| | Title: The Political and Cultural Dimension of Turkish-Armenian Relations
Abstract: Turkish-Armenian cultural commonalities exist in the field of folklore just like many other fields. In this study, the commonalities in terms of folk literature, folk architecture and folk belief systems are considered while commonalities in the folk culture are the main concerns. Analyses rely on the support of the disciplines such as linguistics and physical anthropology.
Those, who study on the Turkish-Armenian cultural commonalities, tend to discuss whether dominance of one culture over the other one or mutual interaction has taken place. There are merits in such theses. However, the cultural commonalities of these two nations are reviewed from a different perspective in this study and such commonalities are explained, in particular, vis-à-vis transfer of Turkish culture by the Turks converted to Gregorianism.
Keywords: Turkish, Armenian, Cultural Commonality, Folk, Gregorianism
Þurasý muhakkak ki, Türkler ile Ermeniler arasýndaki savaþ, Sevr’den önce baþlamýþ Ermeni Sosyalist Cumhuriyeti döneminde devam etmiþ ve Ermenistan Cumhuriyeti döneminde de devam etmektedir. Öyle görünüyor ki, bu savaþ daha da sürecektir. Esasen bu savaþ, Türkiye Cumhuriyeti-Ermenistan Cumhuriyeti savaþý deðildir. Bu, Türk-Ermeni savaþýdýr. Osmanlý Türklüðü bu gerçeðin þuurunda idi. Bunun içindir ki, Anadolu Türk Ordusu Kafkasya’da ve Ýran’da þehit vermiþtir. Günümüz Türkiye Türklüðü, Türk-Ermeni ihtilafýný Dünya Türklüðü’ne mal edememiþ, buna karþýlýk Ermeniler; diasporalarý, lobileri, Karabað ve Erivan potansiyelleri ile top yekun güçlerini harekete geçirebilmiþlerdir. Býrakalým Dünya Türklüðü’nün asgari desteðini almak, iki baðýmsýz Türk devletinin Türkiye’yi hatalý bulduklarý þeklindeki açýklamalarýna da þahit olduk. Dahasý, Ermeni karþýtý cephede Türkiye ve Azerbaycan’ýn ihtilafa sürüklenmesi çalýþmalarýný dahi gözledik.
Ermeniler, bu top yekun milli güç hareketlerinde; diplomasilerini, askeri giriþimlerini, propagandalarýný, kültürel giriþimlerini, ekonomik güçlerini cepheye organize bir biçimde sevk etmiþlerdir. Karþýlarýndaki cephenin ayný organizasyon, disiplin ve istikrarý gösterdiði kanaatinde deðilim. Ermeni cephelerinde mevzilenen güçlerden biz, kültür savaþý veren birlikler üzerinde duracaðýz. Bu alanda çalýþmalarýmýz toponomi-onomastik, etnik-mistik, folklorik, antropolojik mahiyette olacak.
Bu itibarla biz; Ermeni psikolojik harekatý konulu ilk çalýþmamýzý uluslararasý bir sempozyumda Iðdýr’da vermiþtik.[1] Bunu Ankara’da verdiðimiz uluslararasý baþka bir çalýþmamýz izledi.[2] Giderek Azerbaycan’da katýldýðýmýz uluslararasý bir diðer sempozyumda da konunun bir baþka boyutu üzerinde durduk.[3] Ýstanbul’daki bir diðer sempozyumda da ayný minval üzerinde yeni tespitlerimizi tartýþacaðýz.[4]
Biz bütün bu çalýþmalarýmýzda, bir Hayk kavmi miti, yüksek ülke anlamýna gelen Ermenistan ve Hýristiyan mezheplerinden birisi olan Gregoryanlýðýn nasýl Ermeni milliyeti oluþturulmasýnda birleþtirildiðinden yola çýkarak; Ermenilerin nasýl mono milliyetçilik yaptýklarý, Gregoryanlýðý Ermeniliðin milli dini gibi göstererek nasýl ulusal çýkar saðladýklarý, Kafkasya’da kendilerini Hýristiyanlýðýn varisi göstererek, keza nasýl haksýz kazanç edindikleri üzerine duruyoruz. Yayýlmacý ve istilacý bir zihniyetin ürünü olan Haydat ideolojisi karþýsýnda korunmanýn bize göre yollarýndan birisi de budur.
Çalýþmamýzýn son bölümünde de Salmaslý Kul Hartun’un aracýlýðý ile Türkçe yazan Türk edebi geleneklerini kullanan sanatçýlarýn Gregoryan inançlý Türkler olduklarýný izaha çalýþacaðýz.
Evvelce þu soruyu kendime soruyordum, Ürdün’e, Anadolu’nun muhtelif yörelerinden gitmiþ Türkiye Gregoryanlarý, aradan geçen üç nesle raðmen nasýl olur da Türkçe’yi anadillerinden daha iyi kullanýrlar, günlük hayatlarýnda Türkçe’yi kullanmayý tercih ederler. Bu Türkçe ki Anadolu’dan gittikleri Türk bölgelerinin yerel aðýz özelliklerini tamamen içermektedir.
Bu defa dikkatimizi çeken þu nokta oldu; Anadolu’da Selçuklu ve Osmanlý Türk yönetimleri döneminde, Ermenilere yönelik bir iskân hareketi veya bir Ermeni iç göçü yaþanýlmamýþtý. Anadolu’da Ermeni olarak bilinen toplumlarýn etnik kimlikleri ýrk farklýlýðýndan kaynaklanýyor ise, yani bütün Ermeni olarak bilinenler Hayk kavminden geliyorlar ise, Anadolu da bu kavim neden öbek öbek serpilmiþti?
Diðer taraftan A. Küçük[5] þunun tespitini yapmýþtý; 19. yy. ortalarýna kadar Ermeniler Anadolu’da bir millet olarak deðil, Gregoryan cemaati olarak yaþamýþlardý. Batý misyoner faaliyetleri bu Hýristiyan topluma Ermeni milliyeti fikrini enjekte edince, ilk Ermeni milli þuurlaþmasý bu cemaatten doðdu.
Bu noktada hatýra þu gelmektedir, Anadolu’da muhtelif ýrklara mensup Gregoryan halkýn bir kýsmý Hayk kavminden iken, bir kýsmý da Türk soylu idiler. Evrensel bir din olan Hýristiyanlýk teblið edilirken veya Gregoryan misyonerleri tarafýndan cemaat oluþturulurken bunlar da diðer etnik kesimlerle birlikte doðal olarak Gregoryan Hýristiyan oldular.
Anadolu’da çoðunluðu oluþturan Ýslami halk arasýnda daðýnýk olarak yaþayan Gregoryan toplumu, þüphesiz dar bir sosyal çevrede sýkýþmýþlardý. Evlilikler gibi, sosyal zorlamalar Gregoryan bölgeler arasýnda iltisaký saðladý. Buna bir kýsým Gregoryanlarýn ticari bir toplum oluþu da eklenince, münferit ve müstakil olan Gregoryanlar arasý dayanýþma yoðunlaþtý. Bütün bunlarýn üzerinde Gregoryan dini örgütlenmesi kilise etrafýnda birliðin saðlanmasýný amaçlamýþtý. Bu toplumdan bir milliyet çýkarmak emperyalizm için zor olmadý. Gregoryan kilisesi etrafýnda toplanan çeþitli halktan insanlar; mimari, musiki, resim, heykel gibi alanlarda zaten ciddi bir senteze girmiþ Gregoryan kilise kültürünü oluþturmuþtu. Albanlardan varis alýnan kültüre, bu birikimde eklenince milleti oluþturan asli unsurlardan birisi olan kültür de olmuþ oldu.
Anadolu’dan hareketle yapýlan açýklamanýn bizi götürdüðü sonuç, bütün Gregoryanlarýn Hayk/Ermeni kavminden olmadýðýdýr. Bütün Ermenilerin Gregoryan olmadýklarý gerçeði ise, ayrý bir realitedir. Bu bilinen gerçeðin konumuz itibariyle irdelenmesini ayrý bir çalýþmaya býrakýp, Anadolu dýþý Gregoryan inançlý Hýristiyanlarýn, ýrki kimlikleri konusuna dönmek istiyoruz.
Ermenilerin ilk yurtlarýnýn neresi olduðu konusunda; “Ermeniler Babil’den gelen Hayk ile Balkanlardan gelen Armenlerin birleþmesinden meydana gelmiþtir.” “Hititler’in torunlarýdýrlar” “Hayasali”lardýr “Urartularýn torunlarýdýrlar”, “Frikyalýlarla Balkanlardan Anadolu’ya gelmiþlerdir” “Ermeniler esasen Türk’tür”þeklinde çeþitli rivayet ve iddialar vardýr.[6] Bize göre bu iddialarýn hepsi bir anlamda doðrudur. Ta ki, bütün Gregoryanlarý Ermeni kabul etmek iddiasýný gerçek olarak kabul etmiþ olalým. Bu ismi geçen bölgeler Ermeni milletinin tarihi vatanlarý deðil, bunlar çoðunlukla tarihte, Gregoryan inançlý toplumlara yurt olmuþ coðrafyalardýr.
Bütün Gregoryanlarýn Ermeni milliyeti mensubu olamadýklarý gerçeðini, bugünün Ermenistan halkýnýn sadece Hayk/Ermeni olmayýþýndan da gözleyebiliyoruz. Günümüzde Ermenistan’da 2–3.000 Gregoryan Tat vardýr. Bunlarýn büyük bir kýsmý Ýran’a göçmüþtür. Ýki dilli olan bu halk hem Ermenice ve hem de Farsça konuþmaktadýr. Ayrýca Gregoryan Boþa’lar vardýr. Miktarlarý 45.000 olan bu halkýn Çingenece (Poþaca) ve Ermenice konuþtuklarý bilinir. Gregoryan Rumlarýn ise, miktarlarý 10.000 civarýnda iken, Rumca ve Ermenice konuþan bu halk Yunanistan’a göçmüþtür. Gregoryan Aysorlar (Asurlar) ise, toplam 15.000 civarýnda olup baþlangýçtan beri bugünkü Ermenistan’da yaþamaktadýrlar. Ayrýca Karabað’da Ermenice konuþan Gregoryan inançlý Albanlar vardýr. Alban olduklarý þuurunda olan bu halk Venk köyü gibi merkezlerde toplanmýþlardýr.[7] Biz Tiflis’teki etnik daðýlýmý irdelerken edindiðimiz bilgiler arasýnda, Gregoryan Ermeniler, Gregoryan Gürcüler ve bu iki toplumun dýþýnda Gregoryanlar olarak bilinen bir toplum kesiminin varlýðýný tespit ettik.
Alban konusu, bu hususta yaptýðýmýz çalýþmalarýmýzda daima gündemimizde olacaktýr. Biz bu konuda Albanlarýn büyük bir bölümünün Türk soylu olduklarýný, Ortodoks inançlý bu toplumun bir bölümünün sonradan Gregoryan olduklarýný, Gregoryan olanlarýn bir kýsmý ise, zamanla Ermenileþtikleri þeklindeki görüþleri paylaþýyoruz.[8]
Anadolu’dan Lübnan’a göçmüþ Gregoryanlardan bir kýsmýnýn soyca Türk olabileceði tezimize, biz Türkçe yazýp okuyan ve Ermeni olarak bilinen Gregoryan inançlý halk þairlerini þahit göstermiþtik.[9] Bu tezimizi Borçalý-Gürcistan’dan yaptýðýmýz tespitlerle doðrulayabiliyoruz.[10] Ayrýca olay sadece komþu kültürden etkilenerek özenti olayý deðildir. Nitekim Gregoryan inançlý dönemin aydýnlarý Ermeni harfli Türkçe el yazmasý Cönk’ler de hazýrlamýþlardýr.[11] Ermeni harfleriyle basýlmýþ Türkçe Halk Hikaye kitaplarý[12] ve destanlarý da vardýr.[13]
Türk Ermeni kültür iliþkilerinin bir bahsi olan bu konu; kültürel etkileþimin bir ürünü oluþu ve Türk-Ermeni kültür savaþýnýn bir neticesi oluþu itibariyle önemli olmakla birlikte [14] biz bu münasebetle Ermeni kimliðinin oluþumu üzerinde duruyoruz.
Ýncelememize birkaç antropolojik misal de vermek istiyoruz. Kafkasya’ya Hýristiyanlýðýn giriþinde; Türkler-Tengri Ýnancý, Hýristiyanlýk-Gregoryan Ýnancý ve Ermeni toplumu iliþkilerine dair ayrýca bilgi vereceðiz.[15]
Hazarlarda ahali çeþitli dinlerde olmakla beraber Hazarlar aslýnda eski Türk Bozkýr dini olan, Tanrýnýn birliðine dayalý, Gök Tanrý (Tengri-Han) itikadýnda idiler.[16] Ermeniler, “Ermeni tarihçisi Ghenvond’un da naklettiði gibi, Doðu Anadolu ve özellikle Van yöresi halký uzun bir süre Hazar Türklerinin hakimiyetinde kalmýþtýr. Hazar etnik yerleþiminin, daha sonraki sürelerde oluþan istilalara raðmen, Doðu Anadolu Türkünün Fizikî-Antropolojik yapýsýnda ve törenlerinde payý olduðu tarihi bir gerçektir. Hazar Türklerinin etkisiyle Türk Þaman töreleri Hýristiyan Þiasýna girmiþ (Gote Ichozarskaya Cultura, Moskova 1925) tarihte (Paulicen’s) olarak nitelenen herzeyi yaratmýþtýr.[17] Böylece hocam, Gök Tengri Ýnancýnýn Anadolu Türk Ýslamlýðýna etkisi ile, Alevi-Bektaþiliðin oluþmasýndaki durum gibi, bu Gök Tengri inancý ile Hýristiyanlýðýn sentezinin de Ermeni Gregoryanlýðýný oluþturduðunu açýklamaktadýr. Bu noktada diðer Gregoryan toplumlar mesela Etopya Gregoryanlarý ile Kafkasya Gregoryanlarýnýn Tengricilik inancý itibariyle karþýlaþtýrýlmalarý gerekecektir.
