Beyaz Ordularýn Gözüyle Ermeni Meselesi

Öz: Bu makalede Ekim Devrimi’nin ardýndan Ýç Savaþ sýrasýnda Beyaz Ordular tarafýndan Omsk kentini baþkent ilan ederek kurulan Kolçak Hükümetinin Dýþiþleri Bakanlýðý arþivinde yer alan bir rapor ve Rusya Güney Silahlý Kuvvetleri komutaný General A. Ý. Denikin’in hatýralarý üzerinden Beyaz Ordularýn Ermeni meselesine bakýþý incelenmektedir. Ayrýca 6 yýl boyunca Çarlýk Rusyasý’nýn Dýþiþleri Bakaný olmuþ, Beyaz Ordu hükümetlerinde önemli görevlerde bulunmuþ S. D. Sazonov’un Þubat Devrimi’yle Ekim Devrimi arasýnda iktidarda bulunan geçici Kerenski hükümetinin Dýþiþleri Bakaný ve Ýç Savaþ yýllarýnda Beyaz Ordularýn önemli destekçisi P. N. Milyukov’un deðerlendirmelerine de yer verilmiþtir. Makalede kullanýlan kaynaklar, Ermeni meselesinin Doðu Meselesinin bir parçasý olduðunu göstermektedir. Görülmektedir ki, emperyalist devletler Ermenileri, kýþkýrtýp komþularýyla düþman hale getirmiþ, çýkarlarýnýn gerektirdiði yere kadar kullanmýþ, çýkarlarýnýn bittiði yerde ortada býrakmýþlardýr.

Anahtar Kelimeler: Ermeni Meselesi, Beyaz Ordular, Kolçak (Omsk) Hükümeti, A. Ý. Denikin, S. D. Sazonov, P. N. Milyukov, Paris Konferansý, Türk-Ermeni Ýliþkileri, Rus-Ermeni Ýliþkileri, Ýngiliz-Ermeni Ýliþkileri, Amerikan-Ermeni Ýliþkileri

Abstract: This article studies a report that is found in Foreign Ministry archives of the Kolchak government which had been established by White Armies during the Civil War and had declared the city of Omsk as the capital city after the October Revolution. It analyses the White Armies’ view of the Armenian issue based on the memoirs of the commander of the Armed Forces of South Russia, General A. I. Denikin. Also the article contains assessments by S. D. Sazonov, Foreign Minister of the Russian Empire and an important representative of White Army government and P. N. Milyukov, Foreign Minister of the provisional Kerensky government, which was in power between the February Revolution and the October Revolution and an important supporter of the White Armies during the Civil War.  The sources in the article show that the Armenian issue is a part of the Eastern Question. It is clearly seen that imperialist states had stirred enminty between Armenians and their neighbours. They used the Armenians as far as it served their interests and when those interests were no longer served they left them high and dry.

Key Words: Armenian Question, White Armies, Kolchak Government, A. I. Denikin, S. D. Sazonov, P. N. Milyukov, Paris Conference, Turk-Armenian Relations, Russian-Armenian Relations, British-Armenian Relations, American-Armenian Relations.

Ermeni meselesi üzerine Rus-Sovyet arþiv ve kütüphanelerinde yapýlan araþtýrmalar, farklý kesimlerin meseleye bakýþ açýsýný ortaya koymaktadýr. Bir taraftan Çarlýk Rusyasý’nýn farklý dönemlerdeki politikalarý gözler önüne serilirken, diðer taraftan Sovyet Rusya’nýn izlediði çizgiyi tespit etmek mümkün olmaktadýr. Rus-Sovyet arþiv ve kütüphanelerinde Rusya’daki bu iki farklý iktidarýn politikalarý yanýnda Transkafkasya’daki devletlerin (Ermenistan, Azerbaycan, Gürcistan) hem Sovyetleþtirilme öncesi, hem de sonrasý tutumlarý üzerine de belgeler bulunmaktadýr.

Farklý sistemlere sahip ve farklý milletlere ait bu devletlerin Ermeni meselesiyle ilgili politikalarý ve aldýklarý tutumlarýn dünya kamuoyuna anlatýlmasý sorunun kaynaðý ve çözümü bakýmýndan önemli rol oynamaktadýr. Öyle ki; bütün bu belgeler incelendiðinde Ermeni meselesini Türkiye’yi paylaþmak amacýyla büyük devletlerin kýþkýrttýðý ve hatta yarattýðý, bu temelde de Ermeni kitlelerini Türkiye’ye karþý kullandýðý gün yüzüne çýkmaktadýr. Ermeni meselesi, Doðu sorununun, Doðu’yu paylaþma projelerinin bir parçasýdýr. Dolayýsýyla gerek Çarlýk gerek Sovyet dönemi olsun Rusya’nýn, Ermenistan’ýn, Gürcistan’ýn ve Azerbaycan’ýn belgeleri hep bu gerçeðe iþaret etmektedir.

