Arþiv Belgesi: 1919 Paris Barýþ Konferansý'nda Ermeni Delegelerinin Konuþmalarý (Ýngilizce Metni ve Türkçe Çevirisi)

ONLAR KONSEYÝ

FRANSA

M. Gout

ÝTALYA

H. E. M. Crespi.

M. Galli.

GÖRÜÞMELERDE HAZIR BULUNANLAR

ÝTALYA

H. E. M. Crespi.

ERMENÝ DELEGASYONU

Boghos Nubar Paþa.

A.Aharonian.

Çevirmen: Prof. Dr. P. J. Mantoux.

Ortak Sekreterlik

AMERÝKA BÝRLEÞÝK DEVLETLERÝ……………………………………… Teðmen Burden

ÝNGÝLÝZ ÝMPARATORLUÐU…………………………………………Yüzbaþý E. Abraham

FRANSA……………………………………………………………………Yüzbaþý A. Portier

ÝTALYA………………………………………………………………………Teðmen Zanchi

JAPONYA……………………………………………………………………………M. Saburi

Sayfa : 139

(Sonra Ermeni Delegeleri Odaya Girdiler)

(4) BAY AHARONYAN þu beyaný okudu:

“Bir yýl kadar önce Transkafkasya’da[1], parlamentosunun ve hükümetinin merkezi Erivan olarak, usulüne uygun bir biçimde kurulmuþ olan Ermenistan Cumhuriyeti’nin temsilcileri  olarak Konferansa þu hususlarý sunmak ve þu taleplerde bulunmaktan onur duymaktayýz:

1914–1918 savaþýndan önce Rusya Transkafkasya’sýnda,  Türkiye ve Ýran’da yaþayanlardan baþka, 2 milyon Ermeni bulunuyordu. Bunlarýn beþte biri büyük þehirlerde, özellikle Tiflis, Batum ve Bakü’ye daðýlmýþ olup geri kalaný, yani bir buçuk milyondan fazlasý, Erivan’ýn ilçeleri olan Kars, Þuþa ve Aleksandropol’de[2] yoðun bir cemaat olarak yaþýyordu. Buralarý ýrkýmýzýn iki veya üç bin yýldan beri ikamet ettiði ve Ermeni Kilisesinin baþý olan, tüm Ermenileri Katolikos’unun Ecmiyazin’deki manastýrýnda yaþadýðý yerlerdir.

Milletimiz, savaþýn baþýnda, Çar idaresine karþý tüm þikâyetlerini unutarak, Müttefiklerin dâvasýný desteklemek amacýyla içtenlikle Ruslara katýlmakla kalmamýþ, Türkiye’de ve tüm dünyadaki Ermeniler, Rus generallerinin kumandasý altýnda, Rus birlikleriyle yan yana dövüþmek için, masraflarý kendileri tarafýndan karþýlanarak Ermeni birlikleri kurulmasýný ve desteklenmesini Çar hükümetine önermiþtir. Paris’teki Rus Büyükelçiliði arþivleri bunu doðrulamaktadýr.

Çar hükümeti, Paris’teki Büyükelçiliði aracýlýðýyla, Ermenilerin kiþisel olarak Rus Ordusuna katýlmasýnýn tercih edildiðini bildirmiþtir. Ermeniler derhal bunu kabul etmiþ ve 1914, 1915, 1916 ve 1917 yýllarýnda dünyanýn her yanýndan gelen Ermeni gönüllüleri, Rus Ordusunun muvazzaf askeri olan Ermenilerle birlikte, Müttefiklerin dâvasý için çarpýþmýþlardýr; 180.000’den fazla Ermeni milletlerin özgürlüðünü savunmuþ ve ortak davaya gösterilen bu baðlýlýk, iki yýl süren ve Osmanlý Ýmparatorluðunun Ermeni vilâyetlerini harap eden katliama neden olan Osmanlýlar ve Genç Türklerden nefret edilmesini Ermeni halkýna aþýlamýþtýr.