Nitekim Türklerin Kafkasya’ya yerleþme tarihleri M.Ö. 7. yy. kadar inmektedir. Ýlk yerleþim Saka Türkleri ile baþlamýþ; Uz, Oður, Bulgar, Sabir, Kuban, Aðaçeri, Hazar, Avar ve Hunlarla devam etmiþtir. Bu Türk toplumlarýnýn mensubu bulunduklarý dinlerin izleri günümüze kadar gelebilmiþtir. Bölgede hakimiyet kurmuþ olan Akkoyun, Karakoyun ve Karakeçili dönemlerinin boy simgeleri Koç ve Koyun heykelli mezar taþlarý, Gök Tanrý inancýna mensup Türklerin hayvan figürü iþleme tarzýnýn küçük deðiþikliðe uðramýþ þeklidir.[18]
Bu mezar taþlarýnýn Hayk kavminin, kavim kültürünün bir ürünü olabilmesi için, bu kavmin Gök Tanrý inanç sistemi mensubu olarak da bir dönem yaþamýþ olmalarý, yani Altay kavmi olup Uluð Türkistan veya onun kuzeyinden Altay’dan gelmiþ olmalarý gerekir. Hayk kavmi için iddialý olamayýz ama, Gregoryan inançlý ve zamanla Ermenileþmiþ bir kýsým Türklerin varlýðýný buradan yola çýkarak izah mümkündür. Nitekim Anadolu ve Azerbaycan’daki günümüze kadar devam eden koçlu, koyunlu, atlý mezar heykelleri halký Ýslam olmasýna raðmen hala devam etmektedir.[19] Gregoryanlarda ise, Türk soylu veya Hayk soylu olsun bu gelenek devam etmemektedir. Örneðin Etopya Gregoryanlarýnda bu tür bir mezar mimarisi yoktur.
Gregoryan-Ýslam ve Tengri Ýnançlý bölge halklarýnda görülen Koçlu-Koyunlu-Atlý mezar taþlarý konusu üzerinde Türk-Ermeni Kültür Kimliði itibariyle ileride ayrýntýlý olarak tekrar duracaðýz. Dini ve ýrki kültürel kimlik itibariyle açýklamalar yapan Murad Adji, Ermeni Kiliselerinin üzerindeki motiflerin Tengricilik inancýndaki Türk boylarýndaki dini damgalarýn aynýsý olduðunu belirtiyor. Aziz III. Vaçagan Saat Kulesi üzerindeki, Türk giysi ve baþlýðý ile ata binmiþ bir Türk resminin olduðunu açýklýyor. Bu oyma resimlerin Güney Sibirya kayalýklarýndaki resimlere benzediðini vurguluyor. Ayrýca Ermeni kilisesi Katolikosu’nun asasýnýn üzerinde bulunan çift baþlý yýlan motifinin Tengri inançlý din adamýnýn asasýndaki “Yýlan Rvom” olduðunu savunuyor. M. Adji’ye göre Ermenilerin ibadet ederken avuç iþareti tamamen Tengri inancýnýn bir ürünüdür. Ermeni rahiplerinin özel tören giysilerindeki motifler de Tengricilik inancýndaki motiflerin benzerleridir.[20]” þeklindeki görüþmelere tamamen katýlýyorum.
Yýldýz Hosýmova’nýn R.S. Kociev’i[21] þahit göstererek yaptýðý, “fiziki Andontoloji itibariyle Karabað’da Ermeni olarak bilinen halk ile Ermenistan Ermenilerinden daha farklý ve Azerbaycan halkýna daha yakýndýrlar. Karabað Gregoryanlarý esasen Alban soylu olup, daha sonra Ermenileþmiþ Gregoryanlardýr. Keza; “Karabað Gregoryanlarýnýn etno-psikoloji itibariyle diðer Ermenilerden daha farklý ve Azerbaycan Türklerine daha yakýndýrlar”[22] tarzýndaki tespitler de bizi doðrular mahiyettedirler.
Türk Ermeni Kültürel Ýliþkilerinde Kimlik
Türk-Ermeni kültür iliþkilerini mitolojik dönemden baþlanýlarak ele alma zarureti kadar, Ermeni kültürel kimliði ile Ermeni siyasi kimliði arasýndaki çok önemli olan baðýn da ele alýnmasý gerekir. Bu bað, her ulusal kimliðin teþekkülü itibariyle önemlidir. Türk Ermeni Kültür iliþkilerinin iyi anlaþýlabilmesi itibariyle ise, Ermeni milli kimliðinin günümüze taþýnan þeklinin oluþmasýnda Ermeni kültürel kimliðinin köþe taþlarý ele alýnmalýdýr. Bu itibarla Türk-Ermeni iliþkilerinin kan davasýndan çýkarýlmasý, siyasi ve kültürel kimliklerinin oluþumu, Türk siyasi-kültürel kimliði karþýsýnda durumun anlaþýlmasý, sorunu çözmese de, Ermeni kimlik oluþum ve arayýþýnýn içerdiði çeliþkiyi ortaya koyabilecektir.
Ermeni etnik kimliði, Hayk mitolojik etnosundan yola çýkýlarak, Hýristiyan Gregoryan mezhebini sahiplenip, Hayk kavminin yurdu dahi olmamýþ olan, yüksek ülke anlamýnda Ermenistan kelimesi ile bütünleþtirilerek oluþturulmuþtur. Böylece Ermeniler, Alban kültür mirasýna varis olmakla kalmayýp, 19. yy. ortalarýna kadar Gregoryan cemaatin ortak kilise kültürünü de, Ermenilik adýna sahiplenmiþlerdir. Ermenilere, Hýristiyan Batý karþýsýnda, Kafkasya’nýn ilk Hýristiyanlýðýný günümüze taþýyan halký olma tezi prestij ve destek kazandýrmýþtýr.
Ermeni kimlik kazaným yol haritasýnýn ikinci önemli yapý taþý Türk düþmanlýðýdýr. Ermeniler varlýklarýný ispat için, önlerindeki engelin Türklük olduðunu savunduklarý nispette, Batý Hýristiyan aleminden destek görmüþlerdir. Ermeni teorisyenleri bu yapay iddiadan vazgeçmeleri halinde paradigmalarýnýn iflas edeceðini, Ermeni ulusal yapýlanmasýnýn daðýlacaðýnýn bilincindedirler. Ermeniler, dýþ siyasetlerinde de çifte standartlý davranmaktadýr. BM ve AB’nde tehcir temasýný iþleyerek, Hýristiyanlýk ve Batý yanlýlýk temalarýný iþlerken Kafkasya; Türkiye-Ermenistan ve Türkiye-Azerbaycan iliþkilerinde komþuluk iliþkileri ve yalnýz býrakýlmýþ olma üzerinde duruyorlar. Batýda Türkiye aleyhinde kararlar aldýrýrlarken Doðuda gümrük kapýlarýnýn açýlmasýný ve enerji hattýndan pay talep etmektedirler.
Ermeni kültürel kimliði ile siyasi kültürünün Ermeni ulusal stratejisinde birleþtiði ikinci nokta Haydat’týr. Ermenistan kuruluþ belgesinde yer alan Haydat, üç deniz arasýnda Ermenistan vaat ediyor ve bu hedef süper gücün Ortadoðu politikasýnýn bir parçasý görünümü arz ediyordu. Haydat’ýn uygulamasýnda Ermenistan’ýn Karadeniz’e çýkabilmesi Gürcistan Türk bölgesi güzergahýndan olabilirdi. Hazar denizi için Azerbaycan, Akdeniz’e çýkabilmek için de Ýran ve Anadolu Türk topraklarýnýn iþgali gerekecektir. Bu topraklarda halen Ermeni yaþamamaktadýr. Böylece Ermenileri maðdur ulus psikolojisi ile sahneye çýkýp yayýlmacý ulus stratejisini hedefliyor denilebilir.
Ermeni kimlik merkezli stratejinin deþifresi yapýlabildiði takdirde, karþý strateji kendiliðinden oluþacaktýr. Bunun için Ermenistan Cumhuriyetinin ulus devlet politikasýna bakýlabilmelidir. Ermeniler iþgal edilen Azerbaycan topraklarýndaki Ýslam halký yurtlarýndan sürmekle kalmayýp, Gregoryan inançlý ve fakat Hayk kavmi kökenli olmayan Fars ve Hint Ermenistanlý halký yurtlarýndan sürerek mono-milliyetçi bir uygulama sergilemiþtir. Ermeniler mevcut Ermenistan’da etnik temizlik yaparlarken Haydat Doktrini gereðince muhayyel Ermenistan’ýn Ermenisiz Doðu Anadolu demografisi için bir izahlarý olmalý. Ermenilerin kültürel kimlikten yola çýkarak oluþturduklarý stratejilerinin karþý stratejiye zemin hazýrlayan yumuþak karný bu noktadýr. Bu bölge halkýnýn mitolojik deðerleri Gregoryan Hayk kavmi adýna yapýlan deðerlerle ne nispette örtüþmektedir. Bu itibarla biz meseleyi mitolojik derinlikle ele almayý yeðledik.
Türk-Ermeni Kültür Ýliþkileri farklý dönem baþlýklarý altýnda ele alýnýrken þüphesiz normlar da deðiþecektir. XIX ve XX yy.lar esas alýndýðýnda Ermenilerde cemaat olma dönemi büyük ölçüde geride kalmýþ Gregoryan aðýrlýklý kilise kültürü Hayk kavmi ile özdeþleþmiþ Ermeni kültürel kimliði olarak mesafe almaya baþlamýþtýr. Bu dönemin Osmanlý Türk Kültürü ile Ermeni Kültür etkileþiminin resim, tiyatro, musiki, mimari ve benzeri alanlardaki seyri rahmetli hocamýz Prof. Dr. Nejat Göyünç tarafýndan ele alýnmýþtýr.[23] Halk kültür etkileþimi ise masal, destan gibi alanlarda incelenmiþtir. Bu sahada yapýlmýþ çalýþmalardan biz Prof. Fikret Türkmen’i anmakla yetinelim.[24]
Biz bu yazýmýzda etno-sosyal kültürel etkileþimi mitolojik dönem zemininde de ele almaya çalýþacaðýz. Türklerin Ýslam, Hayk kavminin Gregoryan olmadan evvelki dönemleri üzerinden günümüze gelebilen halk kültürünün halk inançlarý boyutu üzerinde durmaya çalýþacaðýz. Hýristiyanlýðý, bölgede ilkin Kýpçak Türkleri benimseyip, bölgedeki Türk soylu olmayan halklar Hýristiyanlýðý bu yolla mý edindiler? Murat Adji bu kanaattedir.
Bu görüþümü açýklarken M. Adji, “Ermeniler hacýn kurtarýcý gücüne inanýyorlardý. Halbuki onlar o zaman henüz putperest idi. Ama Kýpçaklarýn iþaretleri bulunan bayraklarý altýnda savaþtýklarý için haçý çok iyi ve yakýndan biliyorlardý... Piskopos Grigoris Kýpçaklardan askeri yardým istemeye gelmemiþti. Tanrý inancýný öðrenmeye Avrupalýlardan ilk olarak Hýristiyan Piskoposu Girgoris gelmiþ ve sonra halkýný da aydýnlatmak istemiþti. Aslýnda Grigoris, Geser’in ve Erke Han’ýn yaptýklarý faaliyetlere aynen devam etmek istiyordu, ama bu sefer Avrupa’da.” türünden açýklamalarda bulunmaktadýr.[25]
Her iki ýrkýn Türkler ve Ermenilerin (Bu ifade ile Gregoryan inancýný benimseyen ve giderek Ermeni adýný olan High toplumunu kastediyoruz.) Hýristiyanlýða girme itibariyle etkileþimde Peter B. Golden’in görüþüne göre Göktengri inançlý Hun Türkleri Hýristiyanlýðý Ermenilerden öðrenmiþlerdir. Bu konudaki görüþlerini açýklarken P.B. Golden 535–537 yýllarýnda Kuzey Kafkasya’da bir kýsým Hun’un Papaz Kordost önderliðinde Ermeni misyonerlerce vaftiz edildiðini bu arada Hunca için bir yazý sistemi geliþtirdiklerini belirtmektedir[26] P.B.Golden’in bu konulu tespitlerini inanç içerikli boyutu ile yazýmýzýn ileri bölümünde ayrýca ele alacaðýz. Biz yazýmýzda daha ziyade hocamýz Prof. Dr. Mehlika Aktok Kaþgarlý’nýn tespitlerini esas alacaðýz ve halk inançlarýndan yola çýkarak bir rota izleyeceðiz. M.A. Kaþgarlý “Anadolu Ermeni Destanlarý, Efsaneleri ve Masallarý Kritiði” isimli konumuz itibariyle fevkalade önemli yazýsýnda, bizim için ulaþýlmasý çok zor olan Avedis Ahoranion’un 1901 yýlýnda Lozan Üniversitesi’nden yaptýðý “Ermeni Gelenek ve Ýnançlarý (Les Anciennes Kaditions Et Asyances Anneniennes) isimli doktora tezini irdelemiþtir.[27] Dönemin uzmaný olan kültür tarihçisi M.A. Kaþgarlý modern batý dillerinin yaný sýra Krafar ve Çaðdaþ Ermenice’yi de bilmektedir.