Bu tabloyu tamamlayacak diðer bir unsur ise kuþkusuz Rus Beyaz Ordularýnýn meseleyi nasýl deðerlendirdikleridir. 1917 Sovyet Devrimi’nin ardýndan devrim karþýtý generaller tarafýndan kurulan Beyaz Ordular, Ýç Savaþ boyunca Kýzýl Ordulara karþý savaþmýþ ve esas olarak da Batýlý emperyalist devletlerden destek görmüþlerdir. Ancak bu olgulara raðmen Beyaz Ordularýn Ermeni meselesini ele alýþýný incelediðimizde yine ayný sonuçlarla karþýlaþýlmaktadýr.

Buradan hareketle çalýþmamýzda Ekim Devrimi’nin ardýndan Ýç Savaþ sýrasýnda Beyaz Ordular tarafýndan Omsk kentini baþkent ilan ederek kurulan Kolçak hükümetinin dýþiþleri bakanlýðý arþivinde yer alan bir rapor ve Rusya Güney Silahlý Kuvvetleri komutaný General A. Ý. Denikin’in hatýralarý üzerinden Beyaz Ordularýn Ermeni meselesine bakýþýný incelemeye çalýþacaðýz. Ayrýca 6 yýl boyunca Çarlýk Rusyasý’nýn dýþiþleri bakaný olmuþ, Beyaz Ordu hükümetlerinde önemli görevlerde bulunmuþ S. D. Sazonov’un ve Þubat Devrimi’yle Ekim Devrimi arasýnda iktidarda bulunan geçici Kerenski hükümetinin dýþiþleri bakaný ve Ýç Savaþ yýllarýnda Beyaz Ordularýn önemli destekçisi P. N. Milyukov’un kýsa deðerlendirmelerine de yer vereceðiz.

Ama bundan önce Kolçak (Omsk) hükümetini ve A. Ý. Denikin’i daha yakýndan tanýmakta yarar var.

Kolçak (Omsk) Hükümeti

Kolçak (Omsk) hükümeti, Ekim Devrimi’nin ardýndan Ýç Savaþ sýrasýnda Çarlýk Rusyasý’nýn eski amirallerinden Aleksandr Vasilyeviç Kolçak tarafýndan Sibirya’da, Ural’da ve Uzak Doðu’da kurulan Beyaz Ordu iktidarýna verilen addýr. Bölgede Sovyet iktidarý Ýtilaf Devletleri ordularýnýn yardýmýyla yýkýlmýþ, 1918 Haziranýnda Omsk kenti Beyaz Ordular tarafýndan ele geçirilerek baþkent ilan edilmiþtir. Kolçak ise bütün Beyaz Ordularýn baþkomutanlýðýna ve hükümetin “yüksek baþkanlýðýna” getirilmiþtir. Ýtilaf Devletleri’nin talimatýyla Rusya’daki bütün karþý devrimci hükümetler ve atamanlar, Kolçak hükümetini tanýmýþ ve ona baðlanmýþtýr. Kýzýl Ordulara karþý savaþta Batý devletleri, Kolçak hükümetini ve ordularýný maddi olarak desteklemiþlerdir.

Omsk, 14 Kasým 1919 yýlýnda Kýzýl Ordu tarafýndan kurtarýlýr. Kolçak, Ýrkuts’a kaçar ve 27 Aralýk’ta Ýtilaf Devletleri Yüksek Konseyi’nin talimatýyla Çekoslovak ordularý tarafýndan uluslararasý koruma altýna alýnýr. Bunun üzerine Kolçak, 4 Ocak 1920 tarihinde “Yüksek Baþkanlýk” görevini Denikin’e devreder. 15 Ocak 1920 tarihinde Ýrkuts’ta ayaklanan iþçilerin talebi üzerine Kolçak, Eser-Menþevik Siyasi Merkezi’ne, ardýndan Bolþeviklere teslim edilir. Yargýlanmasýnýn ardýndan 7 Þubat 1920 tarihinde kurþuna dizilir.[1]

