| | Title: Turkish-Armenian Ascent Association and its Regulation
Abstract: The Turkish-Armenian Ascent Association is one of the organizations emerged at the second half of 19th century as a result of the political atmosphere after 1877–1878 Ottoman-Russian War. The Turkish-Armenian relations totally transformed after this war despite the fact that many Armenians were not involved in such revolutionary organizations.
Keywords: Turkish-Armenian Ascent Assocatiation, 1877–1878 Ottoman Russian War, the Imperialist Powers, Armenians, Regulation
Türk ve Ermeni halkýnýn 4. yüzyýldaki ilk temaslarýndan[1] itibaren iki toplum arasýnda iliþkiler hýzla geliþmiþtir. Türkler, Ýslamiyet’i kabul ettikten sonra da Ermenilere karþý insani ölçüler[2] içinde politikalar uygulamayý temel ilke olarak benimsemiþlerdir. Ýster yazýlý ister fiili hukukta olsun bu ölçü esas alýnmýþtýr. Bu durum yerli ve yabancý yazarlar tarafýndan defalarca dile getirilmiþtir.[3]
Ýki toplum arasýndaki olumlu iliþkiler, Büyük Selçuklu Devleti, Anadolu Selçuklu Devleti ve Osmanlý Devleti döneminde de devam etmiþtir. Ýliþkiler öyle boyutlar kazanmýþtýr ki iki toplum karþýlýklý olarak birbirlerine kültürel açýdan büyük katkýlarda bulunmuþlardýr. Örneðin Anadolu’da Hýristiyan Gregoryan Ermeniler Türkçe konuþtuklarý gibi, dini ayinlerini bile Türkçe yapmaktaydýlar. Hýristiyan tebaa, gerek dini gerekse kültürel eðitimlerini özgürce yapýyor, sosyal ve ticari hayatlarýný serbestiyet içinde organize ediyorlardý. Ticari akitlerinde, evraklarýnda ve “kýymetli kaðýt” düzenlerken Ermenice’yi kullanabiliyorlardý. Resmi belgelerde Rumca, Ermenice ve Ýbranice mühürler hukuki açýdan geçerli sayýlýyordu. Pek çok defin ruhsatý gayrimüslim azýnlýklara ait çeþitli dillerde düzenlenmiþtir. Bu belgelerin bir tarafýnda Osmanlýca diðer tarafýnda ise cemaate ait mühürler yer almýþtýr.[4] Bu hoþgörü ortamý içinde, Türk ve Ermeni toplumu arasýndaki iliþkiler, zamanýn þartlarýna göre çok ileri seviyelere ulaþmýþtýr. Osmanlý Devleti, ilk dönemler ülkedeki gayri Müslimler arasýnda Rum halký ile iyi iliþkiler kurulmuþ olmasýna raðmen Balkanlarda yaþanan Yunan isyaný sonrasýnda, Ermeni halkýna daha büyük önem verilmiþtir. Devletin en önemli görevlerine þüphesiz bir güvenle Ermeniler getirilmiþtir.[5] Önemli görevlerde bulunanlarýn dýþýnda memur olarak çalýþan pek çok Ermeni vardý. Osmanlý Devleti içinde salgýn bir hastalýk gibi yayýlan isyanlarýn da etkisi ile Ermeni halký, gerek ticari, gerek sosyal, gerekse resmi kurumlarda en güvenilir tebaa olmuþtur. Sadece II. Abdülhamit döneminde devletin merkez idaresinde çalýþan Ermeni memurlarýn sayýsý 2.633 kiþidir.[6] Önemli görevlere getirilenlere bir kaç örnek vermek gerekirse; Agop KAZAZYAN (Maliye Bakaný) (1880), Mikail PAÞA (Maliye Bakaný) (1891), Ohannes PAÞA (Maliye Bakaný) (1897),[7] Mareþal Garabet Artin DAVUT Paþa (P.T.T Bakanlýðý ve Bayýndýrlýk Bakanlýðý), Andon Týngýr YAVER Paþa (P.T.T Bakaný), Oskan MARDÝKYAN (P.T.T Bakaný), Bedros HALLACYAN (Bayýndýrlýk Bakaný), Avukat Krikor SÝNAPYAN (Bayýndýrlýk Bakaný), Krikor AGATON (Bayýndýrlýk Bakaný), Gabriel NORADUNKYAN (Bayýndýrlýk Bakanlýðý ve Dýþ Ýþleri Bakanlýðý).[8]