1917’de Rus Ýhtilali bir Kurucu Meclis oluþturunca halkýmýz tarafýndan özgürce seçilmiþ olan Ermeni milletvekilleri, parlamenter bir anayasaya ve federal kurallara dayanan bir Rus Cumhuriyeti’nin meydana getirilmesine sadýk bir þekilde yardýmcý olmak ve bu uðurda sonuna kadar mücadele etmek görevini almýþlardýr. Karensky idaresinde Rusya’nýn ne Avrupa ne de Asya’nýn savaþ alanlarýnda ne de Baþkentin veya eyaletlerin idari makamlarýnda bizden daha sadýk müttefiki olmamýþtýr.

1917 sonbaharýnda Rusya ve Ermenistan’ýn ortak gayretleriyle kurtarýlmýþ olan tüm Ermeni topraklarý ve Osmanlý vilayetleri ile Transkafkasya eyaletleri, Bolþeviklerin ihaneti nedeniyle Türk istilâsýna açýk hale gelince, din adamý veya sivil olsun, halkýmýzýn liderleri, Rus resmi makamlarýna ve Rus askeri kumandanlarýna onlarý yalnýz býrakmamalarý için yalvarmýþlar ve mücadeleye devam için kendilerine yardým edilmesi önerilerini yenilemiþlerdir. Fakat bizzat Rus generalleri kendi askerleri tarafýndan terk edilmiþ ve Brest-Litovsk Barýþ Antlaþmasý, Kars kapýsý dâhil, Kafkas Ermenistan’ýnýn batýsýnýn yarýsýný Türklere býrakmýþ bu da tüm Transkafkasya’nýn istilâya maruz hale gelmesi sonucunu vermiþtir.

Bu istilâya karþý koyabilmek ve hâlâ Müttefiklerin dâvasýna sadýk kalabilmek üzere, Kafkaslardaki Ermeni halký, 20 Ekim 1917 tarihinde Milli Kongre’yi toplamýþtýr; Ermeni halký tarafýndan usulüne uygun olarak seçilen 125 delege bir Konsey, daha ziyade bir Milli Savunma Hükümeti atamýþtýr. Ben bu hükümetin baþkaný oldum. Hükümetin on beþ üyesine verilen görev tüm olanaklarla Türk istilâsýna karþý koymak ve Asya’da çökmüþ olan Rus cephesinin yerine bir Ermeni cephesi oluþturmaktý.

Benim idaremdeki bu hükümet 1917 Ekim’inden 1918 Haziran’ýna kadar, sadece Ermeni kaynaklarýn yardýmýyla ve bir Ermeni ordusu kurdu ve devam ettirdi. Rusya’dan bir yardým gelmedi (o zamandan beri Rusya’yý yabancý bir ülke olarak görüyoruz)  Müttefikler de bize yardým etmedi; onlar bizi teþvik etmek ve vaatte bulunmanýn dýþýnda bir þey yapamayacak kadar uzaktaydý. Avrupa cephesinde Rus ordularýnda bulunan Ermeni askerler bile bize katýlamadý ve Ermeni gönüllüleri Filistin’de Müttefik güçlerin bir parçasý olarak çarpýþmaya devam ettiler.

Fransýz Hükümeti, Tiflis’teki Fransýz Konsolosluðu aracýlýðýyla, Ermeni Katolikos’un[3] Müttefiklere gönderdiði heyetin baþkaný olan Ekselanslarý Boghos Nubar Paþa’nýn bir telgrafýný bize ulaþtýrdý. Bu telgrafta dünyadaki bütün yurttaþlarýmýz ne olursa olsun, direnmemizi ve Ýtilaf Devletlerinin davasýný terk etmememizi bizden istiyorlardý.

Milli Konsey adýna, Tiflis’teki Fransýz Konsolosluðu aracýlýðýyla cevap verdim:

Savaþýn baþýndan beri yaptýðý gibi, Ermeni Milletinin âli görevini yapmaya hazýr olduðunu

Müttefiklerin maddi, manevi ve mümkünse, askeri yardýmýna güvendiðini (bildirdim)

Ermenistan’ýn baðýmsýzlýðýný tanýmalarýný onlardan istedim.

Bu telgrafa cevap olarak, yine Fransýz Konsolosluðu aracýlýðýyla, Boghos Nubar Paþa’dan, bize yardýmcý olunacaðý vaadini yenileyen, ikinci bir telgraf aldým.

Ermenistan’ýn baðýmsýzlýðý konusunda ise, Ýngiliz Avam Kamarasý ve Fransýz Millet Meclisi’nin bildirgelerin taleplerimizi karþýlayacak nitelikte olduðu bize bildirildi.

