| | Title: The Hüdavendigar Newspaper in Turkish with Arabic and Armenian Letters
Abstract: The Ottoman media had a multi-ethnic characteristics. The minorities pioneered publishing of many newspapers. This article deals with one of those ethnic newspapers, the Hüdavendigar Newspaper which was published for the Armenian minority on Ottoman territory. It was published in Turkish with Arabic and Armenian letters.
Keywords: Hüdavendigar, Ottoman Media, Armenian Media, Armenian Letters, Newspaper
Osmanlı Devleti’nde Ermeni Basını
Osmanlı Devleti’nde Osmanlıca ilk gazete 1831’de neşredilmeye başlanan Takvim-i Vekâyi’dir. Aynı gazetenin Rumca, Ermenice ve Farsça nüshaları da vardır. Tanzimat’tan sonra Arapça, Farsça, Bulgarca, Sırpça, Ulahça, Arnavutça, Kürtçe, İngilizce, Fransızca, İtalyanca ve Almanca gazeteler neşredilmiştir. Bunlardan bazıları Türkçe-Rumca, Türkçe-Ermenice, Türkçe-Arapça gibi iki dillidir, hatta Selanik’te çıkan 6 dilli gazeteler bile vardır.[1]
Ermeniler, gerek Anadolu’nun değişik bölgelerinde yaşamaları, gerekse eğitim, sanat, ticaret vs. toplumsal alanlara aktif olarak katılmalarından dolayı genellikle iki dilli veya çok dilli idiler. Fakat özellikle büyük şehirlerde yaşayanların önemli bir kısmı ana dili Ermenice’nin yanında Türkçe biliyordu veya sadece Türkçe’ye hakimdi. Fatih Sultan Mehmet, Bursa ve Kırım’dan pek çok Ermeni aileyi İstanbul’a getirmiş ve II. Abdülhamid’e dek Osmanlı sultanları Ermeniler’e yüksek himaye, iltifat ve ayrıcalık göstermiştir.[2] Kırım ve Karadeniz havalisinde Kıpçak[3] Türkçesi’nin kaydedilmesinde de Ermeni alfabesini kullanan Ermeniler Ermenice’den başka, alfabe olarak Ermeni harflerini fakat dil olarak yaşadıkları dönemin hakim dili, devlet ve anlaşma dili olan Osmanlı Türkçesi’ni kullanarak şiir, destan, gazete, dergi ve dînî, aktüel, roman vs. kitaplar da neşretmişlerdir.[4] Ermeni basını hakkında Koloğlu şunları söyler: “Ermenice basın Takvim-i Vekâyi’nin Ermenice nüshasının basımıyla 1832’de başlamıştır. /…/ İstanbul genel olarak Ermeni basının merkezi olarak kalmıştır. 1832’den 1970’e kadar İstanbul’da 350, İzmir’de 38, sayıları 20’ye yaklaşan diğer il ve ilçe merkezlerinde de 70 kadar Ermenice gazete ve dergi yayımlanmıştır. İki düzine kadar da, Ermeni harfleriyle yayımlanan gazete vardır. En ünlüleri Manzûme-i Efkâr (1866), Envâr-ı Şarkiyye (1867), Avedaper (1870), Cerîde-i Şarkiyye (1885-1913)’dir”[5] Ermenilerin Türkçe basın-yayın faaliyetinde neden Ermeni harflerini kullandıklarına gelince, bunun birkaç dayanağı vardır:
Ermenilerin ilk matbaalarının 1567 yılında faaliyete geçtiğini düşünürsek, ilk Ermeni harfli matbu Türkçe eser 1727 yılında basılmıştır.[6] Bu iki tarih arasında yaklaşık 150 yıllık bir süre vardır. Bu süreçte Ermeni yayımlarının artmasının yanında, Ermeni alfabesini öğrenen, eğitim görmüş ama aynı zamanda Ermenice’nin yanında veya yalnızca Türkçesi daha iyi seviyede olan Ermenilerin sayısının arttığını görürüz. Bu aynı zamanda Doğu halkları arasında Ermenilerin başlattığı eğitim ve aydınlanma çığırının ve bu çığırda bütün vasıtaların kullanılmasına ihtiyaç duyulduğunun da bir göstergesidir. [7]
Ermeni harflerinin öğrenilmesi, yazılması ve matbaada dizilmesi Arap harfleriyle kıyaslandığında son derece kolaydır. Bilindiği gibi Osmanlı döneminde matbaaların önemli bir kısmı Ermenilere aittir[8] ve buralarda Ermenice’nin yanında Osmanlıca, Arapça ve Farsça eserler de basılmıştır. Ermenice eserlerin basılabildiği bir matbaada, Ermeni harfli Türkçe eserler basmak ekstra bir öğrenim, masraf, teknik bilgi ve teknik teçhizat veya değişiklik gerektirmemektedir.