Konuyu Ortaçað dönemi ve evveli itibariyle ele alan Aziz Gregorin kimliðinin Türk olabileceðini de irdeleyen ilk bilim adamý hocamýz Prof. Dr. M. Fahrettin Kýrzýoðlu olmuþtur. Kýrzýoðlu Gregoryan Kültürünün o dönemi üzerinde dururken dil, abece ve bu arada halk inançlarý üzerinde de durmuþtur.[28] Gregoryan ve Müslüman Türklerin halk inançlarý aðýrlýklý olmak üzere genel dini hayatlarýnýn karþýlaþtýrmasýný ayrýntý olarak yapan bilim adamý ise Hocam Prof. Dr. Abdurahman küçük olmuþtur.[29]
Halk inançlarý ile tarih çalýþmalarýnýn Ermenilik-Türklük, Gregoryanlýk-Ýslamiyet, Göktengri inancý-Poganizm itibariyle kavþak noktasýnda þu söylenebilir. Günümüz Ermeniler ve Türklerinin bir kýsmý bugünkü ulus kimliklerini edinmeden farklý dönemlerde ara kimliklerle geçiþ yaptýlar. Kýpçak-Hun döneminden de evvel baþlayan bölge Türklüðünü uzun sürecinde High kavmi ve Ermeniler bu ismi almadan evvel ve sonra eski Türk dininden etkilendiler, bazen Hýristiyanlýðý Türklerden alýp bazen da Ona Hýristiyanlýðý enjekte ettiler. XIX ve XX yy. gelinirken Gregoryan Cemaat içerisinde Türklerin kaderi Ermeni Kimliði içerisinde erimek þeklinde tecelli etti. Zira kurumlaþan Ermeniler, Gregoryanlýk adýna, siyasi, kültürel, dinsel ve eðitsel faaliyetlerde inisiyatifi ellerinde tutuyorlardý. Bu döneme müteakip isyan eden, iskân edilen ve Gregoryanlýkla özleþen Ermeni kimliði içerisinde Gregoryan Türkün yazgýsý Ermenilerin kaderini paylaþmak oldu. Anadolu’da kalan ve Ýstanbul gibi büyük merkezlerde toplu yaþama imkâný bulamayan Anadolu’nun Ermeni veya Türk Gregoryanlarýnýn kaderi ne oldu. Ýsyan ve Ýskân artýðý bu insanlar bölgelerinde gizli Ermeni toplumlarý teþkil ettiler. Muhtemelen bunlardan bir kýsmý Ýslamlaþtýlar.
Türk Ermeni Ýliþkilerinde Mitolojik Boyut
Avedis Ahoranion’a göre, Primitif Arkaik Ermeniler ateþe tapýyorlardý. “ateþ, iyilik ve kötülük prensibine dayanan bir din, antik Ýran Zerdüþtlük dininin bir koludur. Dualizme/ikicilik ilkesine göre kurulmuþ olan doktrini Avesto’da toplamýþ olan Zerdüþtlük, Avedis Ahoronian’a göre Ermenilere Ýran’dan geçmiþ deðildir. Hint-Avrupa toplumu olmalarý dolayýsýyla Ermenilerin etnik niteliklerinde mevcuttur” Ermenilerin Hint-Avrupa menþeli bir toplum olmadýklarýný bizzat Ermeni tarihçileri bilhassa sanat tarihleri izah etmiþlerdir.[30]
Ýran Zerdüþizm’inden ateþ ile ilgili inançlar konusunda etkilenmeyen ve Hint-Avrupa toplumu da olmayan Ermenilerdeki ateþ muhtevalý inancýn kaynaklarý arasýnda Türk inanç sistemi aranýlmaz mý? Bu sistemde od/ateþ bir külttür.[31] Ateþteki bu kuvvelerin aklayýcý paklayýcý olduðuna da inanýlýr. Ateþte ak ve kara iyeler vardýr. Ateþ Tanrý deðildir, ancak Ona saygýlý davranýlýr. Su dökülerek söndürülmesi gerekse mutlaka besmele ile dökülür. Ateþe tükürülmez, gece dýþarýya ateþ verilmez, oda, ateþe, ocaða sacý yapýlýr. Ak ve Kara iyelerin düalizm ile iltisaký nedir? Saðlýklý açýklama yapmak kolay deðildir. Ancak birlikte yaþayan iki halktan Türkler Ermenileri sadece Türk-Ýslam Ýnançlarý ile etkilemediler. Halk inançlarý itibariyle de doðal olarak çoðunlukla olan etkiledi. Bununla beraber biz etkileme üzerinde durmuyoruz. Bize göre zamanla Ermeni genel adý altýnda toplanan kesimin bir bölümü Hýristiyan olmadan evvel Türklerle ayný inanç sistemi içerisinde idiler. Benzerliklerin kaynaðý bu olabilir.
M.A. Kaþgarlý Ermeni halk kültürü konusunda; “Ermeni folkloru, Ermenistan tarihi gibi, Ermenilerin azýnlýk olarak yaþadýklarý ülkelerin milli tarihi ve milli folklorunun Provincial (Taþra) niteliðinde bir kopyasýdýr. Ermeni Folkloru Kafkasya’da Doðu Türkleri, Gürcü ve Rus, Ortadoðu’da ise, Batý Türklerinin etkisinde ve izindedir.”[32] demektedir.
A. Ahoranion “Hýristiyanlýk öncesi Arkaik Ermenilerde Kötülük ilahý þeytan, dev veya ejder adýný taþýr”diyor. Kaþgarlý ateþ kelimesinde olduðu gibi dev kelimesinin de Ermeniceden yola çýkarak etimolojik tahlilini yapýp Ahoronion’un yanýldýðýný izah etmektedir. Dev, Div Türk halk inançlarýndaki kara iyelerden olup, tezahür þekillerine ve fonksiyonlarýna göre farklý isimlerle tanýnýrlar.[33]
Ahoranion metnindeki ateþ-ýþýk iliþkisine dair görüþlerini açýklarken, onun Ermenilerdeki ateþ kültünün Hýristiyanlýða girildikten sonra Hz. Ýsa ile ýþýk inancýyla birleþmiþ olduðu fikrine katýlmaktadýr.[34] Esasen Türk inançlarýndaki Ocak Kültü ayrýca kutsal mekân, kutsal kiþinin bulunduðu mekân, suyu veya topraðý kutsal olan mekân, anlamýndadýr. Bu þekilde “Ocak” olarak bilinen aðaçlar vardýr. Ayrýca belirli ocaklarýn þifa olduklarý belirli hastalýklar vardýr. Hak aþýklarý kutlu kiþilerdir. Bunlar çok kere ýþýk olarak bilinirler. Ulu kiþilerin mezarlarýna muayyen zamanlarda ýþýk- nur indiðine inanýlýr.[35]
Gregoryan inançlý High kavmi kiliselerinin önünde, mezar taþý olarak boynu haçlý koç-koyun at heykellerinin bulunmasý, ayný heykellerini doðu Anadolu Türk mezarlarýnda tamamen ayný fakat bu defa haç yerine Arap harfleri ile rahmet içeren ifadelerin bulunmasý bu iki kültürün geçmiþte ayný topluma ait olduklarýný bizi düþündürmüþtür. Nitekim bu tespitimizi bizimle paylaþan onlarca literatüre de rastladýk. Ayný taþlarý Ortodoks Gürcü coðrafyasýnda da görüyorduk. Bunlar taþlarýn üzerindeki týg, iðne, tarak, teþik gibi kadýna iþaret eden ve kama, kýlýç, ok, mýzrak gibi erkeðe iþaret eden kabartmalar içeriyorlardý. Müteakip ziyaretlerimizde bu taþ heykelli mezar taþlarýný Karakalpakistan, Kazakistan, Türkistan gibi Asya Türk bölgesinin müzelerinde de görmeye baþladýk ve bunlarý resimleyip yazýlarýmýzda bunlara yer verdik. Azerbaycan’ýn muhtelif kesimlerinde bunlardan müzelere mebzul miktarda taþýnmýþtý. Bütün bunlar bize Ulug Türkistan’dan Kafkasya’ya ve Ön Asya’ya taþýnmýþ bir halkýn maddi kültür unsurlarý olduklarýný gösteriyordu. Bu taþ mezar heykellerini Ýran’ýn Tebriz müzesinde ve Irak’ýn Erbil bölgesinde mezarlýklarda da resim çekerek dokümante etmiþtik. Esasen Prof. A. Çay bu mezar taþlarýnýn coðrafyasýný tespit edip kitaba dönüþtürmüþtür.[36] Bizim üzerinde durduðumuz husus, bu mezar taþlarýnýn Ýslamiyet ve Hýristiyanlýktan önce Uluð Türkistan’da mevcut olduklarý bunlarýn ilk yurtlarýndan Kafkasya ve ön Asya’ya taþýnan halklar tarafýndan yeni bölgelere taþýndýklarý ve bu halklarýn girdikleri yeni dinlerde de varlýklarýný sürdükleridir. Bu bilinen hususa anýlan mezar taþlarýnýn diðer Hýristiyan bölgelerinde görülmediklerini de eklemeliyim.
Kafkasya Türklükle, içiçe geçmiþ zaman dilimlerinde Kýpçaklar, Hunlar ve Hazarlar dönemlerinde tanýþ olmuþtur. Bu mezar taþý mimarisinin hangi Türk boyu ve boylarý tarafýndan bölgeye taþýndýðýný kesinlikle söylemek zordur. Doðu Anadolu’yu da kapsadýðýndan daha ziyade hatýra Hazarlar ve Kýpçaklar gelmektedir. Bununla beraber Hunlar dahil her üç Türk ulusu da bu mimariyi taþýmýþ olabilir.
Kafkasya’daki bu denli yoðun Türk varlýðýna Oðuz Türkleri bölgeye gelmeden evvel ne olmuþ olabilirler. Oðuzlar bölgeye ya Müslüman Türkler olarak geldiler veya bölgeye Ýslamiyet’in girdiði yýllarda geldiler. Bunlarýn uzantýlarýný Selçuklular Beylikler, Ýran Anadolu ve Kafkasya Türk devletleri içinde aramak doðaldýr. Semavi dinlerden evvel gelen veya semavi dinlerin zuhur döneminde gelen Hazarlar gibi olanlar Ýsevi, Musevi ve Muhammedi oldular. Peçenekler ve Hunlar gibi Semavi dinleri bölgede tanýyan Türk toplumlarý hangi dini kimliðe girdiler? Bölgede bu toplumlarýn birlikte getirdikleri Tengricilik inancýnýn derin izleri var iken, tamamen Tengricilik inancý mensubu olan bir toplum yoktur. Bu Türk kesimleri doðaldýr ki Hýristiyan oldular. Bölgenin Ortodoks cemaatýný oluþturdular. Bir kýsmý zamanla Gregoryan oldular. Bölgede halen Ortodoks Türk toplumu veya Gregoryan Türk toplumundan bahsedemediðimize göre, Musevi olanlar bir yana Hýristiyanlýðý seçenler, Gürcüler ve Ermeniler arasýnda eridiler. Bu iki toplumun dini kültürünü irdeleyerek bu iddiamýzý izleyebiliyoruz.
Peter B.Golben muhtelif kaynaklardan yaptýðý tespitlerini açýklarken; “535 veya 537’de, Papaz Kardost’un baþýný çektiði bir Ermeni misyoner takýmý Kuzey Kafkasya Hunlarýnýn bir kýsmýný vaftiz etti. Bu olayý nakleden, Süryani kaynaðý, Hunca için bir yazý sisteminin geliþtirildiðini de gösterir. 681’de Mec Kuenak piskoposu Israyel, Kafkas Albanyasý hükümdarý Varaz-Trdat tarafýndan Kuzey Kafkasya Hunlarýyla görüþmek üzere gönderildi. O’nun, (þeytanýn saptýrdýðý, aðaca ibadet hatasý ile delirmiþ bu kabile) içindeki Hýristiyanlaþtýrma baþarýsýnýn hikayesi, Dosxurane’i korunmuþtur. Bu kaynaða göre, onlar yýldýrým veya ateþin yaktýðý nesneleri tanrý Kuar’a kurban olarak görüyorlardý. T’angri han olarak çaðýrdýklarý dev vahþi bir canavar” at kurban ediyorlardý. Ayný zamanda ateþi, suyu (belli yol tanrýlarýný ) ayý ve (onlarýn gözünde bir derece ehemmiyeti olan bütün mahlukatý) sayýyorlardý. Bu haberde (üzüm putlar ve sunaklardaki kirli derili ç’op’ay) hakkýnda bahisler de bulunur. Bu unsurlarýn hepsi Türk halklarýnýn uygulamalarýna denk gelir. Tangri Xan tabii ki, Altay halklarýnýn yüce gök ilahý olan Tengri Han’dýr. Büyük ölçüde Hazar döneminden kalma ve dolayýsýyla aidiyeti belirsiz (Hazar veya Hun) olan, baþta unvanlar olarak dil verileri, Kuzey Kafkasya Hunlarýnýn etnik-dilsel aidiyetleriyle ilgili bir hüküm vermemize imkân saðlamak için yetersizdir. Bunlar Hazar devletinin önemli bir parçasý olmuþlardýr ve 7. yy. sonlarýnda bile ayrý bir unsur idiler. Bundan sonra kaynaklarýn görüþ alanýndan çýkarlar.[37]
Kuzey Kafkasya Ermenilerinin bir kýsmýnýn da olsa Ermeni misyonerlerce vaftiz edilmiþ olmalarý, Gregoryan cemaat içinde yer alýp zamanla Ermeni toplumunun oluþmasýna Hunlar gibi Türk toplumlarýnýn vücut vermiþ olduklarý hususu bizim tezimizi doðruluyor.