Bu bildirgelerin metinlerini bilmememize raðmen Ermeni Milleti, Türklere karþý yeniden savaþmak amacýyla, Milli Konsey etrafýnda birleþti. Seferberlik ilân edildi, Bazý Kafkas komþularýmýzýn bize ve Ýtilâf Devletlerine karþý gösterdiði husumetin yarattýðý sonsuz güçlüklere raðmen, 1917 yýlýnýn son aylarýnda 50.000 kiþilik bir ordu kuruldu.

Tatarlar[4] ve Kürtler açýkça Türkiye’nin yanýnda yer alarak gerimizde örgütlendiler ve bize engel olmak için her þeyi yaptýlar. Geçmiþte ayni dini inançla ve çekilen ýzdýraplarla baðlý olduðumuz Gürcüler bizim tarafýmýzda yer almayý görev addetmediler. Müttefiklerden uzakta olmamýza, vaat edilen yardýmlarýn gelmemesine, yalnýz ve terk edilmiþ olmamýza ve hatta komþularýmýz tarafýndan rahatsýz edilmemize raðmen kendimizi bu en yüce mücadeleye bir kez daha attýk. Amacýmýz, Müttefikleri hiçbir þekilde þüphe etmediðimiz zaferini beklerken, muzaffer olamasak bile, Türklerin Kafkasya’nýn içine doðru ilerlemelerini durdurmaktý.

Askeri yeteneði Rus Ordusu tarafýndan da çok takdir edilen General Nazarbekyan Baþkumandan atandý ve Abdülhamit’e ve Türk zulmüne karþý otuz yýl mücadele etmiþ olan meþhur Andranik Türk Ermenilerinden kurulan tümenin baþýna getirildi, Ýþte bu Ermeni Ordusu Ruslarýn terk ettiði cepheye girdi ve Erzincan’dan Ýran sýnýrýna kadar bu cepheyi elde tuttu.

Çok üstün bir düþmana karþý eþit olmayan mücadele 7 ay sürdü. En kanlý savaþlar Erzincan ve Van’da yer aldý. Erzurum, Sarýkamýþ, Kars kalesi, Gümrü, Serdarabat ve Karakilis’de (Karakilise) çarpýþmalar oldu ve Türkler aðýr bir þekilde kaybettiler. Bizzat Ben, moral verebilmek için, Sarýkamýþ’a gittim. Ermenilerin bu kahramanca direniþi sadece Türklerin Kafkasya’nýn içlerine doðru ilerlemesini engellemekle kalmadý; fakat ayný zamanda ordusunu meþgul etmekle Mezopotamya’ya iniþlerini 7 ay önledi ve Suriye güçlerinin büyük bir kýsmýnýn yönünü deðiþtirmekle General Allenby’nin zaferine yardýmcý oldu.

Bu arada Alman kýtalarý Kafkasya’ya ulaþtýðýndan Gürcistan, Alman askerî himâyesi altýnda, baðýmsýzlýðýný ilân etti. Tatar ülkesi de, Türk Ordusunun yardým ve desteðiyle, Azerbaycan adý altýmda baðýmsýzlýðýný ilân etti. Böylece Kafkasya birliði bozuldu. Ýþte o zaman Ermeni Milli Konseyi Ermenistan’ýn baðýmsýzlýðýný ilân etti.

Cumhuriyetimiz bir yýla yakýn bir zamandýr mevcuttur. Tatar ve Gürcü saldýrýlarý püskürtülmüþtür. Ve yaklaþýk 40.000 kiþilik nizami ve disiplinli bir ordusu bulunmaktadýr. Bolþevizm’den veya moral bozucu bir diðer akýmdan etkilenmedik ve 60.000 kilometre kareden büyük bir arazide mükemmel bir þekilde düzeni saðladýk.