Osmanlý tarihinde 1878 yýlýndan itibaren talihsizce yaþanan bir süreç var ki bu dönemde bazý Ermeniler, dýþ güçlerin de teþviki ile olumsuz tutum içinde bulunmuþlardýr. Burada þunu da belirtmek gerekir ki; Emperyalist güçlerin emellerine ülkedeki tüm Ermeni yurttaþlarýnýn alet olduðunu söylemek büyük haksýzlýk olur. Yalnýzca geleceklerini baþka alanlarda arayan, kan ve gözyaþý ile bir sonuca ulaþmayý hedefleyen ayrýlýkçý Ermeni tedhiþ örgütleri (Bunlara örnek olarak 1886 yýlýnda kurulan Hýnçak ve 1890 yýlýnda da kurulan Taþnak Ermeni Ýhtilal örgütleri gösterilebilir.)[9] Anadolu’da terör estirmiþlerdir. Bu terörist faaliyetler çoðu kez Ermeni kökenli yurttaþlar tarafýndan da kýnanmýþ ve bu örgütler aleyhine protestolar yapýlmýþtýr. Bu protestolardan biri, 29 Kasým 1890 tarihinde padiþaha yazýlmýþ olan mahzardýr. Bu mektupta þu ifadeler yer almaktadýr; “Sadýk Ermeni cemaatinin selamet ve menfaatine zarar verecek bir fikre hizmet ederek Ermenilerin eskiden beri Osmanlý Devletine baðlýlýðýný bozmak maksadýyla, bazý kiþiler ötede beride bir takým gayr-i meþru neþriyat ve muamelelere cür’et etmektedirler. Ermeni cemaatinin çok küçük bir miktarýný oluþturan bu kiþilerin, cemaat adýna hareket etmeye hiçbir sýfat ve salahiyeti olmadýðý gibi bunlarýn arasýnda tanýnmýþ bir ferdin bulunmayýþý da, Ermeni tebaasýnýn onlarýn fikirlerine tabi olmadýðýný açýkça göstermektedir. Ermeni tebaasý beþ yüz seneden beri Osmanlý Devletinde mezhep, lisan ve kavmiyetlerini muhafaza ile beraber refah ve saadete ulaþmýþlardýr. Karþýlýk olarak devlet-i aliyyeye gösterilmesi gereken sadakat, en kutsal vazife addedilerek devletin güven ve emniyetine mahzar olunmuþtur. Ermeni tebaasýnýn en önemli isteði Osmanlý Devletinin adalet ve þefkati altýnda emniyet içinde olmaktan ibarettir.”[10] Bu ifadelerden de açýkça görüleceði üzere Ermeni halkýnýn büyük bir kýsmý söz konusu terör faaliyetlerinden rahatsýzlýk duymakta idiler. Kaynaðýný dýþarýdan alan bu terör faaliyetlerine bulaþanlar Osmanlý Devlet’ince belirlenen yöntemlerle cezalandýrýlmýþlardýr. Bölgede yaþayan Ermeniler, Osmanlý Devletinin sýnýrlarý içinde bulunan Suriye’ye göç ettirilmiþlerdir. Anadolu coðrafyasýnda gerek ticari gerek siyasi gerekse askeri emelleri olan Ýngiltere, Fransa, Rusya ve Amerika, Ermeni meselesini ve tehcirde yaþanan talihsiz olaylarý büyüterek Türkiye’nin zor durumda kalmasý için gereken tüm çabayý göstermiþlerdir. I. Dünya Savaþý ve sonrasýnda imzalanan Lozan Antlaþmasýnda da bu konu en üst düzeyde gündeme getirilmiþtir.
Büyük devletler Ermeni meselesini böyle algýlamasýna raðmen, bazen savaþ meydanlarýnda, bazen de müzakere masalarýnda karþýlaþan Türk ve Ermeni, liderlerden bazýlarý olaylara daha saðduyulu yaklaþabilmekte idiler. Bunun örneklerinden biri Ýstanbulda yaþandý. Ýstanbul'da Türk ve Ermeni önde gelenleri tarafýndan, bir Türk-Ermeni dostluk derneði kuruldu. Lozan imzalanýrken bu derneðe büyük destek veren Ermeni cemaati liderlerinden biri Ýngiliz gazetesine verdiði beyanatta, "Farklý ýrklardan oluþan toplumlarda en önemli þey, bunlar arasýnda gerekli ahengi kurmaktýr. Mutsuz geçmiþ unutulmalýdýr[11] diye demeçler vermiþtir.
Esas itibariyle dünya kamuoyunda Ermeni meselesi gibi görülen mesele Ermenilerin bir sorunu olmaktan çýkmýþ büyük devletlerin çýkarlarý için bir araç haline getirilmiþtir. Bu durumu Atatürk; “Ermeni sorunu denilen ve Ermeni milletinin gerçek olmayan isteklerinden çok, dünya kapitalistlerinin ekonomik yararlarýna göre çözülmek istenilen sorun...” olarak izah etmiþtir.[12]
Ermeniler ile Türkler arasýndaki iliþkilerde belli bir dönem gerginlik yaþanmasýna raðmen saðduyulu Türk ve Ermeni aydýnlar sayesinde iliþkilerde oluþan tahribat azaltýlmaya çalýþýlmýþtýr. Baþka bir ifadeyle, dünya kapitalistlerinin etkisinde bulunan ve terör estiren Ermeni guruplarýnýn yanýnda, kaderini Türk milletinin geleceðine baðlayan, TBMM ile olumlu iliþkiler kuran ve hiçte azýnlýkta olmayan Türk dostu Ermeniler hep varlýklarýný sürdürmüþtür. Bu kiþiler, geçmiþte yaþanan olaylardan dolayý açýlan yaralarý sarmak için, çeþitli organizasyonlarla bu gidiþe bir son vermeye çalýþmýþlardýr.
