| | Title: The Hüdavendigar Newspaper in Turkish with Arabic and Armenian Letters
Abstract: The Ottoman media had a multi-ethnic characteristics. The minorities pioneered publishing of many newspapers. This article deals with one of those ethnic newspapers, the Hüdavendigar Newspaper which was published for the Armenian minority on Ottoman territory. It was published in Turkish with Arabic and Armenian letters.
Keywords: Hüdavendigar, Ottoman Media, Armenian Media, Armenian Letters, Newspaper
Osmanlý Devleti’nde Ermeni Basýný
Osmanlý Devleti’nde Osmanlýca ilk gazete 1831’de neþredilmeye baþlanan Takvim-i Vekâyi’dir. Ayný gazetenin Rumca, Ermenice ve Farsça nüshalarý da vardýr. Tanzimat’tan sonra Arapça, Farsça, Bulgarca, Sýrpça, Ulahça, Arnavutça, Kürtçe, Ýngilizce, Fransýzca, Ýtalyanca ve Almanca gazeteler neþredilmiþtir. Bunlardan bazýlarý Türkçe-Rumca, Türkçe-Ermenice, Türkçe-Arapça gibi iki dillidir, hatta Selanik’te çýkan 6 dilli gazeteler bile vardýr.[1]
Ermeniler, gerek Anadolu’nun deðiþik bölgelerinde yaþamalarý, gerekse eðitim, sanat, ticaret vs. toplumsal alanlara aktif olarak katýlmalarýndan dolayý genellikle iki dilli veya çok dilli idiler. Fakat özellikle büyük þehirlerde yaþayanlarýn önemli bir kýsmý ana dili Ermenice’nin yanýnda Türkçe biliyordu veya sadece Türkçe’ye hakimdi. Fatih Sultan Mehmet, Bursa ve Kýrým’dan pek çok Ermeni aileyi Ýstanbul’a getirmiþ ve II. Abdülhamid’e dek Osmanlý sultanlarý Ermeniler’e yüksek himaye, iltifat ve ayrýcalýk göstermiþtir.[2] Kýrým ve Karadeniz havalisinde Kýpçak[3] Türkçesi’nin kaydedilmesinde de Ermeni alfabesini kullanan Ermeniler Ermenice’den baþka, alfabe olarak Ermeni harflerini fakat dil olarak yaþadýklarý dönemin hakim dili, devlet ve anlaþma dili olan Osmanlý Türkçesi’ni kullanarak þiir, destan, gazete, dergi ve dînî, aktüel, roman vs. kitaplar da neþretmiþlerdir.[4] Ermeni basýný hakkýnda Koloðlu þunlarý söyler: “Ermenice basýn Takvim-i Vekâyi’nin Ermenice nüshasýnýn basýmýyla 1832’de baþlamýþtýr. /…/ Ýstanbul genel olarak Ermeni basýnýn merkezi olarak kalmýþtýr. 1832’den 1970’e kadar Ýstanbul’da 350, Ýzmir’de 38, sayýlarý 20’ye yaklaþan diðer il ve ilçe merkezlerinde de 70 kadar Ermenice gazete ve dergi yayýmlanmýþtýr. Ýki düzine kadar da, Ermeni harfleriyle yayýmlanan gazete vardýr. En ünlüleri Manzûme-i Efkâr (1866), Envâr-ý Þarkiyye (1867), Avedaper (1870), Cerîde-i Þarkiyye (1885-1913)’dir”[5] Ermenilerin Türkçe basýn-yayýn faaliyetinde neden Ermeni harflerini kullandýklarýna gelince, bunun birkaç dayanaðý vardýr:
Ermenilerin ilk matbaalarýnýn 1567 yýlýnda faaliyete geçtiðini düþünürsek, ilk Ermeni harfli matbu Türkçe eser 1727 yýlýnda basýlmýþtýr.[6] Bu iki tarih arasýnda yaklaþýk 150 yýllýk bir süre vardýr. Bu süreçte Ermeni yayýmlarýnýn artmasýnýn yanýnda, Ermeni alfabesini öðrenen, eðitim görmüþ ama ayný zamanda Ermenice’nin yanýnda veya yalnýzca Türkçesi daha iyi seviyede olan Ermenilerin sayýsýnýn arttýðýný görürüz. Bu ayný zamanda Doðu halklarý arasýnda Ermenilerin baþlattýðý eðitim ve aydýnlanma çýðýrýnýn ve bu çýðýrda bütün vasýtalarýn kullanýlmasýna ihtiyaç duyulduðunun da bir göstergesidir. [7]
Ermeni harflerinin öðrenilmesi, yazýlmasý ve matbaada dizilmesi Arap harfleriyle kýyaslandýðýnda son derece kolaydýr. Bilindiði gibi Osmanlý döneminde matbaalarýn önemli bir kýsmý Ermenilere aittir[8] ve buralarda Ermenice’nin yanýnda Osmanlýca, Arapça ve Farsça eserler de basýlmýþtýr. Ermenice eserlerin basýlabildiði bir matbaada, Ermeni harfli Türkçe eserler basmak ekstra bir öðrenim, masraf, teknik bilgi ve teknik teçhizat veya deðiþiklik gerektirmemektedir.