Þimdi, Ermenistan Cumhuriyeti adýna, aþaðýdaki taleplerde bulunuyorum:

Rusya’nýn Ermenileri, tüm ricalarýna raðmen, kendi kaderine terk etmesi, güçlerinin ötesinde bir savaþýn  yükünün tek baþýna Ermenilerin üzerine kalmasý sonucunu vermiþ ve daha da öte Rusya, Ermenilere danýþmadan, Brest-Litovsk Antlaþmasýyla Ermeni illeri olan Kars, Ardahan ve Kaðýzman’ý Türkiye’ye teslim etmiþ, böylelikle yüz binlerce Ermeninin mahvýna neden olmuþ, bu hareketiyle Ermenilerle arasýndaki tüm baðlarý koparmýþtýr. Ermenistan Cumhuriyeti savaþ alanýnda kazandýðý baðýmsýzlýðýn tanýnmasýný istemektedir; silahlarýnýn baþarýsý düþmanlarýmýzý bile bu tanýmayý yapmaya zorlamýþtýr. Ermenistan’ýn pazarlýða giriþmeden, Müttefiklerin dâvasý için yaptýðý fedakârlýklarý göz önünde tutarak, Paris Konferansýnda hakkettiði yerin, delegeleri aracýlýðýyla verilmesini Ermeni Milleti adýna istemekle onur duyuyorum.

Kafkas Ermenileri Cumhuriyetin Türkiye’nin Ermeni vilâyetleriyle birleþmesini þu nedenlere dayanarak hararetle istemektedirler:

1. Çünkü, milletin iki esas kýsmý olan, Türk Ermenistan’ý ve Kafkasya Ermenistan’ý, birbirlerinden tamamen keyfi bir þekilde ayrýlmýþ olmalarýna raðmen,temel nitelikleri itibariyle aynýdýr; ayný dili konuþurlar, ayný geleneklere, adetlere, dine, kiliseye ve dinî öndere, tüm Ermenilerin Katolikos’una, sahiptirler.

2. Ermenistan’ýn iki kýsmý, kuzeyde Lori (Gori?) ve Borchalu’dan aþaðýya Akdeniz’e ve güney’de Ermeni Toros’larýna uzanan tek bir coðrafya ve ekonomik bütünlüðü temsil etmektedir.  

3. Bu milli birlik sadece tarihi haklar nedeniyle deðil, ayný zamanda günümüz gereksinmeleri için de þarttýr; zira medenî ve güçlü, yaklaþýk 2.000.000 nüfusu olan Kafkas Ermenistan’ý, halen Türkler tarafýndan tahrip edilmiþ ve nüfusu azaltýlmýþ olan Türk Ermenistan’ýnýn eski haline getirilmesi ve yeniden örgütlenmesi için, yegâne yeterli temeli oluþturabilir.

4. Kafkas Ermenilerinin Türkiye’deki yurttaþlarýyla  birleþme isteði, Kafkasya Ermenistan’ý halkýnýn büyük bir kýsmýnýn Türkiye Ermenistan’ý kökenli olduðu ve geçen asýr içinde Ruslar tarafýndan getirildiði gerçeðine dayanýlarak daha da güçlü ve haklý olmaktadýr. Gerçekten de Yeni Beyazýt, Kaðýzman, Aleksandropol[5], Akhaltzikh[6] hemen sadece Türk Ermenileri tarafýndan meskûndur.

5. Tüm Ermenilerin dini merkezi, Ermenistan Cumhuriyeti topraklarýnda, Arax (Aras) nehri kýyasýndaki Ecmiyazin’dedir. Bu topraklar içinde Büyük Ermenistan’ýn çeþitli hanedanlarýnýn baþkentlerinin neredeyse tamamý bulunmaktadýr.  Örneðin Armavir, Vagharcapat, Dvin, Artaçat, Yervandakert, Yervandacat ve Ani [7].

6. Ermenistan’ýn merkezini oluþturan Arax (Aras) vadisi, hatýrlanamayacak kadar eski zamanlardan beri, Ermeni kültür ve medeniyetinin merkezi olmuþtur. Yukarýda deðindiðimiz baþkentlerin kalýntýlarý buna tanýklýk etmektedir.

7. Ermeni birliði gereklidir, zira halkýn ikiye bölünmüþ durumu devam ederse bu bölünme bitmeyecek bir birleþme arzusunun meydana çýkmasýna neden olacaktýr; bu arzu da önlenemez karýþýklýk ve huzursuzluk yaratacaktýr.  