Ermeni abecesinde Türk ses ve harflerinin yer almýþ olduðunu Prof. Kýrzýoðlu’nun çalýþmalarýndan biliyoruz. Kastedilen dönem ve faaliyet farklý olsa da bu konuda Kýrzýoðlu ayrýntýlý bilgi vermektedir.[38]
A.Küçük, IV.yy. henüz Ermeni Alfabesi’nin olmadýðýný kaynaklarýn ifadelerini karþýlaþtýrarak izah etmektedir. Bu yüzyýlda alfabe ve uygun bir literatürü olmadýðý için Ermeni liturjisi henüz teþekkül etmemiþtir.[39] Ermeni Alfabesindeki “B”, “E”, “Ý”, “DZ”, “K”, “N”, “Ç”, “R”, “V”, “NG” gibi harflerin Türk oyma yazýsýndan alýndýðýný F. Kýrzýoðlu yukarýda ismi geçen eserlerinde açýklamaktadýr.[40] Rahmetli hocamýz Prof. Dr. Ý. Kafesoðlu, Ermeni alfabesinin Türk yazýsý yoluyla meydana gelmiþ olabileceði üzerinde durmaktadýr.[41]
Kuzey Kafkasya’da Alban-Ermeni iliþkisi ve etkileþimleri üzerinde durulan Türk-Ermeni Kültür münasebetleri itibariyle ayrý bir önem arz etmektedir. Bu konuda paylaþýlan ortak kanaat; “Tarihi, kültürel, toponomik, onamastik ve arkeolojik bulgular, milattan önceki dönemlerden itibaren Kafkasya’da yaþamakta olan, Kafkasya’nýn otoktan halký olan ve M.Ö.I. yüzyýldan itibaren Alban adýyla bir siyasal birlik oluþturan etnik topluluklarýn Kafkasya’nýn otoktan Türk halký olabileceði tezini kuvvetlendirmektedir. Albanlar, Güney Kafkasya’nýn önemli bir bölümünü 1000 yýl kadar hakimiyetlerinde bulundurmuþ ve VIII. yüzyýla kadar baðýmsýz yaþamýþtýr. Bundan sonra ise yukarýda ifade edilen tarihi süreç içinde önce siyasi baðýmsýzlýklarýný kaybetmiþ, müteakiben de mensubu olduklarý Gregoryan Kilisesi vasýtasýyla dil ve kültür olarak Ermenileþtirilmiþlerdir. Gregoryen cemaat kültüründeki Türk kültür öðelerinin tetkik edilmesi, tarihin belli bir döneminde Türkler ve Ermeniler tarafýndan ortaklaþa yaratýlan birtakým kültür deðerlerini ve Ermeniler’in bu deðerleri nasýl Türkleri yok sayarak, gerektiðinde sýnýr dýþý ederek, gerektiðinde Albanlar örneðinde olduðu gibi zorla asimile ederek tek baþlarýna sahiplendiklerini ortaya çýkartacaktýr.[42]
Aðaç ve orman Türk inanç sisteminde bir kült oluþturmuþtur. Aðaçlardan kayýný ve çam gibi olanlar Türk destan hayatýnda mitolojik deðere sahiptirler. Bazý aðaçlara kutsiyet atfedilir. Karaylarýn Paltatiymez kutsal ormanlarýndan “Eben Aðacý”na dokunulmaz. Hayat Aðacý motifinin derinliklerinde inanç vardýr. Birçok aðacýn efsanesi vardýr. Muncuk atma Nevruz’da gül aðacýnýn altýnda olur. Özel haller için ziyaretlerdeki aðacýn kavuðundan geçilirken, ulu zatlarýn türbe aðaçlarýna adak bezi asýlýr. Kutsal Ötügen’de aðaçlar da kutsaldý. Anadolu’da türbelere ait korularýn sahipli olduðuna inanýlýr. Yapraklarýna dahi dokunulmaz.[43]
Yýldýrým etrafýnda da Anadolu’da bir inanç halesi yaþatýlmaktadýr. Yýldýrým çakýnca belirli dualar okunur. Gökten geldiðine inanýlýr. Tunceli çevresinde Yýldýrým çarpmasý sonucu hayatýný kayýp eden kimsenin mezarý kutsal sayýlýr, ziyaret muamelesi görür. Tunceli çevresindeki yýldýrým çarpmasý sonucu yanmýþ kurumuþ aðaç ziyaret iþlemi görür, Ona kimse dokunmaz. Bazý hallerde yýldýrým çarpmasý sonucu yanan aðaçlarýn kütükleri özel hanelerde kutsal mekân olarak ziyarete açýlýrlar. Halk bu türden yerleri muhtelif hacetleri için ziyaret eder.[44]
Ocaða gelince yukarýda belirtildiði gibi o da keza od/ateþ iyesi ile ilgili kabul edilir ve bir kült oluþturulmuþtur. Gece ocakta ateþ verilmez. Ocak su dökülerek söndürülmez. Ocaða tükürülmez. Ocaðýn ateþi kömürü ve külü ile ilgili inançlar vardýr. Ateþe çeþitli sacýlar yapýlýr. Ateþe bakýlarak geleceði okuyanlar vardýr. Ateþin yanýþ þeklini anlamlandýranlar olur. Kaþkailerde damadýn otaðýna ateþ baba evinden söndürülmeden götürülür.[45]
At’ýn da Türk inanç sisteminde özel konumu vardýr. Hamile hanýmýn doðumu kolay olsun diye eþiðin önünde Aygýr kiþnetilir. Gelinin atýna çok erkek çocuk doðurmasý için erkek çocuk bindirilir. Gelin attan inerken silah atýlýr. Makedonya Türkmenlerinde gelinin eli bereketli olmasý için ocaðý at gemi takýlý halde götürülür. Al karýsý hamile kadýný basmasýn diye yastýðýnýn altýna at gemi veya üzengisi konur. Atýn yelesi, kuyruk kýlý üzengisi, nalý ile ilgili inançlar vardýr. Komutan savaþa giderken atýnýn kuyruðu örülür. Sahibi ölen atýn eðeri ters baðlanýlarak mezara indirilir. Ýstanbul’da hasta atlarýn götürüldükleri at mezarlýklarý vardýr. Kýrgýzistan’da Yýlk beyi olan atlar kutsal sayýlýr ve onlara binilmez ve onlara yük taþýtýlmaz. Göktürk ve Hunlar kutsal maðaralar ve ulu tepelerde Atalar ruhu için at kurban ediyorlardý.[46]
Ay Göktengri inanç sisteminde bir kült oluþturmuþtu. Günümüzde ne kadarý Budizm’den geldiði bilinmemekle beraber halk arasýnda yaþayan ayla ilgili inançlar vardýr. Cýlýz çocuklar için Aylýk kesilir. Ay ilk doðunca muayyen dualar okunur. Aya saygýsýzlýk yapýlmaz. Ay tutulunca yapýlan özel dua ve uygulamalar vardýr.[47]
Biz, evvelce yaptýðýmýz bir çalýþmada Hazar Türklerinin ve Gregoryanlarýn halk inançlarýný genel Türk halk inançlarý ile karþýlaþtýrmýþ bazý müþterekler bulmuþtuk.[48]
M. A. Kaþgarlý bildirisinde, Beatrice Kasbarian’ýn XIX. yüzyýlda Ermeni Toplumu (La Societe Armenienne au XIX) isimli eserine de yer vermektedir. Beatrice kitabýnda: “Ermeni ailesi, ataerkildir. Aile en büyük erkeðinin yönetimindedir. Aileye baba bakar, ihtiyaçlarýný baba karþýlar, kadýnýn çocuðu olmazsa, kýsýrsa ailesine geri gönderilir. En büyük beddua “ocaðýn sönsün” terimidir. Kýzlardan ziyade erkek çocuklarý makbuldür. Ailenin kadýnlarýna hakaret etme, ýrza geçme, kanla temizlenir. Gelinler baský altýnda olur. Kayýnvalidenin baskýsý altýndadýrlar. Ailelerinin rýzasý olmadýkça gençler evlenemezler. Erkek analarýnýn evlenmelerde rolü büyüktür. Kadýnýn namusu iliþkilerde ön planda gelir. Kocasýna itaat etmekle mükelleftir. Ayný zamanda kayýnvalidesine ve kaynatasýna itaat etmekle de görevlidir. Zira ölümle cezalandýrýlýr. Kýzlarda bekaret þarttýr.”[49]
M. K. Kaþgarlý günümüze kadar Türk Ýslam aile hayatýnda görülen bu uygulama ve prensiplerin yüz yýllarca beraber yaþayan bu iki toplumda çoðunluk azýnlýðý temelinden etkileyiþinden kaynaklandýðýný belirtmektedir. Biz de M. K. Kaþgarlý’ya katýlmaktayýz. Türk aile tipi de ataerkildir. Ailede otorite babadadýr. Baba yoksa yaþ sýrasýna göre erkek evlatlar yetkili ve sorumludurlar. Büyük kardeþ baba adýna söz sahibidir. Erkek evladý olmayan babasýz ailelerde, amca aileye nezaret eder. Aileden gelin götürülürken erkek kardeþin, kýz kardeþinin kuþaðýný baðlamak gibi görevleri vardýr. Erkek kardeþi olmayan gelinin kuþaðýný amcasýnýn oðlu baðlar. Evlilikte çocuk önemlidir. Erkek çocuk annesi olmayan, bilhassa hiç çocuðu olmayan kadýnlarýn ikinci evlilik yapmalarý doðal karþýlanýr. Boþama pek olmaz ancak kuma getirilir.[50]
Türk halk inançlarýnda Ocak, içerisinde yaþanýlan hane, yuva demektedir. “ocaðýn þen olsun” “Ocaðýn yýkýlsýn” “ocaðý sönük” “Ocaðýn direði” “Kor Ocak” “Ocaðýna incir dikmek” ve benzerleri hep bu inancý ve zihniyetin ürünüdür. Rüyasýnda ocaðýnýn yýkýldýðýný gören kadýnýn eþinin öleceðine inanýlýr. “Kor Ocak” veya “Ocaðý baðlý” erkek evladý olmayan hane demektir. Zira Ocak, erkek zürriyet ile sürer. Ocaðýna incir dikilen þahsýn ailesi daðýtýlmýþ olur. erkek evlat, ocaðýn direði olarak tanýmlanýr. Anadolu ve Türk dünyasýnýn sair kesimlerinde çocuklarýnýn sayýsý sorulan kimse daha ziyade erkek evlatlarýnýn sayýsýný söyler.[51]
Irz ile ilgili olaylar en büyük namus davalarýdýr. Kan davasýnýn baþlýca sebepleri arasýnda rýza gösterilmeden kaçýlmak suretiyle evlenilmek istenilmesi gelir. Ana ve avrat üzerine yapýlan yeminler en büyük yeminler arasýndadýr. Gelinler yeni evlerinde “Gelinlik” yaparlar. Gelinlik bazen bir ömür sürer. Gelinler sabahleyin en erken kalkar ve akþamlarý en geç yatarlar. Gelinler “ses saklama” veya “ses sakýnma” uygulamasý yaparlar. Bu uygulama gelin büyüklerin ve kayýnlarýnýn yanýnda konuþmaz. Bu uygulamanýn sona ermesi için “dil açma” merasimi yapýlarak geline hediye alýnmak suretiyle konuþmasýna izin verilir. Ses saklamanýn derinliklerindeki gerçek sesin duyulmasý suretiyle kara iyelerin muhtemel zararýndan korunmaktadýr. Halk sufizminde en iyi dilekte bulunma þekli sessiz dilektir. Kiþi gönlü ile konuþabilir. Kalbi dilekler lafzý dileklerden, dualardan daha makbul sayýlýr.[52]
Türk halk inançlarýnda “Baba” bir külttür. Tanrý tarafýndan kutsanýlmýþtýr. Hakan, Han, bey ve aile reisi bulunduklarý toplumun semavi boyutu da bulunan öðeleridir. Kýz babasýndan istenir. Evlenecek kýz için ailede son sözü baba söyler. Babadan izin alýnýr. Babaya sorulur. O ocaðýn reisidir. Saygýn hanýmlýk kocaya itaatle baþlar. Kayýn valide ve kayýn peder, valide ve peder muamelesi görürken kayýn birader, birader konumundadýr. Gelin ve kýzlarda namusluluk öncelikli þartlardandýr. Zira en büyük hicap unsurudur. Cezasý ölümdür. Kýzlarda bekaret muhakkak aranýrken, bekaretini muhafaza edememiþ gelin adaylarý için merkebe ters bindirip babasýnýn evine göndermek veya sacýný ustura ile kazýttýrýp baba evine göndermek gibi uygulamalarýn yapýldýðý olur.
Türk Ermeni Ýliþkilerinde Halk Kültürü
Diðer taraftan ayný bakýþ açýsý ile Ermeni halk kültürü iddialarýný da irdeleyeceðiz. Bunu yaparken Ýndiana Üniversitesi’nin bir yayýnýný ele alacaðýz.