Ýþin bir de millî cephesi vardýr. Ermeni harfli Türkçe eserler, sadece Ermenilere yöneliktir. Osmanlý döneminde isteyen Osmanlý vatandaþlarý Ermeni mekteplerinde okuyabilse ve isteyen çok kýsa zamanda Ermeni alfabesini öðrenip bu yayýmlardan yararlanabilse de Ermeni harfli Türkçe eserleri okuyan Türkler çok deðildir.[9] Ayrýca bu eserlerin dili her ne kadar Türkçe olsa da Ermeni alfabesi Ermenilere dinleri, mezhepleri ne olursa olsun ve hatta anadillerini bilmiyor olsalar da onlarýn din ve milliyetlerini canlý tutan bir vasýta olmaktadýr. Osmanlý yönetiminde bu, Ermenilere ve Rum, Yahudi, Arap, Kürt, Arnavut ve diðer halklara bir lütuf ve bir hoþgörü olarak deðil, tabiî bir insanlýk hakký olarak verilmiþ ve hatta her yönden desteklenmiþtir.
Arap ve Ermeni Harfli Türkçe Hüdâvendigâr Gazetesi
Ermenice basýn o derece yaygýnlýk kazanýr ki, dergi ve gazeteler sadece Ýstanbul’da deðil, Bursa ve Ýzmir gibi büyük þehirlerde ve hatta Bahçecik / Ýzmit, Hopa / Artvin gibi küçük beldelerde bile yayýmlanýr. Bursa, Osmanlý devletinde Ermeni nüfusun bulunduðu Ýstanbul, Sivas ve Van gibi büyük þehirlerden biridir. Ermeni harfli Türkçe gazetelerden baþka Bursa’da basýlan Hüdâvendigâr gazetesi örneðinde olduðu gibi çok küçük muhteva farklarýyla hem Arap hem de Ermeni harfleriyle Türkçe yayýmlar da yapýlmýþtýr. Bu gazetenin ilk günkü sayýsý þöyle baþlar:
HÜDÂVENDÝGÂR
Nümero Zilka‘de (Hicret 1285) (Milât 1869) Þubat Þubat-ý Efrencî
1 8 Cuma irtesi 8 19
Þimdilik haftada iki defa tab‘ ve neþr olunur. Bir yýllýðý (100) ve altý aylýðý (50) guruþa ve bir nüshnasý (20) paradýr. Dâhil-i vilâyetden mâ‘adâ mahaller içün posta ücreti zamm olunur. Menâfi-i âmmeye ve ma‘ârif ve edebiyâta müte‘allik âsâr imzâlu olduðu halde kabul olunur. Matba‘asý Brusada hükümet konaðý derûnunda olup Ýstanbul merkezi dahi ‘umûm vilâyetler matba‘asý merkezi olan Reþid Paþa türbesi karþusýnda Serafim[10] Efendinin kýrâathânesidir.