İşin bir de millî cephesi vardır. Ermeni harfli Türkçe eserler, sadece Ermenilere yöneliktir. Osmanlı döneminde isteyen Osmanlı vatandaşları Ermeni mekteplerinde okuyabilse ve isteyen çok kısa zamanda Ermeni alfabesini öğrenip bu yayımlardan yararlanabilse de Ermeni harfli Türkçe eserleri okuyan Türkler çok değildir.[9] Ayrıca bu eserlerin dili her ne kadar Türkçe olsa da Ermeni alfabesi Ermenilere dinleri, mezhepleri ne olursa olsun ve hatta anadillerini bilmiyor olsalar da onların din ve milliyetlerini canlı tutan bir vasıta olmaktadır. Osmanlı yönetiminde bu, Ermenilere ve Rum, Yahudi, Arap, Kürt, Arnavut ve diğer halklara bir lütuf ve bir hoşgörü olarak değil, tabiî bir insanlık hakkı olarak verilmiş ve hatta her yönden desteklenmiştir.
Arap ve Ermeni Harfli Türkçe Hüdâvendigâr Gazetesi
Ermenice basın o derece yaygınlık kazanır ki, dergi ve gazeteler sadece İstanbul’da değil, Bursa ve İzmir gibi büyük şehirlerde ve hatta Bahçecik / İzmit, Hopa / Artvin gibi küçük beldelerde bile yayımlanır. Bursa, Osmanlı devletinde Ermeni nüfusun bulunduğu İstanbul, Sivas ve Van gibi büyük şehirlerden biridir. Ermeni harfli Türkçe gazetelerden başka Bursa’da basılan Hüdâvendigâr gazetesi örneğinde olduğu gibi çok küçük muhteva farklarıyla hem Arap hem de Ermeni harfleriyle Türkçe yayımlar da yapılmıştır. Bu gazetenin ilk günkü sayısı şöyle başlar:
HÜDÂVENDİGÂR
Nümero Zilka‘de (Hicret 1285) (Milât 1869) Şubat Şubat-ı Efrencî
1 8 Cuma irtesi 8 19
Şimdilik haftada iki defa tab‘ ve neşr olunur. Bir yıllığı (100) ve altı aylığı (50) guruşa ve bir nüshnası (20) paradır. Dâhil-i vilâyetden mâ‘adâ mahaller içün posta ücreti zamm olunur. Menâfi-i âmmeye ve ma‘ârif ve edebiyâta müte‘allik âsâr imzâlu olduğu halde kabul olunur. Matba‘ası Brusada hükümet konağı derûnunda olup İstanbul merkezi dahi ‘umûm vilâyetler matba‘ası merkezi olan Reşid Paşa türbesi karşusında Serafim[10] Efendinin kırâathânesidir.
Varlık’ın “Anadolu’da çıkan vilâyet gazetelerinin en eskilerinden” (1985, 102) biri olduğunu bildirdiği Hüdâvendigâr gazetesi, 1869 yılından itibaren önce 4 sayfa halinde sadece Arap harfleriyle Osmanlıca çıkmaya başlar. Haftada iki defa yayımlanan bu gazete daha sonra 82. sayısından itibaren hem Arap hem de Ermeni harfleriyle Türkçe yayımlanır, içerik kısmen aynıdır. Ermeni harfleri daha az yer kapladığı için iki sayfalık Ermeni harfli bölümündeki kelime sayısı daha fazla olacağından bazı nüshalarda Arap harfli Türkçe kısmından daha fazla konu ve yazıya yer verilmektedir. Yarısı Ermeni harfli Türkçe yarısı Arap harfli Türkçe halinde yayımını sürdürmüş, bu değişiklikten sonra haftada 4 gün 4 sayfa halinde çıkmaya başlamıştır.