Ýþte bu amaçlarla emperyalist güçlere karþý yürütülen mücadele yýllarýnda 28 Eylül 335 (28 Eylül 1919) tarihinde “Karabetyan Mezunlarý Cemiyeti” adýnda bir cemiyet kurulmuþ ve 24 Kanunýevvel 338 (24 Ekim 1922) tarihinde yapýlan genel toplantýsýnda bu cemiyetin ismi “Türk Ermeni Teali Cemiyeti”ne çevrilmiþtir.[13]
Ermeni asýllý yurttaþlarýn kurduðu cemiyet, gerek kurtuluþ savaþý sürecinde gerekse Lozan Konferansý sürecinde Türkiyede yaþayan ermeniler olarak kaderlerini ilgilendiren konularda TBMM lehine tavýr oluþturmayý yeðlemiþlerdir. Cemiyet üyeleri önce Mustafa Kemal Paþaya bir telgraf göndererek Türk Ermenilerinin "harici ve dahili bütün teþvikata bigane kalarak Türk vatandaþlýðýna en samimi hislerle rapt-i kalp" ve "her türlü müþkülata raðmen azminde sebat ederek hükümeti milliyemize arz-i bi'at ve sadakat eylediklerini" arz etmiþlerdir. ikinci bir telgrafý Ýsmet Paþa'ya gönderen dernek üyeleri, "Türkiye Ermenilerinin mukadderatýyla alakadar olan Lozan Konferansý'nda Ermeni hukukunun ancak devlet-i efhamileri ile müdafaa edilmesinin mecburiyetini" tasdik ediyor ve kendisinin de bu görevi yerine getirmeyi kabul buyurmalarýndan dolayý þükran duygularýný dile getirmiþlerdir.[14]
Cemiyet çeþitli vesilelerle verdiði muhtýralarla TBMM hükümeti, Ermeni ihtilal örgütleri ve emperyalist devletler hakkýndaki görüþlerini kamuoyuna açýklamýþtýr. Bu muhtýralarda çarpýcý bilgiler yer almaktadýr. Mýgýrdýç Agop imzasýyla yazýlan muhtýranýn birinde; gayelerinin "Türk ve Ermeni unsuruna faydalý olmak" olduðunu belirttikten sonar ayrýlýkçý bir Ermenilere karþý, Türkiye Ermenilerinin tavrýný ortaya koyarken; "Bir komiteci Ermeni yi bir Türk vatanperveri ne gözle görürse, Türk Ermeni si de o gözle görür. Türkiye'nin menafii aleyhindeki mesaiyi doðrudan doðruya Türk vicdaniyle telin eder".ifadesini kullanmýþlardýr.[15]
Türk-Ermeni Teali Cemiyeti ikinci baþkaný Doktor Yahoyeyan ile Katib-i Umumisi Ömer Aziz, 1339/1923 yýlýnda Atatürk’e tekrar bir telgraf göndererek; “...her manasý ile halis bir Türk olmak arzusunda bulunduklarýný” ifade etmektedir.[16]
Cemiyetin tüm bu olumlu açýklamalarýna raðmen bazý basýn yayýn organlarýnýn bu yaklaþýma temkinli bir þekilde yaklaþtýðý görülmektedir. Hakimiyet-i Milliye gazetesi 3 Kanunýsani 1922 tarihinde konu ile ilgili bir haber neþretmiþ ve bu baðlýlýk ifadelerinden þüphe ettiklerini ifade etmiþtir. On yýldýr dost sanýlan her milletten görülen nankörlük karþýsýnda bu gün izhar edilmekte olan dostluklardan, þüphe ve tereddüt ile irkildiklerini ifade ettikten sonra; “Ermeni milleti dünkü siyaseti af ettirmek istiyorsa (Lozan’daki) kardeþlerini sustursunlar. Ve bir an samimi anlar ve tecrübeler görelim. Ve sonra yaralarý tedaviye kalkalým.” tavsiyesinde bulunmaktadýr.[17] Tüm bu þüphelere raðmen Cemiyetin gerek faaliyetleri bakýmýndan gerekse hazýrladýklarý nizamname bakýmýndan Türk ve Ermeni dostluðuna çok büyük katkýlarý olduðu ortadadýr.
Türk-Ermeni Teali Cemiyeti hazýrladýðý nizamnamede Türk ve Ermeni dostluðunun en üst seviyede tutulmasý gerekliliðini defalarca vurgulamýþtýr. Neþredilen nizamnamede belirledikleri hedefe uygun olarak çeþitli mezheplere mensup olan Ermenilerden ve Türk aydýnlardan oluþan yönetim, ilk faaliyet olarak bir dergi çýkarmýþtýr.
Elimizdeki nizamnameden anlaþýldýðýna göre, cemiyetin ilk kuruluþu Osmanlý Devletinin mütareke yýllarýna ve Türk Kurtuluþ Savaþý’nýn hazýrlýk safhasýna rastlamaktadýr. Kuruluþ tarihi bu açýdan oldukça önemlidir. Bilindiði üzere bu tarihte, yurt dýþýnda ve yurt içinde Türk topraklarýnda, “Erivan Ermenistaný” dýþýnda Anadolu’nun büyük bir kýsmýný kapsayacak baðýmsýz bir “Büyük Ermenistan” kurulmasý konusunda yoðun propagandalar yapýldýðý gibi, sözde, azýnlýklarýn haklarýný korumak amacýyla Ýtilaf Devletleri Ýstanbul’u iþgal etmiþlerdir.[18] Böyle bir hengamede ve rüzgarýn Ermeni tedhiþ örgütleri lehine estiði bir ortamda bu cemiyetin kurulmasý oldukça manidardýr. Cemiyetin tüm faaliyetleri hakkýnda fazlaca bir bilgiye sahip olmasak da, Türk Kurtuluþ Savaþý sonrasýnda Mustafa Kemal Atatürk’e yazdýklarý tebrik ve baðlýlýk ifadelerini taþýyan belgeler elimizde mevcuttur. Bunun ötesinde hazýrlamýþ olduklarý nizamnameden ve kurulduktan sonra çeþitli vesilelerle gönderdikleri telgraf ve belgelerden cemiyetin, amaçlarý, hedefleri ve faaliyetleri hakkýnda önemli ip uçlarý elde etmek mümkündür.
Cemiyetin Kurucularý; Ömer Aziz ve Nubar Tozan ve Karabetyan Sultanisinin müdürü Bedros Zeki Karabetyan,[19] olup bunlara ek olarak, gerek Ermeni cemaati içerisinde gerekse memlekette tanýnmýþ olan Osmanlý Bankasý Müdürlerinden Keresteciyan Efendi, Türk dili çalýþmalarý ile dikkati çekmiþ Prof. Ýstepan Gurdikyan, Eczacý Feyzullah Vasi, Mihram Bayauyan, Ömer Azmi Beyler bulunmaktadýr.[20]
Cemiyetin Nizamnamesi’ne göre en baþtaki amaç olarak; Türk ve Ermeni halklarý arasýndaki samimiyet ve dostluðu tesis etmenin yanýnda Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümetine baðlý hakiki Türk Ermenileri yetiþtirmek ve TBMM Hükümetinin menfaatlerine hizmet edecek bir nesil teþkil etmek olarak belirlenmiþtir. Cemiyet ilmi fenni, iktisadi ve edebi alanlarda çalýþmalar yapmanýn yanýnda, gençliðin geliþmesi için yayýnlarda bulunmak, okul, hastane, öðrenci yurtlarý kurmak ve bilumum öðrencilere yardým etmeyi benimsemiþtir. Bu yardýmlara ek olarak, yapýlan kötü propagandalarý ortadan kaldýrýp, iki millet arasýnda hakiki dayanýþmayý tesis etmek için Türk ve Ermeni milletinden eþit sayýda seçilen gençler, eðitimleri için cemiyetçe Avrupa’ya gönderilmiþtir.[21]
Yayýnlanan nizamnameden ve eldeki belgelerden anlaþýldýðýna göre, Türk Ermeni Teali Cemiyeti mütareke yýllarý boyunca, Anadolu hareketini desteklemiþ olduðu ve vatanýn bütünlüðünü savunduðu anlaþýlmaktadýr. Cemiyet zaferden sonra da faaliyetlerini devam ettirmiþ, Mustafa Kemal Atatürk'e, TBMM'ye tebrik ve baðlýlýklarýný ve iyi dileklerini bildirmiþleridir.