General A. Ý. Denikin

Anton Ývanoviç Denikin, 16 Aralýk 1872 tarihinde Varþova yakýnlarýnda bir subay ailesinde dünyaya gelir. 1892 yýlýnda Kiev Askeri Piyade Okulu’nu, 1899’da da Genelkurmay Akademisi’ni bitirir. Birinci Dünya Savaþý’nda sýrasýyla Romanya Cephesi’nde, Genelkurmay Karargâhý’nda, Batý ve Güneybatý Cephelerinde önemli görevler üstlenir. Ekim Devrimi’nin arifesinde 1917 Aðustosunda yükselen devrimci hareketi ezmek ve askeri bir iktidar kurmak için yola çýkan Genelkurmay Baþkaný L. G. Kornilov önderliðindeki hareketin içinde aktif olarak yer alýr. Devrimin ardýndan 2 Aralýk 1917 tarihinde Kornilov’la birlikte tutuklu bulunduklarý Don bölgesindeki Býhov hapishanesinden kaçar. Gönüllüler Ordusu’nu kurar, Kornilov’un ölümünden sonra ordunun baþýna geçer. 1918 sonbaharýnda karþýdevrimci Rusya Güney Silahlý Kuvvetleri’nin komutanlýðýna gelir ve Kolçak’ýn yardýmcýsý olur. 1919 yýlýnda Güney Rusya’da ve Ukrayna’da Beyaz Ordu rejimini kurar. Ayný yýlýn yaz ve sonbahar aylarýnda Moskova üzerine harekât düzenler. Beyaz Ordularýn yenilmesinin ardýndan 1920 Martýnda Kýrým’a gelir. Buradan bir Ýngiliz destroyeriyle Ýstanbul’a kaçar. Hayatýnýn sonuna kadar Sovyet iktidarýnýn karþýsýnda yer almasýna raðmen 1939 yýlýnda Beyaz Ordu mültecilerine yönelik yayýmladýðý bildirgede SSCB’yle savaþ halinde faþist Almanya’yý desteklememeleri çaðrýsýnda bulunur. Paris ve Berlin’de 1921-26 yýllarý arasýnda 5 cilt olarak hatýralarý (Oçerki Russkoy Smutý/Rus Ýsyaný Üzerine Denemeler) yayýmlanan Denikin, 8 Aðustos 1947 yýlýnda ABD’nin Michigan eyaletinde ölür. Denikin’in külleri 2005 yýlýnda Rusya’ya getirilmiþtir.[2]

Görüldüðü üzere Kolçak ve Denikin Beyaz Ordularýn en üst düzeydeki iki komutanýdýr. Ýki Beyaz Ordu generali de devrim öncesinde de devrim sonrasýnda da bulunduklarý görevler gereði Ermeni meselesini yakýndan takip etmiþler ve geliþen olaylarý birebir yaþamýþlardýr. Þimdi bu iki önemli devlet adamýnýn tanýklýklarýna geçebiliriz.

Kolçak Hükümetinin Ermeni Meselesi Üzerine Raporu

Ýlk olarak Kolçak hükümetinin dýþiþleri bakanlýðý arþivinde yer alan bir raporun Ermeni meselesi açýsýndan içerdiði önemli bilgi ve yorumlarý aktararak baþlayalým. 25 Aralýk 1918 günü Omsk’ta “Barýþ Görüþmelerine Özel Hazýrlýk Toplantýsý” oturumlarýna baþlanýr. Beyaz Ordularýn baþkomutaný Kolçak’ýn baþkanlýk ettiði Omsk hükümeti, bu oturumlarda Paris Barýþ Konferansý’nda Rus heyetinin ileri süreceði temel tezleri tartýþýr. Oturumlardan belirli bir kýsmý Türkiye üzerine tezlere ayrýlýr. Türkiye’yi yakýndan ilgilendiren “Boðazlar Meselesine Dair” ve “Rusya’nýn Deniz Sýnýrlarý” baþlýklý raporlarýn yanýnda Kolçak hükümetinin Dýþiþleri Bakanlýðý Siyasi Dairesi, toplantýya Ermeni meselesi üzerine de bir rapor sunar.

Raporun yazarý, meseleyi ele alýrken devletin çýkarlarýnýn milletlerin kendi kaderini tayin hakký gibi güzel sloganlarýn üstünde olduðu ilkesini ortaya koyar. Ardýndan bu tür meselelere çok dikkatli yaklaþýlmasý ve öncelikle destek çýktýklarý halklarýn ne kadar sadýk olduklarýnýn her yönüyle açýklýða kavuþturulmasý gerektiðini belirtir.

Raporun yazarýna göre 1877-78 Rus-Türk Savaþý’na kadar Ermeni meselesi diye bir mesele yoktur, ya da neredeyse yok gibidir. Türkiye’deki Rus temsilcilerin Ermenilere hamilik yaptýðýný ve yardým ettiklerini belirten Kolçak hükümeti yetkilisi, kendilerine coðrafi olarak da yakýn olan Ermenilerin talepleri üzerine sözler verildiðini belirtir. Ancak durum, Ayastafenos Anlaþmasý’nýn 16., Berlin Anlaþmasý’nýn 61. maddeleriyle Ermenilere köklü reform sözü verilerek deðiþmiþtir:

“Ermeniler, yeteri kadar çabuk taleplerini yerine getiremeyince bizim olaðanüstü himayemizden çýktýlar ve çekinmeden Batý devletlerine, özellikle de Ýngiltere’ye baþvurdular.”

Raporda Ýngiltere’nin itibarý yükselirken Ermenilerin Kafkasya’da yeni bir tampon devlet kurma hevesine kapýldýðý tespiti yapýlýr. Artýk Ermenilerin hayallerini, savaþarak Transkafkasya’yý Rusya’nýn elinden almak süslemektedir:

“Bunlarý birçok Ermeni aydýnýnýn evinde gördüðüm (Bana baþka yollarla gelen bilgiler dýþýnda) Erzurum, Bitlis, Harput ve Van haricinde Tiflis’e kadar bütün Transkafkasya’nýn sýnýrlarý içine katýldýðý yeni Ermenistan haritalarý üzerine söylüyorum.