Kaplanoğlu’nun 19.02.2002, Bursa Hakimiyet Gazetesi’nde verdiği bilgiye göre, bu gazete 1869’dan 1917’ye dek Hüdâvendigâr, 1926 yılına kadar Günlük Hüdâvendigâr, 1937’ye kadar Resmî Bursa, 1937’den itibaren Bursa adıyla yayımlanmış, 1953 senesinde de kapanmıştır. Ermeni harfli nüshası 82. sayıdan itibaren yayımlanmaya başlar fakat nüshaları eksiksiz olarak bir yerde bulunmadığından mezkûr gazetenin Ermeni harfli sayısının ne zaman sona erdiği hususu şimdilik meçhuldür. Şu andaki bilgilerimize göre Bursa El Yazma Eserler Kütüphanesi’nde 1869-1872 arası, Kaplanoğlu Özel Kitaplığı’nda da değişik yıllara ait 800-1000 sayılık nüshaları mevcuttur.
Bu gazete Türk ve Ermeni ilişkilerinin her yönden yoğunluk kazandığı bir dönemde yayımlanmış olduğundan aydınlanma, günün sosyal yaşantı ve olayları, beşerî ilişkiler gibi pek çok yönden son derece önemli bir kaynaktır. Ayrıca Ermeni alfabesi Türkçe’nin ünlü ve ünsüzlerini Arap alfabesine göre daha iyi yansıtabildiği için Türk dili tarihi bakımından da diğer Ermeni harfli Türkçe eserler gibi fevkalâde kıymeti haizdir. Ayrıca bugün kullanılmayan, farklı telaffuz edilen veya doğru okunamayan bazı Arap harfleriyle yazılmış kelime ve tamlamaların da çözülmesine yardım etmektedir.
Hüdâvendigâr Gazetesi’nin İçeriği
Hüdâvendigâr Gazetesi’nin ihtiva ettiği madde, konu, bölüm vs.ye gelince, gazete Arap ve Ermeni harfli nüshalarında (eklerde de görüldüğü gibi) iki sütun halindedir ve Mevâdd-ı Husûsiye (özel maddeler, konular, bahisler), Mevâdd-ı Umûmiye (genel maddeler, hediyeler, tevcihler, tayinler, rütbe tenzil ve terfileri, sürgün gibi konular) başlıkları ile Ahbâr-ı Dâhiliye (ülke içinde meydana gelen olaylar, haberler) ve Ahbâr-ı Hâriciye (dış haberler) bütün sayılarında değişmeyen ana başlıklardır. Ayrıca bazen İ‘tizâr (özür dileme), İhtar, İlan (okul, kıraathane, iş yeri, iplik veya ipek fabrikası gibi resmî ve özel ilanların yanında bugünkü anlamda reklam diyebileceğimiz tarla, iplik, ipek gibi satış ilanları, önemli duyurular) yer almaktadır. Henüz şiir, hikaye vs. edebî ürünler gazetede yer almaz, fakat sık sık okuyuculardan bu konuda talep ve destek gelirse, ileri sayılarda edebî yazılara da yer verileceği, para almadan basılacağı beyan edilir ve daha sonraki yıllarda bunlar da görülür. Aşağıda verilen alıntılarda da görüleceği gibi gazetenin dili son derece ağdalıdır. Mesela ağaçlar yerine eşcâr, kış yerine bazen şitâ gibi kelimeler, o günkü konuşma dili göz önünde bulundurulduğunda oldukça ağır ve hatta sun‘îdir. Fakat bu gazetenin başlangıçta bir vilâyet, bir yarı-resmî gazete; okuyucularının da o günün iyi eğitim almış kişileri olduğu düşünülmelidir. Bazı sayılarda okuyucu mektupları yer alır. Gazetenin içeriğine örnek olarak Arap harfli nüshanın değişik sayılarından alıntılar yapalım. Milâd 1869, 22 Ramazan tarihli 87 numaralı nüshasında yer alan dış haberlerin tamamı şöyledir:
Havâdis-i Hâriciye
Avrupa politikası hakkında gazetelerde yeni bir havâdis görülmeyip ancak Fransa imparatoriçesi hazretleri kemâl-i âfiyetle ikmâl-i seyahat ve Paris’e avdet buyurduklarından memâlik-i şarkiyye ahvâlinden ve gördüğü ihtirâmât-ı fevkalâdeden ziyadesiyle memnun ve mahzûz olduklarının beyan edilmekde olduğunu
* * *
Ve Fransa vükelâsından bazılarının tebdili mukarrer bulunmuş olduğu gibi İtalya vükelâsı dahi kâmilen tebdil olunmuş ise de bu devletin umûr-ı dâhiliyesince meydanda olan müşkilat halen bertaraf edilmemiş ve bu müşkilâtın bir vakit daha devam edeceği tahmin olunduğu
* * *
Ve Dalmaçya isyanı henüz basılıp bitmemiş ve şitânın takarrub eylemesi cihetle Avusturya askerinin harekât-ı harbiyesi muvakkaten tatil edilerek âsilerin dâhil-i dâire itâat olmaları hakkında hükûmet-i meşrû‘aları tarafından icrâ edilen vesâyâya havâle sem‘-i i‘tibar etmedikleri halde devlet-i metbû‘aları tarafından evvel baharda tedâbîr-i şedîde icrâsı mukarrer bulunduğu ve İspanya’ya gelince geçenlerde İtalya kıralının birâderzâdesinin kıral nasb olunması kararlaşmış ise de işbu karar henüz mevki‘-i icrâya konulamadığından İspanya’nın kıraliyet maddesi hâlâ kararsız bir halde kalmış idüğü bazı gazetelerde görülmüşdür.