Ayrýca cemiyet, yapýlan yeniliklere ve inkýlâplara oldukça olumlu yaklaþmýþ ve 1926 yýlýnda "Medeni Kanun" un kabulünden sonra, kanunla verilen kiþilik, aile, miras, ve diðer özel hukuk iliþkilerine dayanan haklarý amaçlarýna en uygun ve yeterli bularak bu kanunun kabulünden duyduklarý memnuniyeti beyan etmiþler ve yayýnlamýþlardýr.[22]
Türk Ermeni Dostluk Cemiyeti, Milli mücadeleye destek olmalarý, Gazi Mustafa Kemal'e olan hayranlýklarýný dile getirmeleri bakýmýndan önemli olduðu gibi, Osmanlý Devleti’nin son döneminden kalan sosyal problemleri ortadan kaldýrmayý hedefleyen açýklamalarý açýsýndan da ayrýca önemlidir.
Osmanlýca orijinali 15 sayfa olan Türk-Ermeni Teali Cemiyeti Nizamnamesi 14 bölümden oluþmaktadýr. Bu bölümler; Cemiyetin Tarihi Te’sisi, Cemiyetin Müessisleri, Cemiyetin Maksadý ve Gayesi, Azalýk, Azâlýk Þeraiti, Reisi-i Fahriler, Müfettiþ-i Umumiler ve Müfettiþler, Teþkilat-ý Ýdare, Heyet-i Umumiye, Heyet-i Ýdare Heyetinin Vazifeleri, Tahsil Memuru, Cemiyetin Varidatý, Þuabât, Cemiyetin Hükümet ile Münasebeti.
Türk-Ermeni Teali Cemiyeti Nizamnamesi’nin tamamýnýn transkripti aþaðýda okurlara ve bu konu ile ilgili tüm araþtýrmacýlarýn dikkatine sunulmaktadýr;
Türk Ermeni Teali Cemiyeti Nizamname-i Esasiye, Ýstanbul Cihan Beradlar Matbaasý, Ýstanbul (1341-1339)
Cemiyetin Tarihi Te’sisi
Madde 1
Cemiyet; Bidayet-i meþrutiyette küþâd olunarak Türk ve Ermeni unsuruna mensup binlerce evlad-ý vataný bir bina altýna cem’ edip orada ciddi ve samimi bir mühadenet tesisine çalýþan Karabetyan Sultanisi mezunin-i kadimesinin teþebbüsüyle 28 Eylül 335 tarihinde “Karabetyan Mezunlarý Cemiyeti” namý tahtýnda teþkil etmiþ ve 24 Kanunýevvel 338 tarihinde akd olunan ictima-ý umumiide unvaný “Türk Ermeni Teali Cemiyeti”ne tebdil edilmiþtir.
Cemiyetin Müessisleri
Madde 2
Cemiyetin müessisleri Karabetyan Sultanisi Mezunin-i kadimesinden Ömer Aziz ve Nubar Tozan Beylerdir. Uzun senelerden beri Türk Ermeni unsuru arasýnda münasebat-ý samîmenin te’sis ve bekasýna vakf-ý hayat edip Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümetine hakiki Türk Ermenileri yetiþtirilmeye muvafýk ve bunlara “Türk Ermeni Teali Cemiyeti” nin vücuda gelmesine sebep olan Karabetyan Sultanisi müessis ve müdürü Bedros Zeki Bey Efendi cemiyetin müessis-i tabiisidir.
Cemiyetin Maksadý ve Gayesi
Madde 3
Cemiyet: Ýlmî, Fennî, Ýçtimaî, Ýktisadî, ve edebî bir muhadenet mahfilidir. Maksat ve mesleði Türk ve Ermeni unsuru arasýnda samimiyet-i hakikiyenin bekasýna çalýþýp hususât-ý ilmiye ve fenniye uðrunda sarf-ý mesai ederek Türkiye Büyük Millet Meclisi hükümetinin menafiine hadim bir nesl-i atî vücuda getirmektir.
Cemiyet, gençliðin terakki ve inkiþafý zýmnýnda neþriyatta bulunmak, mektep, hastane ve talebe pansiyonu küþad etmek. Bilumum muhtac-ý meavenet-i mekatib müdavimlerine yardým etmek, her sene Avrupa’ya her iki unsurdan müsavi miktarda talebe izam eylemek gibi ilmî ve içtimai tariklerle Türk ve Ermeni milletleri arasýnda muhadenet-i hakikiyenin temini ve bekasýna çalýþacaktýr.
Azâlýk
Madde 4
Azay-ý Cemiyet: Azay-ý hamiye, azay-ý müessise, azay-ý amele olmak üzere üç kýsýmdýr.
a) Azay-ý Hamiye: Cemiyetin inkiþaf ve terakkisi uðrunda hidemât-ý fevkalade iraz eden veya mahiye iki lira itisasýna taahhüd etmek sureti ile cemiyetin tealisinde amil-i mühim olan ihtiyacat-ý maddiyeyi temin eyleyen zevat-ý kiramdýr.
b) Azay-ý Müessise: Kadim ve cedit bilumum Karabetyan Sultanisi mezunlarýyla bila istisna müessese-i mezkürenin heyet-i talimiye ve mensubininden bulunmuþ zevattýr.
c) Azay-ý Amele: Cemiyete þehri muayyen miktarda muavenet-i naktiyede bulunan zevattýr.