“Hemen ardýndan, 1894-1895 yýllarýnda, Ýngilizlerin sözlerini yerine getirmemesi ve Ýngilizlerden ‘soðumalarý’ üzerine Rus hükümetinden yardým ve destek aramaya baþladýlar. Yukarda ortaya koyduðum olgular temelinde kesindir ki, bu halkýn bize karþý minnettarlýðý ve sadakati, ancak onlara tam baðýmsýzlýklarýný saðlarsak mümkün olur.”

“Evet, E. Reklyu’nun verilerine göre Küçük Asya’da 800.000 olan nüfusuyla bu halk için bir prenslik kurmak bile komik olurdu. Ayrýca Küçük Asya’daki nüfuslarý son savaþ sýrasýndaki tehcirin ardýndan oldukça azaldý.”

Bu tespitlerin ardýndan Çarlýk Rusyasý’nýn devamý iddiasýndaki Kolçak hükümetinin dýþiþleri bakanlýðýnýn raporunda, Paris Barýþ Konferansý’nda savunulmasý gereken tezler ele alýnmaktadýr. Birinci tez dikkat çekicidir:

“1) Ermeni devleti kurmaya yönelik Ermeni taleplerinin temelsizliði konusunda devletleri ikna etmek.”[3]

Kolçak hükümetinin resmi görüþü bu þekilde iken, Paris’te bulunan Rus Siyasi Kurulu ise farklý tezleri savunmaktadýr. Ýki iktidar merkezi arasýndaki yazýþmalardan fikir farklýlýklarý net bir þekilde görülmektedir. Ancak Kolçak hükümeti, karþý devrimci ve iþbirlikçi karakteri ve uluslararasý dengeler dolayýsýyla bu tezlerde ýsrarcý olamayacaktýr. Yine de Paris Barýþ Konferansý’nda Çarlýk Rusyasý’nýn eski dýþiþleri bakanlarýndan Sazanov’un Rusya’nýn Ermenileri himaye altýna alacaðý açýklamasýnýn ardýndan Kolçak hükümetinin bakanlarýndan Sukin’in Sazanov’a gönderdiði telgraftaki þu sözler ilginçtir:

“Hükümetimiz, bu meselenin tekrardan canlandýrýlmasýnýn yararlý olmayacaðý kanýsýndadýr. Bu sadece bizim iþgalci politika yürütmekle suçlanmamýza yol açacaktýr.”[4]

Denikin’in Hatýralarýnda Ermeni Meselesi

General Denikin de Beyaz Ordularýn kesin yenilgisinin ardýndan yurtdýþýna kaçtýktan sonra yazdýðý anýlarýnda Ermeni meselesine deðinir. Beyaz Ordu komutanlarý içerisinde Denikin, görev yerinden dolayý da Ermenilerle sýký iliþki içinde olanýdýr. Hatta Ýç Savaþ döneminde Denikin’in Taþnak hükümetine önemli yardýmlarý olmuþtur.[5] Ancak Denikin’in deðerlendirmeleri de Kolçak hükümetinin raporuyla paralellikler taþýmaktadýr.

Denikin, hatýralarýnda daha çok Taþnak Ermenistaný dönemindeki olaylara deðinir ve Taþnak cumhuriyetinin içinde bulunduðu koþullarý deðerlendirerek baþlar. Denikin, Ermenistan’ýn özellikle Gürcistan’la da savaþtýktan sonra dört bir yanýnýn düþmanlarla çevrildiðine dikkat çeker. Dýþ dünyayla tek baðý olan Erivan-Gümrü-Tiflis demiryolu hattýnýn daha yeni savaþtýklarý Gürcülerin elinde olmasý, hatta her an Borçali Tatarlarý[6] tarafýndan hattýn kesilme tehdidinin bulunmasý, diðer taraftan devrimci hareketle ve Türk akýnlarýyla uðraþmasý ve ülkenin göçmenlerle dolup taþmasý Ermenistan’ý nefes alamaz hale getirmiþtir. Yokluk, ülkenin organizmasýný zayýflatmýþ, hatta var olma savaþýndaki en önemli üç maddenin, ekmeðin, paranýn ve silahýn olmayýþý yok olma tehlikesini ortaya çýkarmýþtýr. Denikin, ülkenin içinde bulunduðu bu felakete, tek faaliyeti dýþ güçlerden onlarý kurtarmasý için yardým aramak olan Ermeni parlamentosunun ve hükümetinin yol açtýðýnýn altýný çizer.

Denikin, özellikle Ermenistan’ýn yönelimlerindeki sýk deðiþikliklere dikkat çekmektedir. Önceleri Ermeni yönetici çevrelerinde Rusya’ya[7] yönelim ortak bir fikir halindedir. Hatta Ýngiliz iþgalinin ilk dönemlerinde de bu böyle devam etmiþtir. Ancak Ýngilizlerin ýsrarlý ve keskin müdahaleleri bunu deðiþtirmiþtir. Wocker, Beach gibi bölgedeki Ýngiliz yetkililer, baský ve korkutma yöntemleriyle, diðer taraftan da Karadeniz’e açýlan, Ermenistan’ýn Rus ve Türk taraflarýnýn birleþtirildiði baðýmsýz bir ülke hayallerini pompalayarak Ermenilerin Rus taraftarlýðýna karþý savaþ ilan etmiþti. General Wocker, Ruslara yakýn durmasý, Ermenistan’da görev yapan Rus subaylarý ve özellikle de gönüllü ordusunun[8] Erivan’da bulunmasý sebebiyle Ermeni hükümetini resmi olarak sert bir þekilde kýnamýþtý. Bütün bunlar, Ermenistan Genelkurmay Baþkaný Papacanov’un 17 Aðustos 1919 tarihli raporunda belirttiði üzere Ermeniler üzerinde korku yaratmýþ ve Ruslara özellikle sýrtlarýný çevirmesini doðurmuþtur.