Varlýk’ýn “Anadolu’da çýkan vilâyet gazetelerinin en eskilerinden” (1985, 102) biri olduðunu bildirdiði Hüdâvendigâr gazetesi, 1869 yýlýndan itibaren önce 4 sayfa halinde sadece Arap harfleriyle Osmanlýca çýkmaya baþlar. Haftada iki defa yayýmlanan bu gazete daha sonra 82. sayýsýndan itibaren hem Arap hem de Ermeni harfleriyle Türkçe yayýmlanýr, içerik kýsmen aynýdýr. Ermeni harfleri daha az yer kapladýðý için iki sayfalýk Ermeni harfli bölümündeki kelime sayýsý daha fazla olacaðýndan bazý nüshalarda Arap harfli Türkçe kýsmýndan daha fazla konu ve yazýya yer verilmektedir. Yarýsý Ermeni harfli Türkçe yarýsý Arap harfli Türkçe halinde yayýmýný sürdürmüþ, bu deðiþiklikten sonra haftada 4 gün 4 sayfa halinde çýkmaya baþlamýþtýr.
Kaplanoðlu’nun 19.02.2002, Bursa Hakimiyet Gazetesi’nde verdiði bilgiye göre, bu gazete 1869’dan 1917’ye dek Hüdâvendigâr, 1926 yýlýna kadar Günlük Hüdâvendigâr, 1937’ye kadar Resmî Bursa, 1937’den itibaren Bursa adýyla yayýmlanmýþ, 1953 senesinde de kapanmýþtýr. Ermeni harfli nüshasý 82. sayýdan itibaren yayýmlanmaya baþlar fakat nüshalarý eksiksiz olarak bir yerde bulunmadýðýndan mezkûr gazetenin Ermeni harfli sayýsýnýn ne zaman sona erdiði hususu þimdilik meçhuldür. Þu andaki bilgilerimize göre Bursa El Yazma Eserler Kütüphanesi’nde 1869-1872 arasý, Kaplanoðlu Özel Kitaplýðý’nda da deðiþik yýllara ait 800-1000 sayýlýk nüshalarý mevcuttur.
Bu gazete Türk ve Ermeni iliþkilerinin her yönden yoðunluk kazandýðý bir dönemde yayýmlanmýþ olduðundan aydýnlanma, günün sosyal yaþantý ve olaylarý, beþerî iliþkiler gibi pek çok yönden son derece önemli bir kaynaktýr. Ayrýca Ermeni alfabesi Türkçe’nin ünlü ve ünsüzlerini Arap alfabesine göre daha iyi yansýtabildiði için Türk dili tarihi bakýmýndan da diðer Ermeni harfli Türkçe eserler gibi fevkalâde kýymeti haizdir. Ayrýca bugün kullanýlmayan, farklý telaffuz edilen veya doðru okunamayan bazý Arap harfleriyle yazýlmýþ kelime ve tamlamalarýn da çözülmesine yardým etmektedir.
