Arþiv Belgeleri

LE JOURNAL D’ORÝENT GAZETESÝNÝN 26 NÝSAN 1923 TARÝHLÝ SAYISINDA YAYINLANAN ÝSTANBUL ERMENÝ PATRÝÐÝ’NÝN AÇIKLAMALARINA ÝLÝÞKÝN HABER VE BU HABERÝN AMERÝKAN DIÞÝÞLERÝ BAKANLIÐINDAKÝ YANSIMALARI

Osmanlý Ýmparatorluðu’nun Birinci Dünya Savaþý’ný yenik bitirmesiyle Ermeni sorunu bambaþka bir boyut kazanmýþtýr. Silahlý mücadele ve isyan yoluyla Doðu Anadolu bölgesinde baðýmsýz veya en azýndan özerk bir Ermeni devleti kurulmasý projesini baþaramayan Ermeniler mücadelelerini diplomatik sahaya taþýmaya karar vermiþlerdir. Özellikle Mondros Ateþkes Antlaþmasý, Paris Barýþ Konferansý ve hiçbir zaman hayata geçirilemeyen Sevr Antlaþmasýnýn müzakereleri esnasýnda Büyük Devletlerin yetkilileri ile görüþen Ermeni delegasyonlarý, kurmayý düþündükleri devletin topraklarýný dahi belirlemiþlerdir. Ancak bütün bu projeler ulusal Kurtuluþ Savaþý’nýn sonucunda hayata geçirilememiþ, Lozan Antlaþmasý ile de kesin olarak gündemden düþmüþtür.

Aþaðýda sunulan üç belge, Lozan Antlaþmasý müzakereleri sýrasýnda Ermeni hayallerine son noktayý koyan belgeler olarak deðerlendirilebilir. Bu belgeler, Ýstanbul’da yayýmlanan Le Journal d’Orient gazetesinin 26 Nisan 1923 tarihli nüshasýnda yayýmlanan ve Ýstanbul Ermeni Patriði’nin Ermeni sorunu ile ilgili görüþlerini içeren bir makale, bu makaleyi Amerika Birleþik Devletleri Dýþiþleri Bakanlýðý’na bildiren 28 Nisan 1923 tarihli ve Amiral Bristol imzalý bir tanýtým yazýsý ve makalenin Amerikan Dýþiþleri Bakanlýðý içinde daðýtýmýný saðlamak üzere Dýþiþleri Bakanlýðý Yakýn Doðu Bölümü diplomatlarýndan Alan Dulles tarafýndan kaleme alýnan bir yazýyý içermektedir.

Ermeni Patriði Kevork Arslanyan yaptýðý açýklamada Türkiye’de yaþayan Ermenilerin artýk gerçeði anladýklarýný ve Türkiye’nin diðer halklarý ile kardeþçe yaþamak istediklerini belirtmektedir. Ancak, açýklamanýn en can alýcý bölümü Patriðin Ermenilerin ‘Ermeni yurdu’ iddialarýndan tamamen vazgeçmelerini vurgulamasýdýr. Türkiye Ermenilerinin en büyük ruhani liderlerinden biri olan Ýstanbul Ermeni Patriði’nin bu açýklamasýnýn Lozan müzakereleri sýrasýnda yapýlmýþ olmasýnýn Lozan’daki Türk delegasyonunun Ermeni meselesi konusunda elini kolaylaþtýrdýðý söylenebilir.

Patriðin açýklamasý ABD’nin Türkiye’deki Yüksek Temsilcisi Amiral Bristol tarafýndan büyük bir ivedilikle Amerika’ya duyurmuþtur. Hâlihazýrda Ermeni meselesi konusunda daha sonra kendi adýyla anýlacak önemli bir rapor hazýrlamýþ olan Amiral Bristol bu makalenin yayýnlanmasýný son derece ciddi bir geliþme olarak algýlamýþtýr. Zira Bristol’e göre son birkaç yýldýr süregelen ‘boþboðazlýk ve uzaktan diðerkâmlýk’ bu açýklamayla yerini uyum ve barýþ havasýna býrakmýþtýr. Diðer bir deyiþle Türkiye’de yaþayan Ermeniler yurt dýþýndaki Ermeni diasporasýnýn kendi adlarýna yürüttükleri propagandadan duyduklarý rahatsýzlýðý dile getirmektedirler.

1953-1961 yýllarýnda Amerikan Merkezi Haberalma Teþkilatý’nýn (CIA) baþýna geçecek olan, ancak 1923’te Amerikan Dýþiþleri Bakanlýðý’nýn Yakýn Doðu Dairesinde çalýþan Allan Dulles ise Bristol’ün gönderdiði haberin son derece dikkate deðer bir haber olduðunu ve Türklerle doðrudan doðruya temas kurmuþ olan Ermenilerin kendileri adýna yurt dýþýnda -özellikle Amerika’da- yapýlan yanlýþ bilgilendirmeleri tasvip etmediklerini vurgulamaktadýr.

Sonuç olarak bu üç belge Türkiye Ermenilerinin görüþlerinin Amerikan kamuoyuna duyurulmasý açýsýndan büyük önem taþýmaktadýr. Bu nedenle dergimizin bu sayýsýnda bu belgelerin ilk kez Türk kamuoyuna sunulmasý kararlaþtýrýlmýþtýr.