Bu tespitlerin andýndan Denikin, Paris Konferansý’yla ilgili deðerlendirmesini yaparken Kolçak hükümetinin tezleriyle benzer fikirleri ileri sürer:

“Aralýk sonunda parlamentoda Paris’e yollanacak talimat tartýþýldýðýnda ortak bir fikir, ortaya çýkmadý. Ýktidar partisi Taþnaklarýn oylarý ikiye bölündü: Bir kýsmý, iki Ermenistan’ýn[9] da Rusya’nýn parçasý olarak özerkliðini ya da federasyonu savunurken; diðer kýsým ise Kilikya’yý da içine alan ve Karadeniz’le Akdeniz’e açýlan ‘Büyük ve baðýmsýz Ermenistan’ý talep etti. Bu, galiplerin fantezileriyle doðmuþ olan ve hala gücünün illüzyonlarýyla yaþayan bir Amerikan projesiydi. Bu projeye göre Müslümanlarýn dörtte bire karþý dört çoðunluk olduklarý bölgeler Ermenilere katýlýyordu.”

Ancak Denikin’in anlatýmýna göre kýsa bir süre sonra Ýngilizlere beslenen umutlar boþa çýkacaktýr. Aralýk ayýndan Mart’ýn sonuna kadar Ýngiliz politikasý, Ermenilere karþý dostça olmayacaktýr. Ermenistan, Ýngilizlerden ne finansal ne de ekonomik yardým alabilecektir. Silah sevkýyatý durdurulacaktýr. Özellikle Gürcü-Ermeni sorununun çözümü, aracýlýk yapan Ýngilizlerle ilgili Ermenilerde büyük bir hayal kýrýklýðý yaratacaktýr. Artýk Ermenistan’da iki yeni akým baþ göstermektedir. Birincisi yeniden Ruslara, diðeri ise Atlantik ötesindeki büyük devlete duyulan sempati.

Denikin, Nisan sonunda Türk-Ýngiliz iliþkilerinin gerginleþmesiyle ve Orta Asya’da panislamist hareketlerin geliþmesiyle birlikte Ýngilizlerin taktiklerini tekrar deðiþtirdiðini belirtir. Denikin’in ifadesiyle Ýngilizlerin silahlý müdahalesi sonucunda iki egemen Tatar devleti, “Güneybatý”[10] ve “Arak”, düþmüþ, topraklarý Ermeniler tarafýndan iþgal edilmiþ ve herkesten önce davranarak resmi Azerbaycan topraklarý olan Zengezur ve Þuþin bölgelerinde egemenliðini ilan etmiþ olan Ermeni “Andranik Cumhuriyeti”ne baðlanmýþtýr. Böylece Nisan baþýnda Ermenistan, bütün Kars bölgesini ve bütün Elizavetpol’ün Erivan ve güneybatý taraflarýný ele geçirmiþ olur.

Bu geliþmeler, Ermenilerin sempatisinin tekrar Ýngilizlere çevrilmesine yol açar. Ancak bu durum da çok sürmeyecektir. Ýlerleyen süreçte Ýngilizlerin Ermenileri kýþkýrtýp, ardýndan verdiði sözleri yerine getirmemesi Ýngilizlere duyulan güveni tekrardan ortadan kaldýracaktýr. Denikin’in hatýralarýnda aktardýðý Ermenistan hükümeti baþkaný Hatisov’un General Wocker’a söylediði þu sözler, emperyalist devletlerin kullan ve at politikasýný ve ayrýca onlarýn oyunlarýna alet olan güçlerin düþtüðü durumu göstermesi açýsýndan çarpýcýdýr:

“Þaþkýnlýk içindeyiz ki, Londra’da bizi Ermenilere duyduðunuz sevgi konusunda ikna ediyorsunuz, ama burada tam tersi bir iliþki görüyoruz. Biz, Müttefikleri kurtarýcý olarak bekledik, þimdi ise hayal kýrýklýðý içerisindeyiz.”