Hüdâvendigâr Gazetesi’nin Ýçeriði
Hüdâvendigâr Gazetesi’nin ihtiva ettiði madde, konu, bölüm vs.ye gelince, gazete Arap ve Ermeni harfli nüshalarýnda (eklerde de görüldüðü gibi) iki sütun halindedir ve Mevâdd-ý Husûsiye (özel maddeler, konular, bahisler), Mevâdd-ý Umûmiye (genel maddeler, hediyeler, tevcihler, tayinler, rütbe tenzil ve terfileri, sürgün gibi konular) baþlýklarý ile Ahbâr-ý Dâhiliye (ülke içinde meydana gelen olaylar, haberler) ve Ahbâr-ý Hâriciye (dýþ haberler) bütün sayýlarýnda deðiþmeyen ana baþlýklardýr. Ayrýca bazen Ý‘tizâr (özür dileme), Ýhtar, Ýlan (okul, kýraathane, iþ yeri, iplik veya ipek fabrikasý gibi resmî ve özel ilanlarýn yanýnda bugünkü anlamda reklam diyebileceðimiz tarla, iplik, ipek gibi satýþ ilanlarý, önemli duyurular) yer almaktadýr. Henüz þiir, hikaye vs. edebî ürünler gazetede yer almaz, fakat sýk sýk okuyuculardan bu konuda talep ve destek gelirse, ileri sayýlarda edebî yazýlara da yer verileceði, para almadan basýlacaðý beyan edilir ve daha sonraki yýllarda bunlar da görülür. Aþaðýda verilen alýntýlarda da görüleceði gibi gazetenin dili son derece aðdalýdýr. Mesela aðaçlar yerine eþcâr, kýþ yerine bazen þitâ gibi kelimeler, o günkü konuþma dili göz önünde bulundurulduðunda oldukça aðýr ve hatta sun‘îdir. Fakat bu gazetenin baþlangýçta bir vilâyet, bir yarý-resmî gazete; okuyucularýnýn da o günün iyi eðitim almýþ kiþileri olduðu düþünülmelidir. Bazý sayýlarda okuyucu mektuplarý yer alýr. Gazetenin içeriðine örnek olarak Arap harfli nüshanýn deðiþik sayýlarýndan alýntýlar yapalým. Milâd 1869, 22 Ramazan tarihli 87 numaralý nüshasýnda yer alan dýþ haberlerin tamamý þöyledir:
Havâdis-i Hâriciye
Avrupa politikasý hakkýnda gazetelerde yeni bir havâdis görülmeyip ancak Fransa imparatoriçesi hazretleri kemâl-i âfiyetle ikmâl-i seyahat ve Paris’e avdet buyurduklarýndan memâlik-i þarkiyye ahvâlinden ve gördüðü ihtirâmât-ý fevkalâdeden ziyadesiyle memnun ve mahzûz olduklarýnýn beyan edilmekde olduðunu
* * *
Ve Fransa vükelâsýndan bazýlarýnýn tebdili mukarrer bulunmuþ olduðu gibi Ýtalya vükelâsý dahi kâmilen tebdil olunmuþ ise de bu devletin umûr-ý dâhiliyesince meydanda olan müþkilat halen bertaraf edilmemiþ ve bu müþkilâtýn bir vakit daha devam edeceði tahmin olunduðu
* * *
Ve Dalmaçya isyaný henüz basýlýp bitmemiþ ve þitânýn takarrub eylemesi cihetle Avusturya askerinin harekât-ý harbiyesi muvakkaten tatil edilerek âsilerin dâhil-i dâire itâat olmalarý hakkýnda hükûmet-i meþrû‘alarý tarafýndan icrâ edilen vesâyâya havâle sem‘-i i‘tibar etmedikleri halde devlet-i metbû‘alarý tarafýndan evvel baharda tedâbîr-i þedîde icrâsý mukarrer bulunduðu ve Ýspanya’ya gelince geçenlerde Ýtalya kýralýnýn birâderzâdesinin kýral nasb olunmasý kararlaþmýþ ise de iþbu karar henüz mevki‘-i icrâya konulamadýðýndan Ýspanya’nýn kýraliyet maddesi hâlâ kararsýz bir halde kalmýþ idüðü bazý gazetelerde görülmüþdür.
* * *
Bu sene kýþ Paris’de hükmünü þiddetle icrâ etmekde olup âdeta Rusya memâlikinin Sibirya kýt‘asý kýþlarý gibi olduðu gazetelerde rivâyet olunmakdadýr.
* * *
Rusya devletinin pâyitahtý olan Petersburg þehrinden Çin memâlikinin merkez-i hükümdârisi olan Pekin þehrine bir telgraf hattýnýn temdid ve inþasý bir kumpanyaya havâle edildiði (Punc) nâm gazetede görülmüþdür.