* * *
Bu sene kış Paris’de hükmünü şiddetle icrâ etmekde olup âdeta Rusya memâlikinin Sibirya kıt‘ası kışları gibi olduğu gazetelerde rivâyet olunmakdadır.
* * *
Rusya devletinin pâyitahtı olan Petersburg şehrinden Çin memâlikinin merkez-i hükümdârisi olan Pekin şehrine bir telgraf hattının temdid ve inşası bir kumpanyaya havâle edildiği (Punc) nâm gazetede görülmüşdür.
Gazetenin 1869 yılı, 29 Ramazan tarihli 89. sayısında Müslümanların Ramazan bayramı ve Hıristiyanların Paskalya bayramından dolayı gazete çıkarılmadığı için okuyuculardan özür dileniyor:
İ‘tizâr
Gazetemizin 90 nümerolu nüshasının vakt-i ihrâcı olan çaharşanba günü, teşerrüf olunacak îd-i fıtra tesâdüf edeceği gibi cum‘a irtesi günü dahî paskalyaya müsâdif olacağından bu günleri gazetemizin bittabi‘ ta‘til kılınacağı beyânına ibtidâr olundu.
Milâd 1869, 9 Şevval, nümero 90, Mevâdd-ı Umûmiye başlıklı bir yazı şöyledir:
Tevcihat
Orman idaresi müdürlüğü şûrâ-yı devlet âzâlığına ilâve rütbe-i ûlâ sınıf-ı evveli ile sa‘âdetlü Bedros Efendi hazretlerine tevcih buyurulmuşdur.
Milâd 1870, 15 Şevval, nümero 93 Mevâdd-ı Husûsiye başlıklı bir yazı:
Manzûmenin Hüdâvendigâr gazetesinin 91 nümerolu nüshasına derc olunan mektubları üzerine tahkikât-ı lâzime icrâ olunmakda olduğu ve taraf-ı eşref vilâyet-penâhiden icrâ-yı hakkâniyet buyurulacağı beyan olunmuş ve bu bahisde alınacak malûmâta bildirileceği irad kılınmış idi.
1870 Yılı 97. Sayılı Arap Harfli Nüshanın İlk Sayfası
XXXXXX RESİM 1 XXXXXXXX
Arap Harfli Nüshanın İlk Sayfasının Latin Harfli Çeviriyazımı
HÜDÂVENDİGÂR
1285
*Birinci Sene*
Nümero Şevval (Hicret 1286) (Mi‘lât 1870)Kânûn-ı sâni Kânûn-ı sâni-yi Efrencî
97 22 *Pazar irtesi* 12 24
İşbu gazete dâhiliye ve hâriciye havâdisi ve her dürlü mebâhisi şâmil olarak haftada dört def‘a ya‘ni pazar irtesi ve salı ve pençşenbe ve cum‘a irtesi günleri çıkarılır. Bir yıllığı (100) ve altı aylığı (50) guruşa bir nüshası (20) parayadır. Dâhil-i vilâyetden mâ‘adâ mahaller içün posta ücreti zamm olunur. Menâfi‘-i ‘âmmeye ve ma‘ârif ve edebiyâta müte‘allık âsâr imzâlu olduğu halde kabul ve meccânen tab‘ olunur. Matba‘ası Brusada hükümet konağı derûnundadır.