Bununla birlikte, Denikin’in anlatýmýndan, Amerikan’ýn Ermenistan üzerinde etkisinin arttýðý görülmektedir. Amerikan yardým heyeti, Ermenistan’a gelir. ABD’nin bu adýmýnýn etkisi büyük olur. Ýktidar, artýk tamamen Amerikan güdümüne girer. Ermenistan’da ümitler tekrar yeþerir. 15 Mayýs’ta hükümetin baþý Hatisov, Mart ayýnýn sonunda Erivan’da toplanan Türkiye ve Rusya Ermenilerinin kongresinde alýnan karara dayanarak, “bütün halkýn iradesi gereði hükümetin, Ermenistan’ýn birliðini (Türkiye ve Rusya) ve baðýmsýzlýðýný ilan ettiðini” açýklar. Amerikan planlarý iþlemektedir.

Denikin, parlamento oturumunda yapýlan tartýþmalardan sonra Ermenistan’da Rus yönelimi yerine tamamen Amerikan yöneliminin almasýný anlatýrken Ermenistan Genelkurmay Baþkaný Zinkeviç’in 17 Aðustos 1919 tarihli raporundan þu satýrlara dikkat çeker:

“Baðýmsýzlýðýn amacý, bütün Ermeni milletini Yahudiler gibi dünyadan silinmelerini engellemek için bir yere toplamaktýr. Bunun için Müslümanlardan arýndýrýlmýþ bir alana ihtiyaç var, bizi koruyacak ve geleceðin Ermenistan’ýnýn ekonomisini þahlandýracak bir hamiye ihtiyaç var. Rusya, öyle insanlarýn ülkesi ki, (…) bütün milletlere eþit davranýr, Ermenilerin Tatarlarý tehcir etmesine izin vermez. Ekonomik yardýma gelince, Rusya, bunu ancak 15 sene sonra yapabilir.”

Denikin, Ermeni politikacýlarý Müttefik devletlerin hiçbirinin Ermeniler için kan dökmeyeceðini anlamamakla eleþtirir. Zaten Ýtilaf Devletleri’nin Ermenistan’daki Yüksek Komiseri Huxell, “tek bir Amerikan askerinin dahi Ermenistan’a gönderilmeyeceðini” açýklamýþtýr.

Nisan ayýnda Ermenistan topraklarýnýn geniþlemesi, Denikin’e göre olaðanüstü bir nüfus fazlalýðý yaratmýþ ve iki olumsuz sonuç doðurmuþtur. Bunlardan birincisi aç nüfusun artýþ göstermesidir, diðeri ise Taþnaklara düþmanca yaklaþan Müslüman nüfusun ülke sýnýrlarý içerisinde oldukça fazla bir sayýya ulaþmasýdýr.

Amerikan yardýmý da yetersiz kalmaktadýr, hatta Amerikalýlarýn kuru politikalarý, tekrardan Ermenilerin yüzünü Ruslara dönmesine yol açar. Denikin ordusuyla iliþkiler düzelir gibi olur, fakat Taþnaklar, “Müttefiklerin gözünde itibar kaybetmek” korkusunu ileri sürerek tam bir iþbirliðine de girmezler. Batýlý devletlerin Rusya’ya yakýnlaþma konusundaki baskýlarý da sürmektedir. Ermenilere Rusya’nýn bir daha büyük devlet olamayacaðý ve yardým konusunda dikkate alýnmamasý gerektiði öðütlenir.

Denikin, Ermeni meselesiyle ilgili yazdýðý bölümü bitirirken Ermenilerden kendi amaçlarý için yararlandýklarýný belirtmeyi de ihmal etmez.[11]

Sazonov ve Ermeni Meselesi

Sergey Dmitriyeviç Sazonov da hatýralarýnda Ermeni meselesine deðinir. Sazonov, 1910-16 yýllarý arasýnda Çarlýk Rusyasý’nýn dýþiþleri bakanlýðýný yapmýþ, 1918-20 yýllarýnda Kolçak ve Denikin hükümetlerinde bulunmuþ ve Paris Barýþ Konferansý’nda Beyaz Ordu hükümetlerini temsil etmiþtir.

Hatýralarýndan Sazonov’un Osmanlý Devleti bünyesindeki Ermeni meselesini canlý tutmayý bir politika haline getirdiði ve Osmanlý aleyhine kullanmak için çaba harcadýðý anlaþýlmaktadýr. Bu durum Sazonov’un Birinci Dünya Savaþý öncesi ve sonrasýndaki yazýþmalarýnda da söz konusudur.[12] Zaten Sazonov, hatýralarýnda Ermenilerle “sadece insanlýk adýna” ilgilenmediklerini açýkça belirtmektedir.

Bütün bu çabalarýna raðmen Sazonov, Ermeni nüfusunun Müslümanlara oraný hakkýndaki gerçekleri tespit eder. Bu tespitlere göre Birinci Dünya Savaþý’ndan önce dahi birkaç büyük ticari merkez dýþýnda, Ermeniler, ne Rus Ermenistaný’nda, ne de Türk vilayetlerinde yerel halkýn çoðunluðunu temsil etmemektedir. Bu bakýmdan Rus devlet adamý, Ermenileri, Osmanlý Devleti’nden ayrýlýp baðýmsýz devletler kuran diðer milletlerden ayýrýr. Bunun nedeni de Ermenilerin “kendisinin sayabileceði bir topraðýnýn olmayýþý gibi temel bir unsur”dur.