8. Türk ve Kafkas Ermenistan’ýnýn birliði zaten gerçekleþmiþ bir durumdur, zira Ermenistan Cumhuriyeti topraklarýnda halen, savaþ sýrasýnda Türklerin katliamýndan kaçmýþ 400 ila 500.000 Türk Ermenisi bulunmaktadýr; bunlarýn genç kuþaklarý bütün savaþ alanlarýmýzda özgürlüðü elde etmek için çarpýþmýþtýr.

Kafkas Ermenileri ise son otuz yýl boyunca devamlý olarak gençlerinin en iyilerini, Durman, Vartan, Dro ve daha bir çok þanlý kumandanlarýn önderliðinde, Türk zulmüne karþý çarpýþmak ve Türk Ermenistan’ýný Osmanlý boyunduruðundan kurtarmak için (cepheye) yollamýþlardýr.

Tarihimiz sadece birlik ve beraberliðin Ermeni halkýna faydalý olduðunu göstermektedir.”

BOGHOS NUBAR PAÞA þu beyanda bulundu:

“Sabrýnýzý taþýrmamak için mümkün olduðu kadar kýsa konuþacaðým. Bâb-ý Âli’nin, Berlin Kongresinden beri yaptýðý birçok reform vaadini hatýrlatmanýn gereksiz olduðunu düþünüyorum. Bu vaatler hiçbir zaman yerine getirilmedi. Sizin de gayet iyi bildiðiniz katliam ve sürgünleri de hatýrlatmama gerek yoktur. Kurbanlarý bir milyona yaklaþan hatta daha bile fazla olan, þimdiye kadar tarihin kaydettiði her dehþeti aþan, o duyulmamýþ cinayetleri de yayýnlanmýþ olan resmi kayýtlardan biliyorsunuz.

Bununla beraber, savaþýn baþýnda Türk Hükümetinin Ermenilere bir tür özerklik vermeyi önerdiðini ve karþýlýðýnda da Kafkasya’yý Ruslara karþý ayaklandýracak gönüllüler istediðini hatýrlatmak isterim. Ermeniler bu öneriyi reddettiler ve kendilerini kurtarmasýný bekledikleri Müttefiklerin yanýnda tereddüt etmeden yer aldýlar.

Ermeniler savaþýn ilk günlerinden ateþkes imzalanýncaya kadar tün cephelerde Müttefiklerin yanýnda çarpýþtýlar.

Ermenilerin Kafkasya’da neler baþardýklarýný tekrarlamayacaðým. Ermenistan Cumhuriyeti Baþkaný olan Bay Aharonyan biraz önce size, benim yapabileceðimden çok daha iyi bir þekilde, geniþ bir açýklamada bulundu.

Bununla beraber, Suriye ve Filistin’de, Müttefik devletler arasýnda anlaþma imzalandýðý 1916 yýlýnda, Fransýz Hükümeti’nin (Ermeni) Milli Delegasyonu’na yapmýþ olduðu davet uyarýnca,

Légion d’Orient’da toplanmýþ olan beþ bin kadar Ermeni gönüllüsünün ( o bölgedeki) Fransýz güçlerinin yarýsýndan fazlasýný oluþturduðunu, Suriye’yi kurtaran büyük Filistin zaferine parlak bir katkýda bulunduðunu ve General Allenby’nin kendilerine resmi bir tebrik gönderdiðini belirtmek isterim.

Son olarak Fransa’da, þanlý ve þerefli bir birlik olan Légion Etrangère’de [8] Ermeni gönüllüleri yiðitlikleri ve dayanýklý olmalarýyla temayüz ettiler. Savaþýn baþýnda 800 kadar olan gönüllülerde ancak 40 kiþi hayatta kaldý. Geri kalanlar hepsi savaþta düþman karþýsýnda öldü.

(Ermenilerin) bu askeri katkýsý Müttefik Hükümetler tarafýndan resmen ve hararetle taktir edildiði için bu konu üzerinde daha fazla durmama gerek yoktur. Belirtmek istediðim tek husus Ermenilerin Ýtilâf Devletlerinin davasýna baðlýlýðýnýn, maruz kaldýklarý katliam ve sürgünlerin saiklerinden biri olduðudur.