Mevâdd-ı husûsiyye
Balıkesirde Ermeni milletinin etfâl-i zükûr ve inâsına mahsus olarak akdemce küşâd olunmuş olan Haykyan Varjaran nam mektebde tahsil-i ilim ve hünere çalışmakda bulunan şâkirdânın vakt-i imtihanları hulûl eylediği cihetle mekteb-i mezkûrun muhdis ve mûcidi olan murahhasa vekili hürmetli Der Atam Efendi tarafından mahallî memurları da‘vet olunarak geçen şehr-i teşrîn-i sânînin yigirmi beşinci günü ‘akd olunan cem‘iyyetde şâkirdânın imtihanları icrâ olunan suâle şâkirdân tarafından cevâb-ı bâ-savâb i‘tâ olunarak sâye-i ma‘ârif-vâye-i hazret-i şehinşâhîde güzel güzel tahsil-i destmâye-i ma‘ârif eyledikleri nümâyân olmuş ve dü‘â-yı mefrûzu’l-edâ-yı hazret-i pâdişâhî tilâvet ve tezkâr ve şâkirdân tarafından yek-zebân olarak pâdişâhım çok yaşa ed‘iye-yi mahsûsası kemâl-i ta‘zîm ve ihtirâm ile üç kerre tekrar olunmuş olduğu Karasi mutasarrıflığından bâ-mazbata makâm-ı celîl-i vilâyete ‘arz ve iş‘âr olunmuş ve bir kıt‘a imtihân cedveli gönderilmiş olduğundan cedvel-i mezkûr zîrde aynen derc olunmuşdur.
Sûret-i cedvel
Sınıf-ı evvel
Ermenice Ermenice Osmanlıca Osmanlıca
Esâme-i şâkirdân Lisan Sarf Okumak Yazmak İlm-i rakam Yekün
Keork Karabetyan 45 42 40 11 40 178
Haçadur Manukyan 45 42 40 10 39 176
Karabet Kerovpeyan 45 42 40 10 38 170
Agop Hovhannesyan 42 40 39 10 38 169
İstepan Vırtanesyan 42 40 39 11 37 169
Rupen Serkizyan 42 40 39 10 37 168
Kirkor Mikayelyan 40 39 38 10 35 169
Agop Aprahamyan 40 39 38 11 35 161
Vartan Kirkoryan 50 38 37 30 32 156
Artin Torosyan 39 33 38 10 31 152
Yeprem Apelyan 38 36 36 10 31 145
Karabet Beyleryan 30 32 32 9 28 137
Kız sıbyan mektebi sınıf-ı evvelinin dersleri
Ermenice okumak yazmak ve dival ve kıroşe ve kaneva, fenleri ve envayi dikiş ve el hünerleri
1870 Yılı 97. Sayılı Ermeni Harfli Nüshanın İlk Sayfası
XXXX RESİM 2 XXXXX
Ermeni Harfli Nüshanın İlk Sayfasının Latin Harfli Çeviriyazımı
HÜDÂVENDİGÂR
Birinci sene
Nümero 97
1287 Şevval 22 1870 Hunvar 12 Pazar irtesi Alafranga Yunvar 24
İşbu gazete dahiliye ve hariciye havadisi ve her dürlü mebahisi şamil olarak haftada dört defa yani pazar irtesi ve salı ve pençşenbeh ve cuma irtesi günleri çıkarılır. Bir yıllığı (100) ve altı aylığı (50) guruşa bir nüshası (20) parayedir. Dahili vilayetden maada mahallerin posta ücreti zamm olunur. Menafii ammeye ve maarif ve edebiyate mütealık asar imzalu olduğu halde kabul ve meccanen tab olunur. Matbaası Brusada hükümet konağı derunındadır.
Mevaddı hususiye
Balıkesirde Ermeni milletinin etfali zükur ve ünasına mahsus olarak akdemce küşad olunmuş olan Haykyan Varjaran nam mektebde tahsili ilm ve hünere çalışmakda bulunan şakirdanın vakti imtihanları hulul eylediyi cihetle, mektebi mezkurun muhaddis ve mucidi olan merahasa vekili hürmetli D. Atam Efendi tarafından mahalli memurleri davet olunarak geçen şehri teşrini saninin yigirmi beşinci günü akd olunan cemiyyetde şakirdanın imtihanleri icra ve olunan suale şakirdan tarafından cevabı basavab ita olunarak sayeyi maarifvayeyi hazreti şehinşahide güzel güzel tahsili destmayeyi maarif eyledikleri nümayan olmuş ve düayi mefruzül edayi hazreti padişahi tilavet ve tezkâr ve şakirdan tarafından yekzeban olarak “padişahım çok yaşa” ediyeyi mahsusesi kemali tazim ve ihtiram ile üç kerre tekrar olunmuş olduğu, Karesi mutasarrıflığından bamazbata makamı celili vilayete arz ve işar olunmuş, ve bir kıta imtihan cedveli gönderilmiş olduğundan, cedveli mezkur ziyrde aynen derc olunmuşdur.