Sazonov, hatýralarýnda ayrýca Alman Büyükelçisi M. Sverbeieff’in pek çok durumda Ermenilerin bizzat kýþkýrtýcý bir tutum aldýðýný belirttiðini aktarýr. Sazonov, Ermeni meselesinde Rus-Alman rekabetinin altýný da çizer.[13]

Kolçak ve Denikin’in Ermeni meselesi üzerinden iþaret ettikleri Ýngiliz-Rus rekabeti konusunda Sazonov’un yazdýðý þu satýrlar, tabloyu tamamlamaktadýr:

“Son iki asýr boyunca, Ýngiltere ile iliþkilerimiz, bunu dikkatle inceleyen herkese, bir anlaþmazlýklar dizisi, karþýlýklý kuþkular, gizli veya açýk düþmanca eylemler gibi görünür.

“Tüm bu uzun dönem sýrasýnda görülür ki bu öfke nadir zamanlarda ortadan kaybolursa, bu sadece hem Rusya’nýn hem Ýngiltere’nin çýkarlarýný tehdit eden üçüncü bir güce karþý ortak bir eylemle sýnýrlý, kýsa süreli anlaþmalara yol açmak içindir.”[14]

Milyukov’un Deðerlendirmeleri

Þubat Devrimi sonrasýnda kurulan geçici Kerenski hükümetinin dýþiþleri bakaný olan ve Ekim Devrimi sonrasýnda Sovyet iktidarýna karþý Beyaz Ordularla iþbirliði içinde çalýþan Pavel Nikolayeviç Milyukov da 1927 yýlýnda iki cilt halinde yayýmlanan eserinde (Rossiya Na Perelome/Rusya Kýrýlma Noktasýnda) Ermeni meselesiyle ilgili bazý noktalara deðinir. Milyukov, Ermenilerin Ýtilaf Devletleri’ne sonuna kadar sadýk kaldýklarýný ve bunun hesabýný Ýtilaf Devletleri’nin onlarý yüzüstü býrakmasýyla pahalýya ödediklerini belirtir. Ayrýca Milyukov, Taþnak Ermenistaný’nýn ortak çýkarlar temelinde Türk-Sovyet iþbirliðiyle ortadan kaldýrýldýðýnýn altýný çizer.[15]

Sonuç

Kolçak hükümetinin raporunu, Denikin’in hatýralarýný, Sazonov ve Milyukov’un yazdýklarýný deðerlendirdiðimizde Ermeni meselesinin bir emperyalizm meselesi olduðu açýkça ortaya çýkmaktadýr. Sömürgeci amaçlar için mesele, bizzat emperyalist devletler tarafýndan yaratýlmýþtýr. Açýkça görüldüðü gibi emperyalist güçler arasýnda da Ermeni meselesini kendi lehlerine kullanmak üzere ciddi bir rekabet vardýr. Özellikle Ýngiltere ve Çarlýk Rusyasý, burada baþrolü oynamaktadýr. Ardýndan bu rekabete, Amerika ve Almanya da katýlýrken, Çarlýk Rusyasý’nýn yerini devamý olarak kabul edebileceðimiz Beyaz Ordular alacaktýr. Ermeniler kimi zaman Ýngilizlerin, kimi zaman Çarlýðýn kimi zaman da Amerikalýlarýn kontrolüne girmiþlerdir. Biri Ermenileri kullandýðýnda, diðeri bunun karþýsýnda konumlanmaktadýr.

Belgelerde Büyük Ermenistan projesinin bir Amerikan projesi olduðu doðrudan dile getirilmektedir. Kolçak hükümetinin, Denikin’in ve Sazonov’un saptadýðý gibi Büyük Ermenistan, Ermenilerin Müslümanlara oranla nüfusça birkaç kat azýnlýk olduklarý topraklarda kurulmak istenmektedir. Bunun da saðlanmasý için bu topraklarýn Müslüman nüfustan arýndýrýlmasý gerekliliði, bizzat Ermenistan makamlarýnca açýkça dile getirilmektedir. Ayrýca Beyaz Ordu kaynaklarýndaki Ermeni nüfusuyla ilgili saptamalar ve verilen rakamlar, bugün soykýrým konusunda 1.5-2 milyon Ermeninin katledildiði iddialarýnýn ne kadar gerçek dýþý ve ciddiyetten uzak olduðunu göstermektedir.

Ermeni meselesinde “böl, parçala, yönet” gibi emperyalist politikalarý karakterize eden diðer nokta ise “kullan ve at”týr. Hegemonyacý devletler Ermenileri, çýkarlarýnýn gerektirdiði yere kadar “desteklemiþler” ve kullanmýþlardýr; çýkarlarýnýn bittiði yerde ortada býrakmýþlardýr. Ermeniler, kýþkýrtýlýp komþularýyla düþman hale getirilmiþ, Batý’nýn paylaþým projelerinin taþeronluðunu yapmýþlar ve sonuç olarak büyük zorluklar içerisinde yalnýz býrakýlmýþlardýr. Beyaz Ordularýn en üst düzey komutanlarýnýn saptadýðý gibi bu duruma düþülmesinde Ermenilerin siyasi önderleri Taþnaklarýn önemli derecede sorumluluðu vardýr. Taþnaklar, bölge ülkelerine karþý hep dýþ destek aramýþlar ve kendi sonlarýný kendileri getirmiþlerdir.