Ermeniler bu nedenle savaþan taraf olmuþlardýr. Sonunda Müttefiklerin tam bir zafer kazanmalarý Ermenistan’ý Türk boyunduruðundan kurtarmýþtýr. Bu bir gerçektir. Katliam ve sürgün kurbanlarýna savaþ alanýndaki kayýplarýmýz da eklenince Ermenistan tarafýndan yaþam olarak ödenen bedelin herhangi bir diðer muharip milletin ödediði bedelden daha aðýr olduðunun ortaya çýkacaðýný sözlerimize eklemek isteriz. Ermenistan’ýn kaybý, 4,5 milyon olan toplam nüfusu içinde 1 milyonu aþmaktadýr, Ermenistan baðýmsýzlýðýný silahla ve çocuklarýnýn kanýyla kazanmýþtýr. 

Ýki tür gözlemde bulunmak istiyorum. Önce, bizim anladýðýmýz þekilde, gelecekteki Ermeni devletinin sýnýrlarýndan bahsetmek istiyorum. Sonra sizlere nüfusa dair bazý ayrýntýlar vereceðim.

Sýnýrlar.

Talebimiz baðýmsýz Ermenistan’ýn tüm Ermeni topraklarýný içermesi ve þu yerlerden oluþmasýdýr:-

1. Kilikya (Maraþ Sancaðý dâhill), Erzurum, Bitlis, Van, Diyarbekir, Harput[9], Sivas ve Karadeniz’e çýkýþ için Trabzon Vilâyeti’nin bir bölümü

2. Halký, Türkiye’deki kardeþleriyle tek bir Ermenistan Devleti altýnda birleþmek isteyen Kafkasya’daki Ermenistan Cumhuriyeti topraklarý.  

Bu Devletin, gelecekteki Ermeni Devleti’nin,  sýnýrlarýna Ermeni olmayan topraklarý dahil etmek istendiðimiz bazen söylenmiþ ve yazýlmýþtýr. Bu doðru deðildir. Böyle bir talebimiz olmadýktan baþka, aksine, nihai sýnýrlarýn tarafýmýzdan deðil, tarihi, coðrafi ve etnik haklarý esas alarak çalýþacak olan bir karma komisyon tarafýndan saptanmasýný istiyoruz. Söz konusu eyaletlerin veya Ermeni vilayetlerinin halen mevcut idarî sýnýrlarý keyfi ve yanlýþtýr. Bu sýnýrlar, Abdülhamit tarafýndan siyasi amaçlarla, Müslüman (bir) çoðunluk yaratýlabilmesi için, Ermeni olmayan bölgelerin de dahil edilmesiyle keyfi olarak çizilmiþtir. Talebimiz, bu dýþarýda kalan, genellikle Kürt veya Türk olan bölgelerin, (Ermenistan’dan)  ayrýlmasýdýr.

Böylece, esas itibariyle Kürt olan Hakkari’nin tamamý ve Diyarbekir’in güneyi Ermenistan’ýn dýþýnda býrakýlmalýdýr; ayni þekilde Türk bölgesi olan Sivas’ýn batýsý ve bir çok yer de... Trabzon’a gelince, ahalisinin çoðunluðunun Rum olduðunu kabul ediyoruz, ancak Trabzon Limaný yukarý (kuzey) Ermenistan’ýn tamamý için Karadeniz’e tek çýkýþ yerdir. Talebimiz ayrýca Venizelos’ýn bildirisine de uymaktadýr. Memnuniyetle belirtmek isterim ki Venizelos, Barýþ Konferansý’na sunduðu Muhtýra’da bu konuyu büyük bir adalet duygusu içinde ele almýþtýr.

Suriye ile sýnýrýmýza gelince, son günlerde Suriyeli komþularýmýz kýsa süre önce,  Suriye’ye dahil etmek istedikleri Kilikya’nýn büyük bir kýsmý için, son derece yersiz olan taleplerde bulundular.

Bunlara (taleplere) devam edilmemelidir. Kilikya esas itibariyle bir Ermeni bölgesidir. 1375 yýlýna kadar dört asýr süreyle burada son Ermeni Krallýðý mevcut olmuþtur.  Zeytun bölgesi gibi bazý yerleri zamanýmýza kadar Ermeni prenslerinin idaresinde yarý baðýmsýz durumunu korumuþtur. Kilikya’nin Merkezi olan Sis’te[10], Türkiye’deki bütün Ermenilerin ruhani önderi olan Katolikos, hatýrlanamayacak kadar eski zamanlardan günümüze kadar, dini makamýný korumuþtur[11].