Gazetenin 1869 yýlý, 29 Ramazan tarihli 89. sayýsýnda Müslümanlarýn Ramazan bayramý ve Hýristiyanlarýn Paskalya bayramýndan dolayý gazete çýkarýlmadýðý için okuyuculardan özür dileniyor:
Ý‘tizâr
Gazetemizin 90 nümerolu nüshasýnýn vakt-i ihrâcý olan çaharþanba günü, teþerrüf olunacak îd-i fýtra tesâdüf edeceði gibi cum‘a irtesi günü dahî paskalyaya müsâdif olacaðýndan bu günleri gazetemizin bittabi‘ ta‘til kýlýnacaðý beyânýna ibtidâr olundu.
Milâd 1869, 9 Þevval, nümero 90, Mevâdd-ý Umûmiye baþlýklý bir yazý þöyledir:
Tevcihat
Orman idaresi müdürlüðü þûrâ-yý devlet âzâlýðýna ilâve rütbe-i ûlâ sýnýf-ý evveli ile sa‘âdetlü Bedros Efendi hazretlerine tevcih buyurulmuþdur.
Milâd 1870, 15 Þevval, nümero 93 Mevâdd-ý Husûsiye baþlýklý bir yazý:
Manzûmenin Hüdâvendigâr gazetesinin 91 nümerolu nüshasýna derc olunan mektublarý üzerine tahkikât-ý lâzime icrâ olunmakda olduðu ve taraf-ý eþref vilâyet-penâhiden icrâ-yý hakkâniyet buyurulacaðý beyan olunmuþ ve bu bahisde alýnacak malûmâta bildirileceði irad kýlýnmýþ idi.
1870 Yýlý 97. Sayýlý Arap Harfli Nüshanýn Ýlk Sayfasý
XXXXXX RESÝM 1 XXXXXXXX
Arap Harfli Nüshanýn Ýlk Sayfasýnýn Latin Harfli Çeviriyazýmý
HÜDÂVENDÝGÂR
1285
*Birinci Sene*
Nümero Þevval (Hicret 1286) (Mi‘lât 1870)Kânûn-ý sâni Kânûn-ý sâni-yi Efrencî
97 22 *Pazar irtesi* 12 24
Ýþbu gazete dâhiliye ve hâriciye havâdisi ve her dürlü mebâhisi þâmil olarak haftada dört def‘a ya‘ni pazar irtesi ve salý ve pençþenbe ve cum‘a irtesi günleri çýkarýlýr. Bir yýllýðý (100) ve altý aylýðý (50) guruþa bir nüshasý (20) parayadýr. Dâhil-i vilâyetden mâ‘adâ mahaller içün posta ücreti zamm olunur. Menâfi‘-i ‘âmmeye ve ma‘ârif ve edebiyâta müte‘allýk âsâr imzâlu olduðu halde kabul ve meccânen tab‘ olunur. Matba‘asý Brusada hükümet konaðý derûnundadýr.
Mevâdd-ý husûsiyye
Balýkesirde Ermeni milletinin etfâl-i zükûr ve inâsýna mahsus olarak akdemce küþâd olunmuþ olan Haykyan Varjaran nam mektebde tahsil-i ilim ve hünere çalýþmakda bulunan þâkirdânýn vakt-i imtihanlarý hulûl eylediði cihetle mekteb-i mezkûrun muhdis ve mûcidi olan murahhasa vekili hürmetli Der Atam Efendi tarafýndan mahallî memurlarý da‘vet olunarak geçen þehr-i teþrîn-i sânînin yigirmi beþinci günü ‘akd olunan cem‘iyyetde þâkirdânýn imtihanlarý icrâ olunan suâle þâkirdân tarafýndan cevâb-ý bâ-savâb i‘tâ olunarak sâye-i ma‘ârif-vâye-i hazret-i þehinþâhîde güzel güzel tahsil-i destmâye-i ma‘ârif eyledikleri nümâyân olmuþ ve dü‘â-yý mefrûzu’l-edâ-yý hazret-i pâdiþâhî tilâvet ve tezkâr ve þâkirdân tarafýndan yek-zebân olarak pâdiþâhým çok yaþa ed‘iye-yi mahsûsasý kemâl-i ta‘zîm ve ihtirâm ile üç kerre tekrar olunmuþ olduðu Karasi mutasarrýflýðýndan bâ-mazbata makâm-ý celîl-i vilâyete ‘arz ve iþ‘âr olunmuþ ve bir kýt‘a imtihân cedveli gönderilmiþ olduðundan cedvel-i mezkûr zîrde aynen derc olunmuþdur.