Madde 5
Cemiyet azasý cemiyete hinin-i duhullerinde hüviyet varakasý olarak yirmi kuruþ te’diyesiyle mükelleftirler.
Madde 6
Azay-ý hamiye müstesna olarak azayý müessise ve ameleden þehri muntazaman asgari yirmi beþ kuruþ itasýný taahhüd edenler heyet-i umumiyede sahibi rey olurlar.
Madde 7
Cemiyet azasý her sene taksid-i þehrisini tezyid veya tenkýsda muhtar ise de senevi itasý taahhüt olunan hissa-i ianenin miktarý cemiyetler kanununun sekizinci maddesi mucibince yirmi dört lirayý tecavüz edemeyecektir.
Madde 8
Arzu eden zevat taahhüdât-ý þehriyesinin bir senelik miktarýný defaten tesviye edebilir.
Madde 9
Taahhüt altýna girmeksizin her zat cemiyete istediði kadar ianât ve teberrüatta bulunabilir.
Azâlýk Þeraiti
Madde 10
Cemiyete dahil olmak arzusunda bulunan zevatýn þerait-i atiyeyi haiz olmasý þarttýr.
a) Türkiye Büyük Millet Meclisi Hükümeti tebaasýndan olmak.
b) Menafi-i memleket aleyhinde ki cereyanlara hadim olmadýðý müspet bulunmak.
c) Hüsn-ü hâl erbabýndan olmak ve cemiyet azasýndan iki þahsýn tavsiyesine haiz olmak.
Madde 11
Cemiyete onuncu maddede ki þerâite haiz zükur-ü enâs her þahýs dahil olabilir.
Reisi-i Fahriler
Madde 12
Cemiyetin bir Türk bir Ermeni olmak üzere iki reis-i fahriyesi mevcuttur.
Madde 13
Reis-i Fahriyeler: Her sene umumî içtimada mevcut aza meyanýnda rey-i hafi ve ekseriyet-i âra ile intihab olunur.
Madde 14
Reis-i Fahrîler: Cemiyetin manevi þahsiyesini temsil edip “Türk Ermeni Teali Cemiyeti” reis-i fahrisi unvanýna haizdirler.
Madde 15
Heyet-i idarece lüzum görülen makamat-ý aliye ile þifahi veya tahriri vuku bulacak temas reis-i fahrilerin þahsý veya imzasý vasýtasýyla icra olunur.
Müfettiþ-i Umumiler ve Müfettiþler
Madde 16
Teftiþ-i Umumiler: Cemiyetin bilumum muamelat-ý tahririye ve hesabiyesini teftiþ ve kontrole selahiyettar olup her sene umumi içtimada mevcut aza meyanýnda rey-i hafi ve ekseriyet-ý âra ile intihab olunurlar.
Madde 17
Müfettiþ-i Umumiler: Her ay merkez-i umumi muamelatýný teftiþ ve þuebât müfettiþlerinin raporlarýný tetkik ederler.
Madde 18
Müfettiþ-i Umumiler: Heyet-i idarenin muamelatýnda nizamname-i esasiyeye muhalif harekata tesadüf edildiði taktirde fevkalade olarak heyet-i umumiyi içtimaya davet hakkýna haizdirler.
Madde 19
Müfettiþ-i umumiler beynlerinde tasnif ve vezaifinde serbest iseler de bilumum hareketlerinden heyet-i umumiyeye karþý müþtereken mesuldürler. Münferit surette yapýlan icraat makbul addolunamaz.
Madde 20
Þuebât Müfettiþleri: Gayr-i muayyen zamanlarda deruhte ettikleri þubelerin muamelat-ý umumiyesini nizamname-i esasinin bilumum mevâddýný ehemmiyetle nazar-ý dikkate alarak teftiþ ve kontrol edip tanzim eyleyecekleri raporlarý müfettiþ-i umumuye takdim ederler.
Madde 21
Þuebât müfettiþleri heyet-i idare tarafýndan ve kendi azalarý meyânýndan intihab ve tayin olunup doðrudan doðruya müfettiþ-i umumilere merbutturlar.
Madde 22
Vazife esnasýnda her müfettiþe heyet-i idarece tayin edilecek miktarda harcýrah ita’ olunur.
Teþkilat-ý Ýdare
Madde 23
Cemiyetin iki heyeti vardýr. Heyet-i Umumiye, Heyet-i Ýdare.
Heyet-i Umumiye
Madde 24
Heyet-i umumiye her sene kanun-ý sani ayýnde umum azânýn iþtirakiyle içtima eder. Bununla beraber lazým gelirse fevkalade olarak idare heyetinin kararýyla içtimaya davet olunur.
Madde 25
Þuebât; Mukayyet-i azasýnýn yüzde onu nispetinde murahhas azasý suretiyle umumî ictimâlara iþtirak ederler.
Madde 26
Umumi heyetinin muayyen bir reisi yoktur. Binaen aleyh her içtimada reis ve katiplerini rey-i hafi ekseriyet-i âra ile muvakkaten intihab eder.
Madde 27
Umumi Heyet; heyet-i idarenin rapor ve bilanço suretinde arz ettiði bir senelik icraat ve hesabatýný istima ve müzakere ve cemiyetin bütçesini tetkik ve tasdik eyler. Ýcabýnda cemiyetin nizamnamesini tadil ve muhasebatýný rü’yet eder. Cemiyetin seney-i atiye tarafýndan tespit edeceði icraatýný badelmüzakere taht-ý karara alýr. Cemiyetin terakkisine hadim aza tarafýndan verilecek takrir üzerine karar ittihaz eder. Arzu ettiði taktirde sabýk heyet-i idareye beyan-ý itimad veyahut yeni heyet-i idareyi intihab ve tayin eyler.