Nüfusa gelince büyük çoðunluðu Ermeni ve Türk’tür. Suriyelilerin sayýsý önemsizdir. Savaþtan önce Kilikya’da 20.000 Suriyeliye karþýlýk 200.000 Ermeni vardý. Eski ve yeni dünyaya dair hiçbir atlas Kilikya’yý Suriye’ye dahil göstermez. Coðrafî, tarihî ve etnik bakýmdan Kilikya Ermenistan’ýn ayrýlmaz bir parçasýdýr ve Akdeniz’e doðal çýkýþýdýr.

Kilikya’yý Suriye’ye dâhil etmek amacýyla Suriye Komitesi yayýnlarýnda gösterildiði gibi, Suriye’nin kuzey sýnýrý Toros deðil Amanos Daðlarý’dýr.

Nüfus.

Þimdi nüfus konusuna birkaç sözle deðineceðim. Önce Türkiye’de hiçbir zaman doðru istatistik olmadýðýný söylemek istiyorum. Türk Hükümeti daima bu istatistikleri, Ermenilerin önemsiz bir azýnlýk olduðunu kanýtlamak için, kasten tahrif etmiþtir. Bu tahrifata iliþkin bazý örnekler vermek isterim. Türk Hükümeti Van Vilayeti’ndeki Ermenilerin sayýsýný 80.000 olarak göstermiþtir. Þimdi bu vilâyetten Rusya’ya sýðýnmýþ olan Ermenilerin 220.000’den fazla olduðunu belirten kanýtlar vardýr. 

Türk Hükümeti Ermenistan’ýn diðer ucunda, Maraþ Sancaðýnda Ermenileri 4.200 olarak saymaktadýr; þimdi ise,  Elysée Reclus’e[12] göre, sadece Maraþ þehrinde, nüfusun yarýsýný oluþturan 20.000 Ermeni bulunmaktadýr. 1880 yýlýnda yerinde yapýlan istatistiklere göre Maraþ Sancaðý’na baðlý Zeytun’da ve sekiz köyünde 27.400 Ermeni ve 8.344 Müslüman vardýr.

Katliam ve sürgünlerden sonra Ermenistan’da Ermeni kalmadýðý veya her hâl ve kârda kalanlarýn önemsiz bir azýnlýk oluþturduðu iddia edilmiþtir. Memnuniyetle söyleyeyim ki bu doðru deðildir.

Önce, bu gün kimsenin tartýþmadýðý ilkelere göre, ölüler yaþayanlar gibi sayýlmalýdýr. Bütün bir ýrka karþý iþlenmiþ tarifsiz cinayetlerin faillerine yarar saðlamasý hoþ görülemez. Fakat bütün bir halký ortadan kaldýrma amacýna eriþilememiþtir. Bu savaþtan sonra Ermeniler, savaþtan önce olduðu gibi, Türklerden, hatta Türkler ve Kütlerin toplamýndan, bile, daha fazla olacaklardýr.

Aslýnda, Ermeni kayýplarý çok büyük olmakla beraber, savaþta Türklerin kayýplarý daha aþaðý olmamýþtýr.  Bir Alman raporu; savaþ,  salgýn hastalýklar ve kýtlýk nedeniyle, Türklerin kayýplarýný 2,5 milyon olarak vermektedir. Bu duruma tedbirsizlik, yeter sayýda hastane personeli ve ilaç olmamasýnýn yarattýðý korkunç tahribat neden olmuþtur.

Bu kayýplarýn en aþaðý yarýsý,  Türklerin fiiliyatta sadece buradan askere aldýðý ve Rus ve Ermeni ordularý tarafýndan istilâ edilmiþ olan Ermeni Vilayetleri halký tarafýndan verilmiþtir. Böylece þayet Türk halkýnýn en az Ermeniler kadar aðýr kayýplar verdiði kabul edilirse Ermeniler, daha önce de olduðu gibi, halen de çoðunluktadýr.  Kafkasya ve Türkiye Ermenilerinin hararetle istedikleri gibi Kafkasya’daki Ermeni Cumhuriyeti Türk Ermenistaný’yla tek bir devlet kurmak üzere birleþirse bu çoðunluk daha da büyük olacaktýr.