Anýlan çalýþmada koçlu koyunlu mezar taþlarýnýn Ermeni mezar kültürünün bir ürünü olduklarý belirtilmektedir.[53] Bu tip mezar taþlarý Doðu Anadolu aðýrlýklý, Azerbaycan, Gürcistan, Türk bölgesinden baþlanýlarak Uluð Türkistan’a Orhun abidelerine kadar uzanan bir coðrafyanýn doðudan batýya gelmiþ ürünüdürler. Bu konuya yazýmýzýn ana metninde ayrýntýlý olarak yer verilmiþtir. Özbek Sitli olarak da bilinen gümüþ kupa[54] eserde Ýran menþeli olarak gösterilmektedir ki iddialý deðiliz. Hayat Aðacý motifinin Gregoryan mezarlarýndaki þeklindeki farklýlýk haçýnda ilave edilmiþ olmasýdýr. Hayat Aðaç motifi hangi kültürün ürünüdür? Gök Tengri inanç sisteminde Kam-Þaman bu aðaçtan hareketle gökyüzüne çýkýyordu.[55] Obsidiyon parçalarýnýn þehit mezarlarýna konulduðunu biz Nahçývan’da Türkler arasýnda gözledik. Gregoryanlar’da da bu uygulama var, Türklerde mezara sacý bu arada taþ koymak, taþ yapýþtýrmak da[56] var. Daðýstan’da mesela Þeyh Þamil aile mezarlýðýnda gabze þeklinde mezar taþlarý vardýr. Bu tarz kývrýk baslý taþlarý Aklat’da da görüyoruz. Bu tarz mezar taþý Gregoryanlar’da da var.[57] Güneþ kültünü temsil eden Çarkýfelek motifini Osmanlý ve Selçuklu eserlerinde gördüðümüz gibi Gregoryanlar’da da var.[58] Zengezur’dan tespit edilen Gregoryan kültürü adýna tespit edildiði açýklanan tek çekicili Þoromil taþý[59] Anadolu ve Azerbaycan Türk coðrafyasýnda da çok yaygýndýr. Tepe pencereli köy toprak örtülü yýðma taþ duvarlý köy ev mimarisi eserde[60] örneklenmiþtir. Anadolu Ýslam Türk mimarisinde de bu mimari hakimdir. Ahþap çapraz kubbe dam örtüsü[61] Anadolu mimarisinde yaygýndýr. Kutsal mekânlarýn duvar, eþik gibi kesim taþlarýnýn öpülmesi Anadolu Müslüman Türk halk arasýnda olduðu gibi, kitapta da Gregoryan mimarisi adýna resmedilmiþtir.[62] Tahta oyma kapaklý dolap, rahle ve oyma motifleri her iki kültürde de var.[63] Keza tahta oymalý çocuk beþiði hem Gregoryan ve hem de Ýslam Türk halkta var. Ancak Gregoryanlardaki haç motifi Ýslam halkta yerini aya býrakmýþtýr.[64] Anadolu’daki duvara asýlabilen tahta kaþýklýk Gregoryan halkta da var.[65] Salýncak tarzýnda asýlarak sütten yað çýkarýlan toprak ve ahþap yayýklar her iki kültürde de var.[66]
Tandýr, tandýr ekmeði, tandýr þiþi ve rapada gibi[67] kültür, iki kültürde de var. Bu kültür yayýk kültüründe olduðu gibi Anadolu’nun Gregoryanlarla tanýþ olmadýðý Türk coðrafyasýnda da vardýr. El dokumacýlýðýnda halý ve kilim yapýmýnda kullanýlan týg, teþik, makas-mekik, tarak Anadolu Türk kültüründe görüldüðü gibi bu kitapta da yer almaktadýr.[68] Ortadoðu kitap düzenleme kültürünün bir ürünü olan derkenar resimler bu eserde Gregoryan kültürünün ürünü olarak yansýtýlmaktadýr.[69] Kafkas ve Doðu Anadolu bayan örtünme kültürünün bir ürünü olan vala ve yaþmakla da eserde Gregoryan kültürü kapsamýnda yansýtýlmaktadýr.[70] Türklerde olduðu gibi bu kültürde de boncuk iþlemeli yön örgü yaygý, salyangoz kabuðunun ve mavi boncuðun nazarlýk olarak kullanýmý her iki kültürde de vardýr.[71] Kitapta yer alan gümüþ hamam takýmý takunya[72] Erzurum, Gümüþhane, Baþburt, Erzincan da da mevcuttur.
Nevruz ateþi etrafýnda folklorik oyunlar oynama kültürü kitapta da yer almaktadýr.[73] Kafkasya, Uluð Türkistan ve Anadolu Türk kültüründe yer alan gümüþ erkek ve kadýn kemerleri eserde Gregoryan kültürü kapsamýnda yer almaktadýr.[74] Azerbaycan’da tespitini yaptýðýmýz kötü ruhlardan korunma adýna aðaç dalýna koyun-koç kafasý ve bacaðý asma geleneði bu kültürde de var.[75] Daðýstan ve Azerbaycan genelinde ve Anadolu’nun Aras vadisinde yaygýn olan Þah bezeme, Oðlan Þahý, Kýz Þahý yapma geleneði, eserde Gregoryan halk kültürü kapsamýnda gösterilmektedir.[76] Kurban edilecek hayvanýn süslenmesi uygulamasý her iki kültürde de vardýr.[77] Takke, bere, kese örgüsü de keza her iki kültürde de vardýr. Yapma bebek kültürü her iki kültürde de aynýlýklar içermektedir.[78] Her iki toplumun halk kültürlerinde de yer aldýðý anlaþýlan diðer tespitler; aðaca adak bezi baðlama,[79] su kabaðý süsleme,[80] süpürgeden gabçe/gabbe gelin bezemek,[81] kakma yöntemi ile ahþap kapý yapma.[82]
Bütün bu tespitlerden sonra denebilir ki, Türk ve Ermeni toplumunun halk kültürleri ve destaný hayatlarý göstermektedir ki, bu iki toplum sadece birlikte yaþamýþ olmanýn doðal etkileþimi itibariyle bazý halk kültürü deðerlerini paylaþmýþ olmakla beraber veya birisi diðerlerinin dinini seçmek suretiyle onun kültür dairesine girmekle kalmamýþ, bazý Ermeniler günümüz Türklüðünün yapý taþlarýndan iken bir kýsým Ermenilerde Türk soyludurlar.
Haydat, ulusal Ermeni ideolojisinin merkezinde de yapay Ermeni milliyeti vardýr. Bu kurgu anlaþýlmadan Ermeni psikolojisi saðlýklý anlaþýlamaz. Yurt anlamýnda Ermenistan, din anlamýnda Gregoryanlýk ve kavim anlamýnda Hayk ýrký irdelenip, Ermeni yayýlmacýlýðýnýn haklý gösterilmeye çalýþýlan yapý taþlarý gün ýþýðýna çýkarýlmalýdýr.
Çalýþmamýzýn son bölümünü oluþturan bu kýsým dünya literatürüne Gregoryan Türk gerçeðini sokma çalýþmamýzýn bir parçasýdýr. Türklerin bir kýsmýnýn Hýristiyan olduklarý, Hýristiyan Türklerden; Ortodoks, Nasturi ve Süryani inançlý olanlar bilinirken, biz Gregoryan inançlý Hýristiyan Türkler üzerinde duruyoruz. Bu konuda maddi ve inanç kültüründen yola çýkarak yaptýðýmýz çalýþmalar olmuþtur.[83] Bu defa halk edebiyatýndan yola çýkarak tezimizi izaha çalýþacaðýz. Esasen bir kýsým Türklerin Gregoryan kitle kapsamýnda Ermenileþtirildikleri tezi üzerinde Prof. M. F. Kýrzýoðlu ve Prof. Dr. A. Küçük tarafýndan çalýþýlmýþtýr.[84] Gregoryan inançlý kesimin halk edebiyatý ürünleri itibariyle Türk halk edebiyatý karakterli ürünler verebildikleri konusunda da çalýþmalar bizden evvel de yapýlmýþtýr. Bu konuda Azerbaycan Türkleri ve Ermeniler de çalýþmalar yapmýþlardýr. Türkiye’den ilk çalýþmayý ve doðrudan konuyu ele olan çalýþmayý muhtemelen Prof. Dr. Fuat Köprülü yapmýþtýr.[85] Onu takip eden yýllarda, Þevket Beysanoðlu[86], Nejat Göyünç[87], Zeynelabidin Makas[88], Prof. Dr. Fikret Türkmen’in[89], Sabri Koz’un[90] ve daha baþkalarýnýn Mahmut Niyazi Sezgin’in[91] de çalýþmalarý olmuþtur. Baþta þiir olmak üzere Türk halk edebiyatýnýn hemen hemen bütün alanlarýnda Ermeni bilinen þair ve yazarlarýn ürünleri olmuþtur. Fikret Türkmen “Türk Halk Edebiyatý’nýn Ermeni kültürüne Tesiri” isimli çalýþmasýnda bütün bu bilgileri kitap halinde toplamýþ, bu kitaptan sonra hocamýzýn iki ayrý bildirisinin konusunu da bu bahis teþkil etmiþtir.[92] Hatta bizim bildirimizin konusu olan Kul Hartun, F. Türkmen’in bu kitabýnda isim bazýnda geçmektedir.
Bütün bu çalýþmalarla, bizim bu incelememizle varmak istediðimiz hedef arasýndaki fark, biz Ermeni halk edebiyatý ile Türk halk edebiyatý arasýndaki ortak noktalar üzerinde durmuyoruz. Bizim tezimiz Ermeni halk edebiyatçýlarýnýn bilhassa Aþuðlarýn (Aþýk deðil) Türk meslektaþlarýnýn tesirinde kaldýklarý gibi hususlar da deðil. Biz yukarýda da belirttiðimiz gibi Türkçe yazan Türk edebi geleneklerini kullanan bu sanatçýlarýn Gregoryan inançlý Türkler olduklarýný izaha çalýþýyoruz. Bu itibarla Kul Hartun’u ele aldýk. Bu bakýmdan Onun hayatý, þiirleri ve yetiþtiði muhit üzerinde duracaðýz.
Kul Hartun “Salmaslý Kul Hartun” olarak tanýnýr. Doðduðu þehirle veya köyle birlikte aþýklarýn anýlmalarý Türk halk edebiyatý geleneðinin bir uygulama biçimidir. Sivaslý Veysel, Erzurumlu Emrah Bayburtlu Zihni gibi Hartun’un memleketi olan Salmas Güney Azerbaycan (Ýran Azerbaycan’ý) dadýr. Burasý Türkiye’ye 40 km. mesafededir. Urmiye’nin 90 km kuzeyindedir. Salmas’ta bir dönem çok geliþmiþ olan Sufi-Tekke Aþýk Geleneði’nin Kul Hartun Salmas’taki son temsilcilerindendir. Kul ön ekini almak, Türk halk tasavvufunun bir ürünüdür. Tevazu bildirir. Türk tasavvuf edebiyatýnda Kul Yusuf, Kul Himmet, Kul Ýbrahim, Kul Hüseyin, Kul Adil, Kul Bayramlý, Kul Mazlum gibi birçok “Kul” ön ekini alan hak aþýðý olduðu gibi, Gregoryan aþýklardan baþka Aþuðlar da bu ön isim ekini kullanmýþlardýr. Kul Egaz, Kul Havannes benzeri daha bir çok örnek verebiliriz. Gregoryan Aþuðlar Kul mumasili “Dede” ön ismini de kullanmýþlardýr. Turab Dede bunlardan biridir. Türk Tekke Edebiyatýnda ismi Dede ve Baba ile birlikte anýlan hak aþýðý sayýlmayacak kadar çoktur. Türkmen hoca anýlan kitabýnda[93] bu konuyu ayrýntýlý irdelemiþtir. Kul kelimesi Azerbaycan ve Kuzeydoðu Anadolu’da sýradan insan isimlerine de ilave edilmiþtir. Eligulu, Mehmetgulu, Kulu Kiþi gibi...[94]
Hocamýz Prof. Dr. Þükrü Elçin “Kul” deyimi ve mahlasý üzerinde ayrýntýlý durmuþtur. Türkçe bir isim olan kul deyimi, sekizinci asýrdan itibaren Orhun Abideleri’nden dilimizde kullanýla gelmektedir. Bu devamlýlýðý Kaþgarlý Mahmut, Yusuf Has Hacip, Ahmet Yesevi, Yunus Emre, Þeyyat Hamza ve diðerlerinde de görüyoruz. Salmaslý Kul Hartun ismindeki kul, mutasavvýflarýn “varlýkta yok olmak” zihniyetinin bir tezahürüdür. Bu mahlasý alan þairlerimiz daha ziyade Alevi-Bektaþi þairlerimizdir. Tasavvufta kul kelimesi bir derinlik kazanmýþtýr.[95]
Doðum tarihi kesin olarak bilinmeyen Salmaslý Kul Hartun’un 19. yy. baþlarýnda dünyaya gelmiþ olmasý muhtemeldir. Onun öðrencisi olan Aþýk Mikail’in derlenmiþ olduðu bazý bilgiler, bizi bu þekilde düþündürmektedir. Azerbaycanlý konunun uzmaný bilim adamý Muharrem Kasýmlý, Salmaslý Kul Hartun’un 17–18 yy.ýn Aþýklarýndan olduðunu deðerlendirmektedir. Salmaslý Kul Hartun kendisine dair bilgi verdiði bir þiirinde; “Adým Kul Hartun, Vetenim Salmas elime, vatane hain deðilem,” demektedir. Mezarý Salmaz’ýn Sarna köyünde olan aþýðýn þiirleri Salmaz ve çevresinde hala yaþamaktadýr. Kendisine ait bir çok hatýralar masallaþmýþ ve Hartun adeta efsaneleþmiþtir.