Madde 28
Heyet-i umumiye içtimaýnda isbat-ý vücut etmeyenlerin reyleri sakýttýr.
Madde 29
Heyet-i Ýdare; reis, reis-i sâni, katip, umum-ý muhasebe ve veznedarla dokuz azadan ibaret olmak üzere on üç kiþiden mürekkep olup her sene heyet-i umumiye tarafýndan ve mukayyet aza meyanýndan altýsý Türk ve yedisi Ermeni olmak suretiyle rey-i hafi ve ekseriyet âra ile intihab olunur.
Madde 30
Heyet-i idare azalarýndan dördünün azay-ý müessiseden ve dokuzunun azay-ý hamiye ve ameleden olmasý þarttýr.
Madde 31
Heyet-i idare “Türk Ermeni Teali Cemiyeti” idare eder. Cemiyetin maksatlarýný birer birer meydana getirmeye çalýþýr. Bütün teberrüat ve taahhüdatý toplar. Cemiyetin bütçesini tetkik eder. Cemiyetin teþkilat ve icraatý için lazým gelen memurlarý tayin ve istihdam eyler.
Madde 32
Mesarifatýn suver-i icraiyesi heyeti idarenin kararýna tabidir. Masraf senetleri bütçeye muvafýk olacak reis ile muhasebe ve veznedarlarýn imzasýný havi bulunacaktýr.
Madde 33
Ýdare heyeti, bütün muamelelerinde “Türk Ermeni Teali Cemiyeti”ni temsil eder.
Madde 34
Ýdare heyeti, haftada bir defa içtima eyleyeceði gibi icabý halinde fevkalade olarak reis tarafýndan davet olunabilir. Ýçtima gününde azadan lakal yedisi mevcut olmadýkça müzakereye ibtidar edilemez. Kararlar mevcut azanýn ekseriyeti ile ittihaz olunur.
Madde 35
Muayyen içtimalarda meþru bir özre müstenid olmaksýzýn üst üste dört defa mevcut olmayan idare heyeti azasý müstefi ad olunur.
Madde 36
Heyet-i idare azasýndan birinin infikak veya istifasý vukuunda münhal olan azalýða heyet-i umumiye içtmaýnda ekseriyet kazanamayan azalar meyanýndan en fazla rey ihraz eden zevat tayin olunur.
Madde 37
Ýdare heyeti tarafýndan karar altýna alýnan maddeler katib-i umumi marifetiyle aynen mukarrerât defterine kayýt edilerek müzakerâtýn hitamýnda zir-i mevcut bulunan aza tarafýndan imza edilir. Muhalefette bulunan aza muhalefeti esbabýný imzasý altýnda þerh ve tahrir eder.
Madde 38
Ýdare heyeti bir sene tarafýndan vuku bulan kararlarýný varidat ve mesarifatýný mübeyyin rapor ve bilançosunu umumi heyete arz eder.
Madde 39 (37)
Heyet-i idare azalarýnýn memuriyeti fahrî olup yalnýz cemiyetin umurm ve muamelatýný bilfiil idare ederek daimi surette ifa ve vazife edenler heyet-i idare kararýyla þehri muayyen bir tahsisat alýrlar.
Heyet-i Ýdare Erkanýnýn Vezaifi
Madde 40
Reis: evvelce tanzim edilen ruzname mucibince muzakeratýn hüsn-ü cereyanýný temin eder.
Madde 41
Bilcümle mukarrerat ve muhaberat reisin tasdikine arz olunur.
Madde 42
Reis, cemiyetin maksad-ý esasiyesini mevki-i fiile koymayý temin ile mükelleftir.
Madde 43
Türk Ermeni Teali cemiyeti namýna gelen evrakýn açýlmasý reise aittir. Gelen evrak behamehal reis tarafýndan heyet-i idareye teblið olunur. Ýcabý halinde heyet idaresinin kararýyla heyet-i umummiye de arz olunur.
Madde 44
Reis, heyet-i idareyi fevkalade olarak içtimaya davet edebilir.
Madde 45
Reis, heyet-i idare mukarreratýnýn infaz ve icrasýný temin ve mesalih-i cemiyeti bizzat takip eder.
Madde 46
Reis, heyet-i idare mukarreratýnýn tatbik ve icrasýný teshil için icabý halinde heyet-i mezkurenin muvafakat reyiyle heyet-i idare ve heyet-i umumiye azalarý meyanýndan komisyonlar teþkil edebilir. Ýþbu komisyonlarýn suret-i teþkiliyle vazife ve selahiyetleri heyet-i idarece tespit olunur.
Madde 47
Reis-i sani: Reisin gaybubetinde ayný selahiyetle vekaleten ifay-ý vazife eyler.
Madde 48
Katib-i Umumi: Cemiyetin her nev’ umur ve muamelat-ý tahririyesinden bütün kararlar, muhaberat ve tebligatýn azay-ý cemiyete mahsus kanun ve esas defterlerinin zabt ve tahriririnden mes’uldür.
Madde 49
Katib-i Umumi: Cemiyete ait muharrerat ve muhaberata reis ile beraber vaz-ý imza eyler.
Madde 50
Muhasebe ve veznedar: Türk Ermeni Teali Cemiyeti azalarýnýn teberrüatýyla taahhüt ettikleri taksitlerini vesair varidatý ahz ve tahsilde cemiyetin resmi mührüyle ve kendi mühür veya imzasýyla mahtum veya mahz-ý makbuz ilmühaberi ita ederek defter-i mahsusuna kaydeder.
Madde 51
Muhasebe ve veznedar: Cemiyetin bilcümle hesâbâtýný ve varidat ve mesârýfât-ý vakayý muntazaman tanzime memur ve cemiyetin umur-ý hesabiye ve naktiyesinden mesuldür.