Sûret-i cedvel
Sýnýf-ý evvel
Ermenice Ermenice Osmanlýca Osmanlýca
Esâme-i þâkirdân Lisan Sarf Okumak Yazmak Ýlm-i rakam Yekün
Keork Karabetyan 45 42 40 11 40 178
Haçadur Manukyan 45 42 40 10 39 176
Karabet Kerovpeyan 45 42 40 10 38 170
Agop Hovhannesyan 42 40 39 10 38 169
Ýstepan Výrtanesyan 42 40 39 11 37 169
Rupen Serkizyan 42 40 39 10 37 168
Kirkor Mikayelyan 40 39 38 10 35 169
Agop Aprahamyan 40 39 38 11 35 161
Vartan Kirkoryan 50 38 37 30 32 156
Artin Torosyan 39 33 38 10 31 152
Yeprem Apelyan 38 36 36 10 31 145
Karabet Beyleryan 30 32 32 9 28 137
Kýz sýbyan mektebi sýnýf-ý evvelinin dersleri
Ermenice okumak yazmak ve dival ve kýroþe ve kaneva, fenleri ve envayi dikiþ ve el hünerleri
1870 Yýlý 97. Sayýlý Ermeni Harfli Nüshanýn Ýlk Sayfasý
XXXX RESÝM 2 XXXXX
Ermeni Harfli Nüshanýn Ýlk Sayfasýnýn Latin Harfli Çeviriyazýmý
HÜDÂVENDÝGÂR
Birinci sene
Nümero 97
1287 Þevval 22 1870 Hunvar 12 Pazar irtesi Alafranga Yunvar 24
Ýþbu gazete dahiliye ve hariciye havadisi ve her dürlü mebahisi þamil olarak haftada dört defa yani pazar irtesi ve salý ve pençþenbeh ve cuma irtesi günleri çýkarýlýr. Bir yýllýðý (100) ve altý aylýðý (50) guruþa bir nüshasý (20) parayedir. Dahili vilayetden maada mahallerin posta ücreti zamm olunur. Menafii ammeye ve maarif ve edebiyate mütealýk asar imzalu olduðu halde kabul ve meccanen tab olunur. Matbaasý Brusada hükümet konaðý derunýndadýr.
Mevaddý hususiye
Balýkesirde Ermeni milletinin etfali zükur ve ünasýna mahsus olarak akdemce küþad olunmuþ olan Haykyan Varjaran nam mektebde tahsili ilm ve hünere çalýþmakda bulunan þakirdanýn vakti imtihanlarý hulul eylediyi cihetle, mektebi mezkurun muhaddis ve mucidi olan merahasa vekili hürmetli D. Atam Efendi tarafýndan mahalli memurleri davet olunarak geçen þehri teþrini saninin yigirmi beþinci günü akd olunan cemiyyetde þakirdanýn imtihanleri icra ve olunan suale þakirdan tarafýndan cevabý basavab ita olunarak sayeyi maarifvayeyi hazreti þehinþahide güzel güzel tahsili destmayeyi maarif eyledikleri nümayan olmuþ ve düayi mefruzül edayi hazreti padiþahi tilavet ve tezkâr ve þakirdan tarafýndan yekzeban olarak “padiþahým çok yaþa” ediyeyi mahsusesi kemali tazim ve ihtiram ile üç kerre tekrar olunmuþ olduðu, Karesi mutasarrýflýðýndan bamazbata makamý celili vilayete arz ve iþar olunmuþ, ve bir kýta imtihan cedveli gönderilmiþ olduðundan, cedveli mezkur ziyrde aynen derc olunmuþdur.