Kul Hartun’un da diðer hak aþýklarý gibi hak aþýðý oluþu haktan kendisine bir vergidir. Bilindiði gibi Türk tasavvuf edebiyatý geleneðinde bu mertebeye eriþmenin yöntemleri vardýr.
Hak þerbetini içerek aþýk olma ve içilen badenin içerisinde “buda” diye bilinen iksirin bulunduðu budanýn ak ve kara Türk cihan hakimiyeti motifi ile temsil edildiði, bu þeklin Türk el sanatlarýnýn her kesimine yansýdýðý görülmektedir.[96]
Azerbaycan’da bu mertebeye eren yaný Hak’tan kendisine “Hak Kapýsý” açýlan Aþýk, artýk “Pir” olarak tanýnýr, bilinir. Bu hal geleneðe göre çok kere aþýklarýn þiirlerine yansýr ve aþýðýn olayýn cereyan þekline dair þiirlerinde açýklama yaptýðý da olur. Salmaslý Kul Hartun’un Hak Þerbetini Hz. Ali (r.a) den içtiði açýklanmaktadýr:
“Salmaslý Kul Hartun der yazýlar geldi baþa
Ýçtim Pir elinden kaynadým geldim coþa”
Salmaslý Kul Hartun’un Aþk Badesi içiþinin iki ayrý anlatýmý vardýr. Bunlardan birisine göre; Sufiler’in Piri olarak bilinen Hz. Ali, Hartun’un rüyasýna girer. Emir’ül-müminin öz eli ile bir badeye Hartun’a verip onu içmesini söyler ve Hartun badeyi içer ve hemen þiirler okumaya baþlar. Hartun’un Hak Badesi içiþi ile ilgili ikinci tespit daha deðiþiktir. Buna göre, Kul Hartun fakir ve fakat eli açýk merhametli bir kimse idi. Genç yaþta bir deðirmende iþçi olarak çalýþtýðý dönemde o yýl bölgede çok ciddi bir kuraklýk yaþanýr, bütün buðday tarlalarý kurur. Dostun dostunu tanýmadýðý bir dönem baþlamýþtýr. Kul Hartun çalýþtýðý deðirmenden yoksullara sürekli un vermektedir. Bir gece Hz. Ali, Kul Hartun’un rüyasýna girer. Hartun’a yönelir ve Hartun’un öðütüp fakirlere verdiði undan yapýlmýþ ekmekten biraz Hartun’un aðzýna koyar. Hartun bu andan itibaren Hak þiirleri yazmaya baþlar.
Bu tür aþýklara Pir denilirken, bütün Pir ismi ile tanýnan hak adamlarý muhakkak þiir yazan anlamýnda aþýk deðillerdir. Aþkýný þiire yansýtmamýþ olan Hak aþýklarý da vardýr.
Yazýlanlarýn baþa geleceði, kader mukadder, tecelli inancýnýn yani tasavvufun bir ürünü olup bu dünya görüþü bir çok Anadolu Türk halk ozanýnýn þiirine yansýmýþtýr. O’nun Hak Badesi’ni Hz. Ali’nin elinden içmiþ olduðunu mezar taþýný tespit eden ve bu konuda alan çalýþmasý yapmýþ olan Tahid Malikzade ve Kazým Abbas’ýn 1997 yýlýna ait notlarýndan öðrenmekteyiz.
Salmazlý Kul Hartun’un bir þiiri, bize onun yaþý hakkýnda kesin olmasa da bir fikir vermektedir:
“Altmýþ beþ yýl elde olmuþam aþýk
Ýnden bele daha olamam aþýk”
Bu ifadeleri ile Hartun, aþýklýk yaþýný mý anlatýyor, yoksa þiiri yazdýðý zamanki yaþýna mý iþaret ediyor. Bu þiiri yazdýktan sonra kaç yýl daha yaþamýþtýr? Bunlarý kesin olarak bilemiyoruz. Ancak;
“Tor oldu gözümden, gördüðüm ýþýk,
Kesilip taketten dizlerim menim”
Beytinden anlaþýldýðýna göre þiir, hayatýnýn sonuna doðru ihtiyarlýðýnda yazýlmýþtýr. Buradan hareketle 80 yýl yaþadýðý muhtemelen 15 yaþýnda Hak Aþýðý olduðu deðerlendirmesini yapanlar olmaktadýr.
Salmas’ýn Sarna köyündeki Kul Hartun’un mezar taþýnda bir tarih yoktur. Mezar taþýnda, elinde sazý olan bir aþýk resmi vardýr.
Salmaslý Kul Hartun’un Gregoryan inançlý olmasýna raðmen Türk soylu olduðu üzerinde, O hayatta iken de durulmuþ, çevresi onun ve benzeri bazý Hak aþýklarýnýn Türk olduklarýný tartýþmýþlardýr. Gregoryan inançlý olan ve ana dili Türkçe olmayan kesim, yani Ermenilerin onu ve benzerlerini dýþladýklarý da olmuþtur. Güney Azerbaycan’da Gregoryan inancýna mensup iken, Türk olarak bilinen çok geniþ bir toplum kesimi olmuþtur. Halen Güney Azerbaycan’ýn Urmiye kesimindeki Darbari, Dobari ve Sorbari isimli üç köyün halký Gregoryan iken ana dilleri Türkçe olup, bunlarýn eðitim ve kültür hayatlarý ile Ermenistan yakýndan ilgilenmeye baþlamýþtýr.
Salmaslý Kul Hartun’un kimliði, o öldüðü zaman da ölüsünün defnedilmesi münasebetiyle gündeme gelmiþtir. Hartun’un cesedi 3 gün boyunca ortada kalmýþtýr. Gregoryan Ermeniler onun için “ Türk’tü, Müslüman’dý” diyerek Müslüman Türkler de “Hýristiyan’dý” diyerek Hartun’a sahip çýkmamýþlardýr. Tablo oldukça ilginçtir. Tasavvufi tarzda þiir yazan bir kimseye taassup içindeki birçok mollanýn ilgisizliði bir sürpriz sayýlmazken, üstüne üstlük Hartun Gregoryan yani Hýristiyan’dýr. Ýçki ile olan iliþkisini bilemiyoruz. Ancak Gregoryan olunca muhtemelen bu tekke þairi alkol de alýyordu.
Tabloya, Hýristiyan yaný Gregoryan Ermeniler açýsýndan bakýlýnca onlarýn Hartun’a sahip çýkmayýþlarýný anlamak da zor deðildir. Nitekim Salmazlý Kul Hartun bir þiirinde;
“ Okumuþam dört kitabý Arabi Türki, Tatar,
Yirmisekiz hurufum var ezbere dilde katar”,
derken çok yönlü ve muhtevalý mesajlar vermektedir. “Dört Kitap” temasýnýn Türk Ýslam inanç kültürü geleneðinin bir ürünü olmasý bir yana, zikredilen dört kitabýn birisi, sonuncu olan Kur’an-ý Kerim’dir. Hýristiyan inançlý bir kimsenin bu ifadeyi kullanmasý klasik Hýristiyanlýðý, yani inanç mantýðý olarak Ortodoksi’yi aþabilmiþ olmasýný gerektirir. Bu tezahür bir Gregoryanda görülebiliyor ise O þahýs ancak “Hak Aþýðý” olabilir. Böyle bir tipi sergileyen Kul Hartun’un kilise tarafýndan dýþlanýlmýþ olmasý sürpriz sayýlmamalý. Bununla beraber, Hartun’un definini Ermeniler el –ayak edip (kerhen) yapmýþlardýr.
Salmaslý Kul Hartun’un tespiti yapýlabilen þiirlerini bildirimizin metinine alýrken þiirlerin tasavvufi tahlilini ilgisine býrakýyoruz. Bizim altýný çizdiðimiz tema ve motifler arasýnda “alýn yazýsý” “Pir elinden bade içmek”, “kâmil olmak”, “cenazenin yýkanmasý”, “kefen inancý”, “Feleðin çarký”, “ölümden sonraki hayata inanma”, “Türk Ýslam dini menkibelerinde geçen dini ve tarihi kahraman isimleri”, “ dört kitap”, “ 72 þüheda”, “ahýrzaman peygamberinin þefaati”, “ 124 bin peygamber” gibi hususlardýr.
Salmaslý Kul Hartun’un þiirleri haliyle tamamen konumuzla ilgili deðildir. Ancak biz bu vesile ile tesbiti yapabilenleri metnimize almayý yeðledik. Bu þiirler Araþtýrmacýlarýn birçok bakýmdan çalýþmalarýnda yardýmcý olabileceði kanaatindeyiz. Semavi dinler arasýnda fark gözetmeyen Hartun’un Ýslam mezhepleri arasýnda fark gözetmesi beklenemezdi. Onun Þii ile Sunni’yi bir tutmasý bize Karapapah Türk tasavvuf þairi Nigari Mir Hamza’nýn “Ne Þiiyem ne sünni Müsülmanam Müsülman” deyiþini hatýrlattý. Bu noktada mezhepler ve dinler üstü bir hak anlayýþý sunan tasavvufun enginliði ve derinliði karþýsýnda hayranlýk duymamak mümkün deðildir:
Elif Allah yaradandý dünyayý
Yedi Tabakasý yanar, seca tek
Be bulut altýndan bir zemin asuman
He Hudandý Asumanda tek ha tek
He Hudam halk edip semada Al kuþu
Bir de, cim cesetde, yoktu toy tuþu
He hayatta beþyüzdü Onun yaþý
Dal ha dal vaktýnda gezer tek ha tek.
Gece gündüz men eylerem ha tarif
Sünniye Þiaya Kâbeyi þerif
Se senden gelecek bir neçehuruf
Ga Gadirdir her zamanda tek ha tek
Hartun deyir ne þirinsen ah veten
Nalet çekim çoðu (pislik) çýksýn aradan
Yeri göyü arþý kürsü yaradan
Tek Allahdý her zamanda tek ha tek
II
Dat felek senin elinden gözlerim gan aðladý
Men ki, gan aðlamazdým cismimde can aðladý
Bir tükenmez derde düþtüm hiç bulunmaz çareler
Askerda atabilmedim Sýr günhan aðladý
Ýbrahim kýrdý putlarý özü yanmadý nara
Eyyup bir derde düþmüþtü Lokman bulmadý çare
Yahya da geçti serinden Zekeriya düþtü tora
Ýsa çekildi çarmýha Ermenistan aðladý.
Kavim halký yýðýþtýlar Hakký dilden saldýlar
Ehli küfe bihayalar imam üste geldiler
Yetmiþiki þu heda cümle þehit oldular
Kesildi Hüseyin’in baþý arþý asuman aðladý
Yüzyirmidört bin peygamber beþi ulul ezm
Peygamber ahýrý zaman bize þefaatdi
Kurulup azasefimeþher deyirler gýyametli
Biçare Salmaslý Hartun etti destan aðladý
Salmaslý Kul Hartun sýk sýk daðlara çýkýp, tabiatta olan bitenleri düþünürdü. Birgün böyle bir gezi esnasýnda bir þahsa rastlar. Þahýs Hartun’a efsunlu olduðunu, büyü yaparak yýlan avladýðýný söyler. Hartun yaptýðý iþin bir meslek olmadýðýný bu iþi býrakmasýný yýlan avcýsýna söyler ve ayrýlýrlar. Kýsa bir süre sonra yýlan, efsuncuyu vurur ve yýlanýn soktuðu efsuncu avcý ölür. Bunun üzerine Hartun þu þiirini okur:
III
Naþi baðban baða vardýn bað ile iþin nedir?
Almasýn der, ayvasýn der Narýnla iþin nedir?
Þeyda bülbül cýk-cýk van kýzýl gül eþkine
Sen ki, gül alan deðilsin Har ile iþin nedir?
Bir baða girebilmesen, girip seyran eyleme
Bir gülü derebilmesen deyip handan eyleme
Bir güzeli alamassan sevip hayran eyleme
Sen ki, yar alan deyilsen yar ile iþin nedir?
Bir meclise gitme zinen orada durabilmesen
Bir gönülü yýkma ginen, yýkýp körebilmesen
Uzun dilin kýsa olur cevap verebilmesen
Yoksulsan alçaktan yeri var ile iþin nedir?
Salmaslý Kul Hartun deyir, yazýlar geldi baþe
Ýçtim Pirimin elinden, kaynadým geldim coþa
Sen, zorun sýnamadan yapýsýna aðýr taþa
Sen ki, bir hüner deðilsen zor ile iþin nedir?
Hartun bir eve misafir olarak gider, ev sahibinin bahçesinde sadece kuru bir erik aðacý vardýr. Hartun’a ev sahibi meyve ikram edince bu tezat karþýsýnda Hartun þu þiiri okur:
IV
Bir aðaç ki, kâmil olsa iptida, kökten kurur,
Ganim oðlan nezer salsa suyu kutretten gelir
Þükrolsun ol Huda’ya kuru aðaç bar verir
Meyvesi insan üçündür, kale mihmanam bugün
Dört kitabý bir bilenler sýtký ile Hakký tapar
Zerrece aklý olanlar, arýdan marifet kapar
Arý yýðar min çiçeði ondan macun yapar
Mumu þamdanda yanan, bala heyranam bugün
Bu neçe bülbüldü, gelir cem ceset yaradýr
Bu dünyanýn dostlarý kalbi karadýr.