Madde 52
Muhasebe ve veznedar: Cemiyetin nukudýný hýfz ile mükellef olup heyet-i idare tarafýndan emr-i itaya iktiran eden mebalýðý sarf ve defter-i mahsusuna kayd eder.
Madde 53
Muhasebe ve veznedarlar tahsil olunan meblaðýn yekunu iki yüz lirayý tecavüz eylediði taktirde fazlasýný idare heyetinin kararýyla tayin eden bir bankaya “Türk-Ermeni Teali Cemiyeti” namýna hesab-ý cari dairesinde tevdi eyler.
Madde 54
Bankaya tevdi olunan paraya ihtiyac his edildiði taktirde heyet-i idare kararýyla reis ve muhasebe ve veznedar ve reis-i fahriyelerden birinin imzalarýyla alýnabilecek. Banka ve çek defterleri cemiyet kasasýnda hýfz olunacaktýr.
Madde 55
Cemiyetin muamelat ve teþkilatýnda istihdamýna lüzum görülen memurin ve müstahdemin heyet-i idare tarafýndan tayin olunacak bir maaþla tavzif olunurlar.
Tahsil Memuru
Madde 56
Cemiyetin muvazzaf bir tahsil memuru olacak ve bu tahsil memuru azanýn vereceði taahhüdat-ý þehriyeyi ve eshab-ý servet tarafýndan ita olunacak ianat nakdiyeyi ve ihda edilecek eþyayý cemiyetin mühr-ü resmiyesi ve kendi imza veya mührüyle mahtum ve mahzi matbu makbuzlar mukabilinde ahz ve kabz nukud-ý mevcudeyi muhasebe ve veznedara teslim edecektir.
Madde 57
Tahsil memuru suver-i muhtelife ile cemiyet namýna teslim edeceði meblaðýn iki misli nispetinde kefalet-i nakdiye veya þahsiye ibrazýna mecburdur.
Cemiyetin Varidatý
Madde 58
Cemiyetin varidatý azay-ý cemiyetin taahhüdat-ý þehriyeleriyle eshab-ý servet ve hamiyet tarafýndan vuku bulan teberrüat ve ianat ve teþebbüsat-ý iktisadiye dolayýsýyla cemiyetin temin edeceði varidat. Cemiyet menfaatýna tertib olunacak konser, balo, müsamere, tiyatro vesaire hasýlatýdýr.
Þuebât
Madde 59
Cemiyet: Türk Ermeni unsuru arasýnda samimiyet-i hakikenin bekasýný temin için muhtelif mahallerde mahfil þeklinde þubeler küþad edecektir. Ýþbu mahfillerde edebi ve içtimai bir þekilde olup cemiyet azalarýnýn mahfiller vasýtasýyla daimi surette yekdiðerine temasý mümkün olacaktýr.
Madde 60
Mahfillerde gece dersleri, ilmi ve sýhhi konferanslar, aile konserleri tertip edilecektir.
Madde 61
Mahfillerde her sene kendi azalarý meyanýnda reis-i hafi ve ekseriyet-i arayla intihab olunmak üzere müdür, katip ve veznedarla dört azadan mürekkep yedi kiþilik bir idare heyeti bulunacaktýr. Ýþbu idare heyetinin vazifesi fahridir.
Madde 62
Mahfiller kendi namlarýna cemiyete aza kaydetmek suretiyle varidat temin ederler.
Madde 63
Mahfiller kendi mevkilerinde tertip edecekleri konser, balo, müsamere, tiyatro vesaire suretiyle dahi varidat temin edebilirler.
Madde 64
Mahfiller merkez-i umuminin bilcümle teþebbüsâtýnýn kuvveden fiile gelmesine medar olmak (olmak) üzere her ay hasýlat-ý gayri safiyelerinin yüzde yirmi beþini merkez-i umumi veznesine irsal ve teslim ederler.
Madde 65
Mahfiller neþriyatta bulunmak, mektep, hastane ve talebe pansiyonu küþad etmek, Avrupa’ya talebe göndermek gibi ve buna mümasil icraat-ý mühimmede bulunmaya selahiyetdar deðildirler.
Madde 66
Mahfillerde vucuduna ihtiyaç görünen memurin ve müstahdemin kendi idare heyetleri tarafýndan tayin ve istihdam olunacaklardýr.
Madde 67
Mahfil idareleri icrasýna teþebbüs edecekleri mesail hakkýnda evvelce merkez-i umumiyi haberdar eylemeleri ve teati-i efkar kabilinden müzakeratta bulunmalarý lazýmdýr.
Cemiyetin Hükümet ile Münasebeti
Madde 68
Cemiyet Türkiye Büyük Millet Meclisince musaddýk bir nizamname-i esasiyeye tevfikan ifay-ý vazife eder. Hükümet, Dahiliye Vekaleti vasýtasýyla istediði vakit cemiyetin kuyudât-ý esasiye ve hesabiyesini teftiþ ve tetkik ettirmeye selahiyetdardýr.
Madde 69
Cemiyet azasýndan hiçbir kimse hey’et-i idare tarafýndan memur edilmedikçe hiçbir yerde Türk Ermeni Teali Cemiyeti namýna bir teþebbüste bulunamaz.
Madde 70
Ýþbu nizamname heyet-i umumiye azasýnýn nýsfý (yarýsý) tarafýndan verilecek takrir ve heyet-i umumiyenin kararý ile tebdil olunabilir.
[1]Azerbaycan-Ermeni Edebi Elegalarý, Baský 1976'dan naklen, Prof. Dr. Fikret Türkmen, Türk Halk Edebiyatýnýn Ermeni Kültürüne Tesiri, (Ýzmir: Akademi Kitabevi, 1992), s.1.
[2] Simeon, (Çev. Hrand D. Andresyan), Tarihte Ermeniler (1608-1619), (Ýstanbul, 1999), s.146.
[3] Azmi SÜSLÜ, Atatürk’e Göre Ermeniler, (Ankara: TTK, 1994), XI. Türk Tarih Kongresinden Ayrý Basým, s. 1972.