Sureti cedvel
Sýnfý evvel
Ermenice Ermenice Osmanlýca Osmanlýca
Esameyi þakirdan Lisan Sarf Okumak Yazmak Ýlm-i rakam Yekün
Keork Karabedyan 45 42 40 11 40 178
Haçadur Manukyan 45 42 40 10 39 176
Karabed Kerovpeyan 45 42 40 10 38 170
Hagop Hovhannesyan 42 40 39 10 38 169
Sidepan Výrtanesyan 42 40 39 11 37 169
Rupen Sarkisyan 42 40 39 10 37 168
Kirkor Mikayelyan 40 39 38 10 35 169
Hagop Aprahamyan 40 39 38 11 35 161
Vartan Kirkoryan 50 38 37 10 32 156
Harutün Torosyan 39 33 38 10 31 152
Yeprem Apelyan 38 36 36 10 31 145
Karabed Beyleryan 30 32 32 9 28 137
Kýz sübyan mektebi sýnfý evvelinin dersleri
Ermenice okumak yazmak, ve dival, ve kroþe, ve kaneva, fennleri, ve envayi dikiþ ve el hünerleri.
Not: Yukarýda da belirtildiði gibi, Ermeni alfabesi Arap alfabesine göre daha az yer kapladýðýndan, Ermeni harfli nüshada iki yarým sütunluk fazla yazý vardýr. Ýki alfabeli nüshalarý karþýlaþtýrma düþüncesinden dolayý envayi dikiþ ve el hünerleri cümlesinden sonra gelen iki yarým sütunun okunuþlarý aþaðýda verilmemiþtir.
[1] S. N. Gerçek, Türk Matbaacýlýðý I, (Ýstanbul, 1939), s.? ve O. Koloðlu, “Osmanlý Basýný: Ýçeriði ve Rejimi”, Tanzimattan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi, Cilt 1, 1985a, Ýstanbul, ss. 68-93
[2] Y. G. Çark, Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler, (Ýstanbul, 1919), s. 13
[3] “Some Kipchak groups became Christians and used the Armenian script for writing ecclasiastical and secular text. Afterk the great migration of the armenians to Asia Minor, some Ottoman groups also adopted the Armenian script” (Rona-Tas 1998, 135).
[4] Bu konuda ayrýntýlý bilgi için bkz. Koloðlu 1985a; 1985b; Koptaþ 2003; Koz 1994; Kut 1985; 2003; Kutalmýþ 2003; Levonyan 1934; Pamukciyan 2002; Stepanyan 1987).
[5] Koloðlu, “Osmanlý Basýný...”, s. 97. Ayrýca bkz. K. Pamukciyan, Ermeni Harfli Türkçe Metinler, (Ýstanbul, 2002)
[6] Stepanyan, Hayadar Turkeren Kýrkeri Madenakidutyun 1727-1968, (Ermeni Harfli Türkçe Kitaplar Bibliyografyasý 1727-1968), (Erivan, 1987), s. ?.
[7] M. C. Ýnançalp, “Ermeni Mesâî-i Ýlmiyyesi: Venedik’de Sen Lazar Derviþleri Akademisi” (Osmanlýca’dan Latin harflerine aktaran: Ýsmail Akçay). Müteferrika, Sayý 10, Ýstanbul, ss. 201-210
[8] Gaspýralý 1895 tarihli Tercüman gazetesinde çýkan bir yazýsýnda o dönemi þöyle tasvir eder: “Ey Türkler, nedir bizde bu haller? Tiflis’te ilmühal tabederiz, Karakaþyan matbaasýnda; Bakü’de “Köroðlu’’ neþrederiz, Adamyan matbaasýnda; Karabað’da þiir veya mersiye neþrederiz, Vanilyan matbaasýnda’’ (Kýrýmer 1996, 189).
[9] A. Muhtar, Kendi Kendine Ermenice Yahut Mükemmel Ermenice Elifba, (Ýstanbul, 1333/1917), s. ?.
[10] Gazete'nin diðer sayýlarýnda geçen fakat birinci sayýsýnda yer almayan Sarafim kelimesi, sehven yer almadýðý düþüncesiyle tarafýmdan eklendi.
| |
Anasayfa
Ýletiþim
��eri�e Yorum Yaz
Yazd�r
Tavsiye Et