Leyliden haber kaldýrar Mecnun çok bicaredir
Yarýn yüzüne bahanda hala heyaranam bugün
Ol becare aþýk Hartun, ah çeker nara teper
Kimisi suyun kýzdýrar kimisi sidrin döker.
Uyma çok dünya malýna üç beþ arþýn bez yeter,
Serin topraða varanda, sala mihmanam bugün
Dönemin aþýklarýndan birisi, Hartun ile tanýþýp, onunla baðlaþmak, atýþmak yarýþmak ister. Sorarak Hartun’un evini bulur. Hartun’un eþi, Hartun’un tarlada olduðunu orada çalýþtýðýný söyler ve aþýk tarlaya gidip çalýþmakta olan bir þahýsa aþýk olduðunu, Hartun’u aradýðýný söyler ve amacýnýn Hartun ile baðlaþmak olduðunu söyler. Bunun üzerine, tarlada çalýþmakta alan þahýs tarlaya gelen aþýða;
V
“Gör, menem,
Bil, menem
Taný, menem”
der ve bu ifadesini üç defa tekrarlar. Aþýk duyduklarýný; görmenem, tanýmanam, bilmenem” þeklinde algýlayýnda Salmaslý Kul Hartun aþýða bu sevdadan vazgeçmesini, daha tanýþma safhasýnda yenik düþtüðünü söylemek zorunda kalýr:
VI
Göyden iki melek indi, biri dilli biri lal
Dilinin cevabýn verdim Lala bilmem neyleyim
Bili cane kasteyledi, bili malým istedi
Malýmý taktim eyledim caný bilmem neyledim
Gavvaf olup derin derin deryalara dalmadým
Saralýban ayva gibi bir ürekten solmadým
Ben bir naþý serra fýdým Leli gadrin bilmedin
Leli verdim bir nadana alabilmem neyleyim
Ey ilahi giden yohtu name yazdým dostuma
Gece gündüz þer rakipler girip canýmý kastýna
Gusse benim ben de sazý alýp sinem üstüne
Üreyimi gam baðladý çalabilmem neyleyim
Gel biçare aþýk Hartun ne gezirsen Tebris’i
Kýsmet olar, hizmet olar ata ana evimiz
Ýlahiden emir olunar geler ömrüm gabrini belgesi
Gelse ecel, vermez-macal galabilmem neyledin
Ademden ileri nebilerden beri neçe eyyam neçe iller itipdi
Nece peygamberler ve evliya Musa kimi imran itipti.
Hani Davut oðlu Yusufu Süleyman
Getti kahraman boþ kaldý meydan
Meþeler Arslaný Þir-i Gergedan
Rustem Ocaðýndan Zal’ler itipler
Hani Yakupoðlu mehbubu Selatin
Aya güne benzer Yusuf Sefatýn
Demir tek yetti öz hükümetin
Nadir gibi kahramanlar itipti
Salmaslý Kul Hartun derin boylama
Doyazda dur ginen, derin boylama
Feleðin çarký ile þartý baðlama
Senden de yada bunlar düþtü.
VII
Ýlimin deryasýndan yüzüp çýkmýþam
Doyazýyam hele derin-derin deðilem
Ustat hevenginde ben dövülmüþem
Ýrisiyem hele narin deyilem
Aðam bade verip ben de doluyam
Ustatlarýn saðýyam hem soluyam
Þairlerin gulamýyam guluyam
Ayaðýyam hele seri deðilem
Ýriyem iriylem, düzem düzinen
Kirpiyem koþ altda gözüm, gözümle
Vurmamýþam vurulmanam sözünen
Acýyam, acýya þiirin deðilem
Pazarým kesatdý metaim elmas
Gubarlý gönlümü nece tutup pas
Adým Kul Hartun vetenim Salmas
Elime vetene Hain deyilem
VIII
Bu çarký devrandý, ha gelip geçer
Birden yoksul birden bar olur gönlüm
Birden göz önünde dünya dar olur
Gam Mehmet çulguyup dar olur gönlüm
Dem gönüllü laledir güller açýlýr
Dem saat demin hayaller geçirir.
Dem gönül þiþedir, sýnar puç olur
Dem ahu zar eyle, kar olur gönlüm
Dem gocaldým ged, dalým büküldü
Ah didem yaþý ömrüm söküldü
Dem el geldi meyline su döküldü
Kul Hartun üstünde dar olur gönlüm
IX
Gel deli divane göynüm sýzýldar caným senin
Özün getir bir lokmana bilsin derman senin
Gerdiþ vurar karar tutmaz Çarký devranýn senin
Ýmran dilin bende düþer bilmez dehanýn senin
Tapþýr Hakkýn emanetin cesette canýn senin
X
Okumuþam dört kitabý Arabi Türki Tatar
Yirmisekiz hurufum var, ezberim dilde katar
Penahýmsan perverdigarým esrarým eyle satar
Cehennemin narýndan aziz kendini kurtar
Yetmiþiki milletin var, tutan damen senin
XI
Sen ki beni halk eyledin gözüm yaþý ahýnýr
Þems-i kamer ars yüzünde bir birine tohunur
Zulmet nura galip olur þeb-i tare yakýnýr
Gönderipsen dört kitabý el içinde okunur
Dil cevabý arz eylerim Ýncil Kur’an’ýn senin
XII
Uyuma þeytanýn fiiline vebal gelip kalanar
Kimler der kimler güler gedip sallanar
Yetiþerler hesabýna nalen arþa dayanar
Birgün olar, þur çalýnar küllü mahluk uyanar
Geçersen polý sýrattan olsa olsa amelin senin
XIII
Evvel Hak’kýn dergahýnda Þeytan oldu sermende
Sýdk dilden çagýranlar hiç vakit olmaz dermande
Hak’kýn binbir adý vardýr, gece gündüz dillerde
Yýðýlar küllü mahlukat sual oldu mahþerde
Gel biçare Aþýk Hartun nece olar halin senin
XIV
Bahar faslý bu gülþene gelende
Þeyda bülbül nale çeker þeþ ha þeþ
Arþ yüzünde þöyle çekir mahý tap
Elif üzre be yazýlmýþ þeþ ha þeþ
Cennet kapýsýn benzettin yaza
Tülek terlan aþýk olupdur saza
Bir insan sýdk ile dursa namaza
Ahir olar metlebin þeþ ha þeþ
Allah’dan istediðin mevladan dile
Halk edip yaratýp özü, þeþ ha þeþ
Hortun deyir, iþim ahuzar oldu
Dert elinden kara baðrým yarýldý
Kefenim biçildi, gabrim kazýldý
Düþman güler dostlar aðlar þeþ ha þeþ
XV
Elif Allah be bünyatý zýlanda
Yarattý dünyayý o saat saat
Gönlünde bir fikir hayal eyledi
Halk etti ademi o saat saat
Adem varit oldu orda cennete
Bir gile ezdiler attý zulmete
Günahkar söyledi ta kýyamete
Soydular rahtýný o saat saat
Gayretin saklayýn üç kimse nedir
Heçkes bilmez, onlar ne feriþtedir
Haktan inleyen olup gelip alaydý
Vereydim canýmý o saat saat
Can çýkanda bindirirler semende
Baykuþ tek ben bu veranda
Her neki yazýr Ýncil Kur’an’da
Okurlar üstüne o saat saat
Ýncile baðlýyan Hak Divaný’nda
Salmas Kul Hartun Hak Divaný’nda
Çekerler günahýmý Hak Divaný’nda
Sallarlar zindana o saat saat
XVI
Hak taala yattý cennet içinde
Özü öz eliynen dört budaðý dört
Keramet eyledi kalktý ayaða
Gönüllü dünyanýn dört kýraðý dört
Suyu tasnif etti sim fedaya
Söylesin gösterdi gün olan aya
Bu ne kimse nedi geldi dünyada
Ceset bir, baþ iki, dört kulaðý dört
Adem oðlu bilmez o ne teherdir
O’nun bir katresi lal-ý cevherdir
Ýçen kimse biler ab-ý kevserdir
Cennet bahçesin dört bulaðý dört
Cennet bahçesinin okur bülbülü
Hak özü kerimdi unutmaz kulu
Eli’ye bahþetti verdi Düldül’ü
Gayýptan nallandý dört týrnaðý dört
Göyden indirdiler o melakeler
Benim ehvalýmý kimseler biler
Ýkisi yýkýldý ikisi kalar
Salmaslý Hartun’un dört otaðý dört
XVII
Bizden selam olsun Arif olana
O gece deryadýr ayakdý yetti
Üçyüz altmýþ altý þamdan içinde
Yanar þövre verer çýðý yetti
Necesin benzettim ol Süleymana
Necesin benzettim ol Kahramana
Neçe kurban geldi Yakub-u kenan’a
Her dem çuþa gelen ayaðý yetti
Necebin kaledi nece bin Haser
Necebin melekler defterin yazar
Mesciti minberi tamam lalazar
Salmaslý Hartunum dedim yettisin
Yetti dal yetti bað, yetti yettiþin
Yetti çað yetti að, yetti yettisin
O, ne dildi deyir dudaðý yetti
Salmaslý Kul Hartun’un müslümanlýðý, dini Hz. Adem’den baþlatan Amentü’de tanýmý yapýlan anlamda islamdýr. Yani o bir Allah adamýdýr. Gregoryan Ýnanç muhitinde dünyaya gelmiþ olmasý, onun hak aþýðý olmasýna engel teþkil edemezdi. O, putperest bir çevrede de dünyaya gelmiþ olabilirdi. Nitekim Hz. Muhammed’e Peygamberlik gelip Ýslam yeniden doðuþunu yaþamadan evvel de Ýsevi, Musevi vb. cemaatlerden hak aþýklarý tabii ki olmuþtu. Kul Hartun’un bize göre þanslýlýðý, Hak aþýðý olabilme þansýnýn çok sýnýrlý olduðu bir ortamda Gönül Gözü’nün açýlabilmiþ olmasýdýr. Allah O’na rahmet etsin.
Salmaz’lý Kul Hartun’un þiirleri bize O’nun muhitinin Tebris’i de kapsadýðýný göstermektedir. O’nun Müslüman komþularý iþlediði temalardan anlaþýldýðýna göre Þii- Caferi Ýslam muhitidir. Mensubu bulunduðu Aþýk çevresi, kendisinden evvel Hoylu Aþýk Vartan, Urmuyeli Aþýk Dadaþyan, Türkçe yazmýþ Gregoryan inançlý Türk Aþýklarýdýr. Halen bu ekolu, Gregoryan Ýnançlý Türklerden olup Türkçe yazan Aþýk Yusuf Ohennes sürdürmektedir.
Bütün bu açýklamalardan sonra söylenebilir ki, Gregoryan inançlý Türklerin varlýðýný, bu kesime mensup aþýklarýn þiirlerinden hareketle göstermek mümkündür. Bize göre tespiti yapýlan husus, birlikte yaþayan halklarýn kültürel etkilenmelerinden ziyade, Türk Bozkýr Medeniyeti, sözlü edebiyatýnýn bir ürünü olan aþýklýk geleneðinin, tasavvufi þekillenmesini Gregoryan Ýnançlý Türklerde de görülmesidir.
Salmaslý Kul Hartun’u anlayabilmek Hak’ý anlamakla mümkündür. O’nun için Gregoryan, Ortodoks, Þii veya Sunni olmak bir þey ifade etmez. Ermenistan veya Türkistan’da yaþanan ellerdir. Vatandýr. Vatan sevilir. Mülkün sahibi Hak’dýr. Aþýklar Hak yoldaþýdýrlar.