Bölge ülkelerine karþý oynadýðý bu rolün sonucundan Taþnak iktidarý, dönemin iki devrimci kuvveti Türk-Sovyet iþbirliði sonucunda ortadan kaldýrýlmýþtýr.

Yukarýdaki tespitleri dünyadaki saflaþmada ezenlerin yanýnda yer alanlarýn yapmasý ayrýca önemlidir. Rus gericiliðinin ve yayýlmacýlýðýnýn temsilcileri olan Beyaz Ordu komutanlarýnýn, o günlere kadar Ermeni meselesini kullanan taraf olarak bu deðerlendirmeleri ileri sürmeleri dikkat çekicidir. Yaþanan yenilgiler, ayaklarýný yere basmayý, gerçekleri tespit etmeyi getirmiþtir.

Beyaz Ordu kaynaklarýndan çýkan bu sonuçlar, aslýnda günümüz açýsýndan da önemli derslerle doludur. Batý emperyalizmine sýrtýný dayayýp ezilen doðu halklarýna karþý üstlenilen piyon rolünün nelere yol açtýðý görülmektedir. Bugün de Batý destekli bölücülüðü, ayný son beklemektedir. Ermeni bölücülüðünün yaþadýðý tarihsel tecrübe, Kürt ayrýlýkçýlarý açýsýndan uyarýcý olmalýdýr.

[1] Bkz. Büyük Sovyet Ansiklopedisi’nin (1970-1977 baskýsý) Kolçak, Kolçakovþina (Kolçak’ýn önderliðinde kurulan Beyaz Ordu iktidarýna verilen ad) ve Omsk maddeleri.

[2] Bkz. A. Ý. Denikin, Oçerki Russkoy Smutý, Cilt.1-5, Berlin: 1921-1926. Anýlarýnýn kýsaltýlmýþ hali için bkz. A. Ý. Denikin, Pahod Na Moskvu, Moskva: 1928; A. Ý. Denikin, Oçerki Russkoy Smutý, Minsk-Harvest: 2002. Ayrýca bkz. Büyük Sovyet Ansiklopedisi’nin (1970-1977 baskýsý) Denikin, Denikinþina ve Kornilovþina maddeleri; Pravda, 2 Ekim 2005.

[3] Raporun tamamý için bkz. Vestnik Narodnogo Komissariata Ýnostrannýh Del, 15 Mart 1921, No.1-2, s.61.

[4] Bkz. Vestnik Narodnogo Komissariata Ýnostrannýh Del, s.63.

[5] Bkz. B. A. Boryan, Armeniya, Mejdunarodnaya Diplomatiya i SSSR, Cilt.2, Moskva-Leningrad: Gosudarstvennoe Ýzdatelstvo, 1929, s.90.

[6] Tatar ifadesiyle Azeriler kastedilmektedir.

[7] Denikin, Rusya’dan bahsederken Sovyet Rusya’yý deðil, Beyaz Ordularýn iktidarýný kastetmektedir.

[8] Denikin tarafýndan kurulan Beyaz Ordulara verilen addýr.

[9] Türkiye ve Rusya Ermenistan’ý kastedilmektedir.

[10] Güneybatý Kafkas (Kars) Cumhuriyeti kastedilmektedir.

[11] Hatýralarýnýn Ermeni meselesiyle ilgili bölümleri için bkz. A. Ý. Denikin, Oçerki Russkoy Smutý, Cilt.4, Berlin: 1925, s.172-177.

[12] Sazonov, sadece Ermenileri deðil, Kürt ayrýlýkçýlýðýný da Ermeni hareketiyle birleþtirip Türkiye’ye karþý kullanmaya çalýþmýþtýr. Sazonov’un bu temeldeki yazýþmalarýndan örnekler için bkz. Mejdunarodnýe Otnoþeniya V Epohu Ýmperializma. Dokumentý Ýz Arhivov Tsarskogo Ý Vremennogo Pravitelstv 1878-1917 gg., seri 3, Cilt.2, Gosudarsvennoe Sotsialno-Ekonomiçeskoe Ýzdatelsvo, Moskva-Leningrad: 1933, ss.29 vd., ss.142 vd., ss.249 vd.; Cilt.6, Bölüm 2, (1935), ss.183 vd.; Cilt.7, Bölüm 1, (1935), s.461; Cilt.7, Bölüm 2, (1935), ss.460 vd.; Cilt.9, Bölüm 1, (1937), ss.651 vd.

[13] Sazonov’un hatýralarýnda Ermeni meselesiyle ilgili bölümler için bkz. S. Sazonov, Kader Yýllarý, Der: Prof. Dr. Sabahattin Özel, Ýstanbul: Derin Yayýnlarý, 2002, ss.162 vd.

[14] S. Sazanov, ‘Kader Yýllarý…’, ss.24 vd.