Sureti cedvel
Sınfı evvel
Ermenice Ermenice Osmanlıca Osmanlıca
Esameyi şakirdan Lisan Sarf Okumak Yazmak İlm-i rakam Yekün
Keork Karabedyan 45 42 40 11 40 178
Haçadur Manukyan 45 42 40 10 39 176
Karabed Kerovpeyan 45 42 40 10 38 170
Hagop Hovhannesyan 42 40 39 10 38 169
Sidepan Vırtanesyan 42 40 39 11 37 169
Rupen Sarkisyan 42 40 39 10 37 168
Kirkor Mikayelyan 40 39 38 10 35 169
Hagop Aprahamyan 40 39 38 11 35 161
Vartan Kirkoryan 50 38 37 10 32 156
Harutün Torosyan 39 33 38 10 31 152
Yeprem Apelyan 38 36 36 10 31 145
Karabed Beyleryan 30 32 32 9 28 137
Kız sübyan mektebi sınfı evvelinin dersleri
Ermenice okumak yazmak, ve dival, ve kroşe, ve kaneva, fennleri, ve envayi dikiş ve el hünerleri.
Not: Yukarıda da belirtildiği gibi, Ermeni alfabesi Arap alfabesine göre daha az yer kapladığından, Ermeni harfli nüshada iki yarım sütunluk fazla yazı vardır. İki alfabeli nüshaları karşılaştırma düşüncesinden dolayı envayi dikiş ve el hünerleri cümlesinden sonra gelen iki yarım sütunun okunuşları aşağıda verilmemiştir.
[1] S. N. Gerçek, Türk Matbaacılığı I, (İstanbul, 1939), s.? ve O. Koloğlu, “Osmanlı Basını: İçeriği ve Rejimi”, Tanzimattan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, Cilt 1, 1985a, İstanbul, ss. 68-93
[2] Y. G. Çark, Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler, (İstanbul, 1919), s. 13
[3] “Some Kipchak groups became Christians and used the Armenian script for writing ecclasiastical and secular text. Afterk the great migration of the armenians to Asia Minor, some Ottoman groups also adopted the Armenian script” (Rona-Tas 1998, 135).
[4] Bu konuda ayrıntılı bilgi için bkz. Koloğlu 1985a; 1985b; Koptaş 2003; Koz 1994; Kut 1985; 2003; Kutalmış 2003; Levonyan 1934; Pamukciyan 2002; Stepanyan 1987).
[5] Koloğlu, “Osmanlı Basını...”, s. 97. Ayrıca bkz. K. Pamukciyan, Ermeni Harfli Türkçe Metinler, (İstanbul, 2002)
[6] Stepanyan, Hayadar Turkeren Kırkeri Madenakidutyun 1727-1968, (Ermeni Harfli Türkçe Kitaplar Bibliyografyası 1727-1968), (Erivan, 1987), s. ?.
[7] M. C. İnançalp, “Ermeni Mesâî-i İlmiyyesi: Venedik’de Sen Lazar Dervişleri Akademisi” (Osmanlıca’dan Latin harflerine aktaran: İsmail Akçay). Müteferrika, Sayı 10, İstanbul, ss. 201-210
[8] Gaspıralı 1895 tarihli Tercüman gazetesinde çıkan bir yazısında o dönemi şöyle tasvir eder: “Ey Türkler, nedir bizde bu haller? Tiflis’te ilmühal tabederiz, Karakaşyan matbaasında; Bakü’de “Köroğlu’’ neşrederiz, Adamyan matbaasında; Karabağ’da şiir veya mersiye neşrederiz, Vanilyan matbaasında’’ (Kırımer 1996, 189).
[9] A. Muhtar, Kendi Kendine Ermenice Yahut Mükemmel Ermenice Elifba, (İstanbul, 1333/1917), s. ?.
[10] Gazete'nin diğer sayılarında geçen fakat birinci sayısında yer almayan Sarafim kelimesi, sehven yer almadığı düşüncesiyle tarafımdan eklendi.
| |
Anasayfa
İletişim
Tavsiye Et