[1] Yaþar Kalafat, “Kültürel Küreselleþme –Dinler arasý Diyalog ve Mono Milliyetçilik”, 2000. Yýlýnda Hýristiyanlýk: Dünü, Bugünü ve Geleceði, (9-10 Haziran2001), Ankara
[2] Yaþar Kalafat-Nazmi Gül, “Kimliklerin Oluþmasýnda Halk Biliminin Önemi-Ermeni Medeniyeti ve Kültürel Kimliði” Kafkas Albanyasý’nýn Etnomedeni Ýrsi Beynelhalk Ýlmi Konferansý(21–24 Mayýs 2001), Bakü
[3] Yaþar Kalafat-Nazmi Gül, “Kimliklerin Oluþmasýnda Halk Biliminin Önemi-Ermeni Medeniyeti ve Kültürel Kimliði”, Kafkas Albanyasý’nýn Etnomedeni Ýrsi Beynelhalk Ýlmi Konferansý(21–24 Mayýs 2001), Bakü
[4] Yaþar Kalafat “Mono Milliyetçilik ve Milli Kilise” Sekizinci Askeri Tarih Semineri (24–27 Ekim 2001), Ýstanbul
[5] A.Küçük, “Belgelerin Iþýðýnda Türk –Ermeni Münasebetlerine Genel Bir Bakýþ”, A.Ü. Ýlahiyat Fakültesi Dergisi, Ankara 1989. Cilt 1, ss. 245 –259
[6]M.K. Türközü, Osmanlý – Sovyet Belgelerinde Ermeni Mezalimi, Ankara, 1995, ss. 2–5
[7] Elkhan Alasgrov… “Yayýnlanmamýþ Kafkasya Notlarý”, Ankara 2001
[8] R.B. Göyüþov, Kafkas Albanyasýnda Hýristiyanlýk, Bakü, 1984
[9] Kevork Pamukciyan “Onyedinci Yüzyýldan Kalma Türkçe Üç Halk Þiiri” Halk Kültürü 1984 /4 On Dördüncü Kitap, Ýstanbul, 1985 ss. 4–145–149
[10] Yaþar Kalafat “Azerbaycan ve Çeçenistan Notlarý”, Yeni Düþünce, 17–23 Aðustos 2001 sn.33 ss. 38–44
[11] Kevark Pamukçiyan “Ermeni Harfli El Yazmasý Eski Bir Cönk 1, Folklor ve Etnografya Araþtýrmalarý, Ýstanbul, 1984, ss. 413–445
[12] A. Turgut Kut, “Ermeni Harfleriyle Basýlmýþ Türkçe Halk Kitaplarý, Halk Kültürü, 1984/1, Ýstanbul, 1984, ss.69–79
[13] A. Turgut Kut , “Ermeni Harfleriyle basýlmýþ Türkçe Destanlar I”. Halk Kültürü 1984/3 Üçüncü Kitap, Ýstanbul, 1984, ss. 65-73 konusunda “Köprülü Aþýk Edebiyatý’nýn tamamiyle milli bir menþei, asýrlardan beri devam edip gelen bir ananesi vardýr.(..) Bu daha Ýslamiyetten evvel Türkler arasýnda yaygýndý; sonralarý Ýslamiyetin kabülünden sonar da bu edebiyat tarzý sönmemiþ yaþamýþtýr.(…)” demektedir. Geniþ bilgi için bkz. ( Köprülü S. 239–269 Zikreden Ý. Necdet Çetinok, “Sarý Gelin Türküsü ve Ermenilik”, Erciyes, Haziran, 2001, Sayý 282, ss. 7–14
[14] Sarý Gelin; türküsünün folkloric kimliði konusunda bkz. (i. Necdet Çetinok “Sarý Gelin Türküsü ve Ermenilik”, Erciyes, Haziran, 2001, Sayý 282, ss. 7-13) Türk Halk þiiri geleneði boyutu itibariyle bkz. Fikret Türkmen, Türk Halk Edebiyatýnda Ermeni Kültürüne Tesiri, 1992. M.F. Köprülü, Arþak Çobanyan ve De Morgan’ýn Türk Edebiyatýndaki Aþýk Tarzýnýn Ermeni Edebiyatýnýn Ürünü Olduðuna Dair Ýddialarý, (?:?,?).
[15] Abdullah Gökbal “Kýpçak Türklerinde Hýristiyanlýk”, 2000 Yýlýnda Hýristiyanlýk Dünü Bugünü ve Geleceði Sempozyumu, 9-10 Haziran 2001, Ankara
[16] Ýbrahim Kafesoðlu, Türk Bozkýr Kültürü, Ankara, 1987, ss. 96–102
[17] M.A. Kaþgarlý, Kilikya Tabi Ermeni Baronluðu Tarihi, Ankara, 1990, s. 87
[18] Rasim Efendi, Azerbaycan Dekorotivv- Tatbiki Sanatý, Bakü, 1976, ss. 7–13; Mustafa Ünal, “Azerbaycan Mezar Taþlarýnda Geleneksel Türk Dini ve Ýslamýn Etkileri”, Uluslararasý Dördüncü Türk Kültür Kongresi Bildirileri, 4-7 Kasým 1997, Ankara, ss. 287–295
[19]Beyhan Karamaðaralý. Ahlat Mezar Taþlarý, (Ankara, 1992)
[20]Murad Adji, Avrupa., Türkler, Stepler, (Moskova, 1998), ss. 295–296
[21]R.S. Kociev, Etnoloji Adentologia, (Moskova, 1979).
[22] S.V. Lurye, Etnologiya, (Moskova, 1999)
[23] Nejat Göyünç; “Turkish – Armenian Cultural Relations”, Armenians in the Late Ottoman Period, (Ankara, 2001), ss. 23-43
[24] Fikret Türkmen, Türk Halk Edebiyatýnýn Ermeni Kültürüne Tesirleri, (Ýzmir, 1992).
[25] Murat Adji, Kýpçaklar (Türklerin ve Kadim Büyük Bozkýrýn Kadim Tarihi), Çev. Dr. Z. Baðlan Özer, (Ankara, 2002), ss. 168-173
[26] P.B.Golden, Türk Halklarý Tarihine Giriþ, (Ankara, 2002), s. 87
[27] M.Aktok Kaþgarlý “Anadolu Ermeni Destanlarý –Efsane ve Masallarý Kritiði”, III. Milletlerarasý Türk Folklor Kongresi Bildirileri, Cilt 2, Ankara, 1986, ss. 17–24
[28] M.Fahrettin Kýrzýoðlu, “Albanlar Tarihi M. Ö IV-Ms. X. Yüzyýllar Üzerine”, XI. Türk Tarih Kongresine Bildirileri, Ankara, 1994, ss. 1-67
[29] Abdurrahman Küçük, Ermeni Kilisesi ve Türkler, (Ankara, 1997)
[30] M.A.Kaþgarlý. a.g.m
[31] M.A. Kaþgarlý. a.g.m
[32] M.A. Kaþgarlý a.g.e.
[33] Þ.K. Þerefoðlu, “Türk Halk Ýnançlarýnda Özellikle Orta Toroslarla Kara Ýyelerle Ýlgili Halk Ýnançlarý”, Güneyde Kültür, 1996 Sayý 76, ss. 21–25
[34] M.A. Kaþgarlý a.g.m
[35] Yaþar Kalafat, “Geçmiþten Günümüze Halk Ýnançlarýmýzda Iþýk”, Milli Folklor, Ankara, 1994, Sayý 21, ss. 25-30
[36] A.Çay, Anadolu’da Türk Damgasý, Koç Heykel Mezar Taþlarý ve Türklerde de Koç-Koyun Meselesi, (Ankara, 1983)
[37] Peter B. Golden , a.g.e ss. 87
[38] M.F.Kýrzýoðlu, Kars Tarihi, (Ýstanbul, 1953), ss. 169–188, Milli Destanlarýmýzda Dede Korkut Oðuznamelerinin Tarih Belgesi Bakýmýndan Deðerleri, Belleten, Ankara, 1986, Cilt 50, Sayý 927
[39] A.Küçük, Ermeni Kilisesi ve Türkler, Ankara, 1997, ss. 140–145
[40] M.F.Kýrzýoðlu a.g.e. ler.
[41] Ýbrahim Kafesoðlu, “Ahlat ve Çevresinde 1945’te Yapýlan Tarihi ve Arkeolojik Tetkikler Seyahat Raporu”, Ý. Ü. Edebiyat Fakültesi Dergisi, Ýstanbul, 1950, Cilt 1, ss. 184–185
[42] Mehmet Þerif Fýrat, Doðu Ýlleri ve Varto Tarihi, (Ankara, 1981), ss. 209–231
[43] Kutlu Özen, Sivas ve Divriði Yöresinde Eski Türk Ýnançlarýna Baðlý Adak Yerleri, (Sivas, 1996), ss. 33–37
[44] Y.Kalafat, Doðu Anadolu’da Eski Türk Ýnançlarýnýn Ýzleri, (Ankara, 1999), ss. 27–34
[45] Y.Kalafat, M.Kýyani, “Kaþkayi Türklerinde Sosyal Yaþam”, Türk Dili ve Edebiyatý Makaleleri, Sivas, 2001, Sayý 1, ss. 227–247
[46] Yaþar Kalafat, “Orta Toroslarda Karþýlaþtýrmalý Halk Ýnançlarýnda At”, Türk Dünyasý Tarih Dergisi, Mart 1998, Sayý 135, ss. 23-31
[47] Y.Kalafat “Aybastý Yer Adý ve Türk Halk Ýnançlarý”, II. Aybastý Sempozyumu, 17–18 Temmuz 2001.
[48] Yaþar Kalafat, Kuzey Azerbaycan-Doðu Anadolu ve Kuzey Irak’ta Eski Türk Dini Ýzleri, Dini Folklorik Tabakalaþma, (Ankara, 1998), ss. 23-25, 32-37
[49] M.A. Kaþgarlý, a.g.m
[50] Yaþar Kalafat, Doðu Anadolu’da Eski Türk Ýnançlarýnýn Ýzleri, (Ankara, 1999), ss. 104–107
[51] Yaþar Kalafat, a.g.e. ss. 81-96
[52] Yaþar Kalafat, Güney Kafkasya, (Ankara, 2000), ss. 9-24, 39-71, Kýrým-Kuzey Kafkasya, (Ankara, 1999), ss. 63-76, 196-207
[53] Levon Abrahamian and Nancy Sweezy, Armenian Folk Arts, Culture, and Identity, (Çin, 1984), ss. 40
[54] a.g.e. ss.15
[55] a.g.e. ss. 64
[56] a.g.e ss. 65
[57] a.g.e ss. 69
[58] Beyran Karamaðralý. Ahlat Mezar Taþlarý. Ankara, 1992. ss. 241.
[59] a.g.e s. 77
[60] a.g.e. s. 81
[61] a.g.e s. 83
[62] a.g.e s. 88
[63] a.g.e ss. 102,105
[64] a.g.e s. 106
[65] a.g.e s. 108
[66] a.g.e s. 114
[67] a.g.e s. 121
[68] a.g.e ss. 158-159
[69] a.g.e s. 177
[70] a.g.e ss. 179-181
[71] a.g.e s. 193
[72] a.g.e s. 202
[73] a.g.e ss. 119-221
[74] a.g.e. ss. 202 - 204
[75] a.g.e. s. 232
[76] a.g.e. s. 257
[77] a.g.e s. 258
[78] a.g.e s. 265
[79] a.g.e s. 223
[80] a.g.e. s. 223
[81] a.g.e s. 229
[82] a.g.e. s. 269
[83] Yaþar Kalafat, Mahmut Niyazi Sezgin, “Ermeni Kültür Stratejisi ve Albanlar Meselesi”, Ermeni Araþtýrmalarý, Mayýs 2002
[84] Fahrettin Kýrzýoðlu, “Armenya/Yukarý Eller Tarihinin Ýçyüzü”, Belleten, Cilt 50, Sayý 198, Aralýk 1986, Abdurrahman Küçük, Ermeni Kilisesi ve Türkler, (Ankara, 1997).
[85] Fuat Köprülü, “Türk Edebiyatýnda Aþýk Tarzýnýn Menþe ve Tekamülü Hakkýnda Bir Tecrübe”, Milli Tetebbular, Sayý 2, 1922, 457-486, “Ozan”, Azerbaycan Yurt Bilgisi Dergisi, 1932, Sayý 3, ss. 1340, Türk Ansiklopedisi Ozan Maddesi, Cilt 8, ss 2913-2914
[86] Þevket Beysanoðlu, “Diyarbakýr Halk Kültüründe Saz Þairleri Geleneði ve Türkçe Söyleyen Diyarbakýrlý Ermeni Aþuglar”, 4. Milletlerarasý Türk Halk Kültürü Kongresi Bildirileri, 2. Cilt, Ankara, 1992
[87] Nejat Göyünç, “Turkish-Armenian Cultural Relations”, The Armenians in the Late Ottoman Period, (editör Türkkaya Ataöv), ss. 23-42
[88] Zeynelabidin Makas, “Türkçe Yazan Ermeni Aþýklarý Ve Bizden Aldýklarý Halk Þiiri Nevilerinden Örnekler”, 19 Mayýs Üniversitesi Eðitim Fakültesi Dergisi, Haziran 1989
[89] Fikret Türkmen, Türk Halk Edebiyatýnýn Ermeni Kültürüne Tesiri, Ankara, 1992
[90] M. Sabri Koz, “19. Yüzyýl aþýklarýndan Nami ve Divançesi”, IV. Uluslararasý Türk Halk Edebiyatý ve Yunus Emre Semineri, 11-13 Mayýs 1989, Eskiþehir, ss. 231-235
[91] Yaþar Kalafat, Mahmut Niyazi Sezgin, “Ermeni-Alban Ýliþkilerinin Stratejik Boyutu”, Ermeni Araþtýrmalarý Türkiye Kongresi, 20-21 Nisan 2002, Ankara
[92] Fikret Türkmen, “Tarih Boyunca Türk-Ermeni Ýliþkileri ve Günümüzdeki Olaylara Etkileri”, Uluslararasý Türk-Ermeni Tarih ve Kültür Sempozyumu, 27-28 Kasým 2001, Ankara, “Türk-Ermeni Kültür Ýliþkileri”, Ermeni Araþtýrmalarý Türkiye Kongresi, 20-21 Nisan 2002, Ankara
[93] Fikret Türkmen, Türk Halk Edebiyatýnýn Ermeni Kültürüne Tesiri, (Ankara, 1992)
[94] Ý. Özmen, Alevi-Bektaþi Þiirleri Antolojisi 13-15. yy,(Ankara, 1998)
[95] Prof. Dr. Þükrü Elçin, “Kul Deyimi ve Kul Mahlasý Halk Þairleri”, Türk Kültürü Dergisi, s.259, ss.706–712
[96] M. Kasýmlý, Aþýk Seneti, (Bakü, 1996), Mehmet Gökalp, “Aþýk Edebiyatýnda Bâde, Hýzýr ve Ledün Ýlmi”, Türk Folklor Araþtýrmalarý, Ankara, 1989, ss. 33-45.
| |
Anasayfa
Ýletiþim
��eri�e Yorum Yaz
Yazd�r
Tavsiye Et
