgelerin yazarýn ifadesiyle son iki cilt Suriye Lejyonlarýný ilgilendirdiði için sadece iki cildi yayýnlanmýþtýr. Türk tarihçileri genelde Ermenilerin uðradýðý haksýzlýklarýn temelinde baðýmsýzlýk savaþýna kalkýþmýþ olmalarýný ve bu amaç uðruna Osmanlý Devleti’nin savaþmakta olduðu düþmanlarýyla iþbirliði yapmýþ olmalarýný ve hatta onlara katliamlarda önce mihmandarlýk ve akabinde de bizzat yapmalarýný ararlar. Bu nedenle önce Kafkaslarda Rus-Ermeni ve daha sonra da Fransýz-Ermeni iliþkisi irdelenmeye çalýþýlmýþtýr. Doðu Lejyonu ile ilgili belgelerin yayýnlanmasý öncelikle bu iliþkileri ayan-beyan ortaya koyacaktýr. Ermenilerin Fransýz üniformalarýyla savaþmalarý Ermeniler reform istiyordu iddialarýný ortadan kaldýracaktýr. Bu lejyonun kurulma aþamasýndan asker toplama ve bozgundan sonra geri çekilme ve yerleþtirme iþlemleri bu dokümanlarýn içeriðini oluþturmaktadýr.

Beþinci ciltte yayýnlanan diplomatik belgeler Kafkasya Ermenileriyle ilgilidir.[19] Belgelerin tarihinden de anlaþýlacaðý üzere Bolþevik devrimiyle Kafkasya’da yeni dengelerin ortaya çýkmasý Ermeni teþekküllerini endiþeye sevk etmiþtir. Hami arayýþlarýna en iyi cevap verebilecek olan devlet ise Fransa gözükmektedir. Bu nedenle Ermeniler Fransa nezdinde giriþimlerde bulunmuþlardýr. Belgelerden anlaþýldýðý üzere Fransa da bu duruma bigane kalmamýþtýr.[20] Fransa’nýn Rusya’nýn desteðinden mahrum kalan Ermenilere yeni destekler kazandýrmak için ortadan Kürtler nezdinde giriþimlerde bulunduklarý görülmektedir. Hatta, Kürtlere bir takým vaatlerde bulunularak ayaklandýrýlýr ise Ermenilerin emellerine daha kolayca ulaþabilecekleri deðerlendirilmektedir. Bu tarihten sonra bölgeyle ilgiler daha da artarak devam edecektir.[21]

Bölgesel destek arayýþlarýný sürdüren Nubar Paþa, Gürcülerle de temasa geçmiþtir. Bu temaslarýn sadece bu düzeyde kalmadýðý görülmektedir.[22]  Osmanlý Devleti’nin bölgedeki aktiviteleri Ermeniler tarafýndan günü gününe takip edilmiþ ve Batýlý Devletlere raporlar sunularak önlem alýnýlmaya çalýþýlmýþtýr.

Serinin son çalýþmasý olan 6. ciltte yazar, 1914-1918 yýllarýna ait bir kýsmý Ermeni olaylarýyla ilgili olsa da daha ziyade Osmanlý Devleti’nin yaþadýðý olaylara ýþýk tutabilecek belgeleri yayýnlamýþtýr.[23] Bu dönemin önemli olaylarý arasýnda Çanakkale ve Gelibolu savaþlarý, Bulgar ve Yunanlýlarýn savaþa girip girmemeleri, Ýttihat Terakki kongresiyle ilgili belgeler, dönemin Türk gazete kupürleri, çeviri veya özeti yer almaktadýr. Bu dönemde Ýstanbul’dan Fransýz Dýþiþleri Bakanlýðýna gönderilen günlüklerin Çanakkale savaþlarý hakkýnda olduðu gibi diplomatik faaliyetler ve Osmanlý Devletinin aktiviteleri hakkýnda önemli malumat verdiði görülmektedir.[24]