[4] Ergun Hiçyýlmaz, Beni Topraðýma Gömün -Ýstanbul Azýnlýklarý-, ( Ýstanbul: Altýn Kitaplar Yay., 1993), s.130
[5]Bir ülkenin en önemli makamý olan bakanlýklara Ermeni yurttaþlarýn getirilmesi bu görüþümüzün en büyük göstergesidir. Bu bakanlýklarda binlerce Ermeni, memur olarak görev yapmýþ ve devletin en gizli yazýþmalarýnda Ermeni tercümanlar kullanýlmýþtýr.
[6] Arzu Tozduman Terzi, “Osmanlý Maliyesinde Söz Sahibi Üç Ermeni Nazýr: Agop, Mikail ve Ohannes Paþalar”, Uluslararasý Türk Ermeni Ýliþkileri Sempozyumu, (Ýstanbul: Ýst. Üniv. Rekt. Yay., 2001), s. 21.
[7] Agop Kazazyan, Mikail Paþa ve Ohannes Paþalar hakkýnda daha geniþ bilgi için bakýnýz; Arzu Tozduman Terzi, “Osmanlý Maliyesinde Söz Sahibi Üç Ermeni Nazýr: Agop, Mikail ve Ohannes Paþalar”, Uluslararasý Türk Ermeni Ýliþkileri Sempozyumu, (Ýstanbul: Ýst. Üniv. Rekt. Yay., 2001), ss. 23-26.
[8] Bu konuda daha geniþ bilgi için bakýnýz;Y.G. Çark (Y. Gordimos Çarkçýyan), Türk Devleti Hizmetinde Ermeniler 1453-1953, (Ýstanbul, 1953); Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, (Ýstanbul: Belge yay., 1987); M. Sadi Koçaþ, Tarihte Ermeniler ve Türk Ermeni Ýliþkileri, (Ýstanbul: 1990); Torkom Ýstepanyan, Atatürk'ün Doðumunun 100. Yýlýnda Türk Ermeni Ýliþkileri, (Ýstanbul, 1984).;http://www.ermenisorunu.gen.tr/ turkce/ iliskiler/gorevli_ermeniler.html
[9] Esat Uras, Tarihte Ermeniler ve Ermeni Meselesi, (Ýstanbul, 1987), ss. 156-173.
[10] Belgenin orjinali ve tam metni için bakýnýz; Arzu Tozduman Terzi, “Osmanlý Maliyesinde Söz Sahibi Üç Ermeni Nazýr: Agop, Mikail ve Ohannes Paþalar”, Uluslararasý Türk Ermeni Ýliþkileri Sempozyumu, (Ýstanbul: Ýst. Üniv. Rekt. Yay., 2001), ss. 29-34.
[11] Eliot Grinnell Mears, Modern Turkey, s.531 (New York, 1924). 24 Temmuz 1923 tarihli Manchester Guardian Waeekly den aktaran Taner Timur, Türkler ve Ermeniler -1915 ve Sonrasý- (Ankara: Ýmge yay., 2000), s. 87.
[12] Atatürk’ün Söylev ve Demeçleri, 1.3.1922 TBMM'nin Üçüncü Toplanma Yýlýný Açarken, (Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Atatürk Araþtýrma Merkezi yay., 1989), C. I, s.248
[13] Türk-Ermeni Teali Cemiyeti Nizamname-i Esasiyesi,1341-1339, (Ýstanbul: Cihan Beradler Matbaasý; Cengiz Kürþat,Türk Ermeni Teali(Dostluk)Cemiyeti, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, C.13, Þubat-Mart, Sayý 77-78, s.17.
[14] Mim Kemal Öke, Ermeni Sorunu 1914-1923, (Ankara: TTK yay, 1991), s. 194.
[15] Mim Kemal Öke, Ermeni Sorunu 1914-1923, (Ankara: TTK yay, 1991), s. 196.
[16] Cumhurbaþkanlýðý Arþivi IV-17-d. 71, 42’den nakleden Türkiye’de Gayri Müslimler -20 yy. Baþlarýnýn Askeri ve Stratejik Dengeleri Ýçinde, (Ankara: Gen. Kurm. Baþk. Yay., 1996), s. 154
[17] Haberin tam metni için bkz. Hakimiyeti Milliye, 3 Kanunýsani 1922, No: 733, s. 2.
[18]Ýtilaf Devletlerinin yaptýklarý iþgal gerekçeleri ve azýnlýklar adýna ortaya koyduklarý talepler için bakýnýz, M. Cemil Bilsel, Lozan, (Ýstanbul: Sosyal yay., Tarih yok), C.II, ss.270-280
[19] Okulun müdürü olan Bedros Zeki Karabetyan Ýstanbul’un iþgalini görünce göz yaþlarýný tutamamýþtýr. Etrafýnda bir hayli Türkiye'ye baðlý Ermeni arkadaþýný toplayan Karabetyan kýsa zamanda bir cemiyet kurarak, bir milli direniþ teþkilatý olan "Karakol Cemiyeti" ile iþbirliði yapmaya baþlamýþtýr. Ermeni komitecilerin tehdidine raðmen Karabet yan Cemiyeti, Anadolu'daki milliyetçilere silah, para ve cephane kaçýrma iþlerine yardim etmiþtir. (Mim Kemal Öke, Ermeni Sorunu 1914-1923, (Ankara: TTK yay, 1991), ss. 194-195.
[20] Türk-Ermeni Teali Cemiyeti Nizamname-i Esasiyesi,1341-1339, Ýstanbul Cihan Beradler Matbaasý, s.1.
[21] Türk-Ermeni Teali Cemiyeti Nizamname-i Esasiyesi,1341-1339, Ýstanbul Cihan Beradler Matbaasý, s.1.
[22] Bu konuda gönderilen dilekçeler için bakýnýz; Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, Þubat-Mart, Sayý 77-78, s.17
| |
Anasayfa
Ýletiþim
��eri�e Yorum Yaz
Yazd�r
Tavsiye Et