Sonuç itibariyle Hasan DÝLAN tarafýndan hazýrlanan Fransýz diplomatik belgelerinde Ermeni olaylarý serisi Fransýz arþivlerinin en çok belgeye ve öneme haiz olan Dýþiþleri Bakanlýðý arþivindeki dokümantasyonu bilim adamlarýnýn hizmetine sunmuþtur. Bilim açýsýndan büyük bir kazançtýr. Yazarýn da belirttiði gibi ayný belgenin iki kez kullanýlmasý teknik bir sorun olup bilimsel objektifliðine gölge düþürmez. Ancak bazý müsvedde yazýlarýn daktilo edilmiþ haliyle birlikte yayýnlanmasýnýn yeni baskýlarda ortadan kaldýrýlmasý faydalý olacaktýr.

Belge yayýný ile siyasi kararlarý durdurmak mümkün deðilse de siyasi kararlarýn muhataplarý olan Türk siyasetçilerinin elini güçlendirmek, konuyla ilgili planlarýna dahil olarak destek olmak ve objektif araþtýrmalara imkan vermek mümkündür.  Bu çalýþma bu tarz faydalarý da saðlayacak ortamý hazýrlamaya katkýda bulunmuþtur. Böylece I.Dünya savaþý sýrasýnda Ermenilerin ve Türklerin yaþadýðý dramatik olaylar gerçek tarihsel ortamý içinde deðerlendirilme imkâný bulacaktýr.

[1] Ermeni Araþtýrmalarý( Ermeni Araþtýrmalarý Enstitüsü, ASAM),  Kýþ 2004-Ýlkbahar 2005, sayý 16-17, s.75-78 (C.I;Guerre Mondiale 1914-1918/Turquie,       Volumes: 848-859, 861-864,  Guerre Mondiale 1914-1918/ Turquie/Syrie-Palestine, Volumes: 867-868, 870,872, 874-879, 881-882)

[2] C.II; Guerre Mondiale 1914-1918/Turquie/ Volume: 887: Arménie I, Aðustos 1914-Aralýk 1915 Volume: 888: Arménie II, Ocak 1916-Mart 1917

[3] C.II, s.30. Bu sayfadaki telgraf Gazete olarak ve akabinde s.32 de verilen telgrafýn okunmasý ayrý belge olarak verilmiþ.

[4] C.II, s.86

[5] C.II, s.85

[6] C.II, s. 221

[7] C.II, s.88, 230

[8] C.II, s.199-205

[9] C.II, s.332

[10] C.II, s.2

[11] C.II, s.152-159

[12] C.II, s.17, 94: Van’da Ermenilerin yaptýðý ve Ermenilere yapýlan kötü muamele

[13] C.II, s.X

[14] (SHAT) Le Service Historique de l’Armée de Terre à Vincennes

[15] C.III; Guerre Mondiale 1914-1918/Turquie/ Arménie,Volume: 889: Arménie III, Nisan 1917-Mayýs 1918

[16] C.III, s.211, 213

[17] Ermeniler yazýþmalarý için fransýz diplomatik valizlerini kullanmak isteyeceklerdir. C. III, s.230.

[18] C.IV; Guerre Mondiale 1914-1918/Turquie,Volume: 890: Légion d’Orient I, Eylül 1915-Kasým 1916 Volume: 891: Légion d’Orient II, Aralýk 1916-Mayýs 1917

[19] C.V;Guerre Mondiale 1914-1918/Turquie,Volume: 894: Arméniens du Caucase I, Ekim 1917-Ocak 1918; Volume: 895: Arméniens du Caucase II, Þubat 1918-Nisan 1918

[20] C.V, s. 12,15,16...

[21] C.V, s.23-25

[22] C.V, s.425,428-447

[23] C.VI;Guerre Mondiale 1914-1918/Turquie, Volumes: 896,897,898,900,901,902, 903,904,906, 907,908, 911, 913, 915, 919

[24] C. VI, s.51-58, 86-102