Bay Aharonyan az önce durumu sizlere sundu ben de bütün söylediklerini destekliyorum. Bu konun Ermeniler için çok önemli olduðunu özellikle vurgulamak istiyorum, zira Ermenilerin iki grubu birbirine tâbidir. Kafkasya Ermenileri Türk Ermenilerinden daha kalabalýktýr. Ancak Türk Ermenileri verimli topraklar bakýmýndan daha uygun durumdadýr.

Daha önce belirtildiði gibi (ve belki tekrarýna gerek olmadan) iki grup arasýnda ýrk, kan ve dil baðlarý vardýr. Gerçekte bizler kardeþiz. Kafkasya Ermenileri bu bölgeye Türkiye’den kaçmak için yerleþmiþlerdir. Þimdi tek arzularý doðduklarý topraklara dönmektir. Kafkas Ermenileri sayesinde,  savaþtan önceki katliamlar için, 1914 ve 1915’te Rus ve Müttefik Hükümetlerinden Türkiye Ermenileri lehine Türkiye’ye giriþimde bulunmalarý istenmiþti.

Þimdi Doðu ve Osmanlý Ýmparatorluðu’ndaki Ermenilerin durumu hakkýnda birkaç söz sarf etmek istiyorum. Kendi kendilerini idareye ve zamaný geldiðinde baðýmsýz bir devlet kurmaya muktedir olduklarýný birkaç olaya deðinerek göstereceðim.

Türkiye’de Ermenilerin ekonomik faaliyeti hakkýnda bir fikir verebilmek üzere, daha önce Paris’te 1912 ve 1913 yýllarý müzakerelerinde kullanmýþ olduðum, savaþtan önce Sivas Vilâyeti ticaret ve endüstri istatistiklerinden alýnmýþ olan bazý rakamlar vereceðim.

Sivas Vilâyeti Altý Eyâletin (vilâyetin) en az Ermeni olanýdýr; ancak ithalat rakamlarýna bakarsanýz 166 toptancý tüccardan 127sinin Ermeni, sadece 13ünün Türk olduðunu görürsünüz. Ýhracata iliþkin ticarette 127 Ermeni ve 23 Türk uðraþmaktadýr. 37 bankacý ve sermayedardan 32si Ermeni, sadece 5’ý, Türk’tür. Ayrýca, kýsa zaman önce Leipzius (Lepsius) tarafýndan yayýnlanan kitaba göre (Osmanlý Ýmparatorluðu’nun) toplam 20.000.000 olan nüfusunun 2.000.000 Ermeni olduðu ve Ermenilerin ticaretin yüzde 80 ilâ 90ýný ellerinde tuttuðu meydana çýkmaktadýr.

Lepzius’un katliamlar hakkýnda Ýstanbul’da yaptýðý soruþturmada, tüm ticaretin katledilmiþ Ermenilerin elinde olmasý nedeniyle Alman ve Avusturyalýlarýn alacaklarýný tahsil edemeyeceklerini, mâli bakýmdan sonucun Almanya ve Avusturya’nýn aleyhinde olacaðýný belirtmiþtir.

Ermenistan’ýn Almanya’ya ilhak edilmesini isteyen, tanýnmýþ pan-Germanist Dr. Rohrbach’ýn kitabýndan bir pasaj okuyacaðým ve bu size Almanlarýn savaþtan önce Ermeniler için düþünceleri hakkýndaki bir fikir verecektir:

“Türkiye halen, adeta sadece Asya’daki topraklarýna indirgenmiþ olduðundan Ermeniler sayýlarýnýn gerektiðinden çok fazla önem taþýmaktadýr.  Yüksek entelektüel ve ticari düzeyleri nedeniyle Doðu milletleri arasýnda en aktif halk olduklarýnda þüphe yoktur. Esasýnda bu bölgenin, milli nitelikler olarak tanýmlanabilecek deðerlere sahip tek halký oluþturduklarý söylenebilir. Ermeni enerjiye ve amaca varmak için azme sahiptir. Bunlar Doðu karakteri için genelde kabul edilen niteliklerin tamamen tersidir.

Bu bir “Alman”ýn görüþüdür ve bu alýntýyý sadece bu yazar bir Alman olduðu için yaptým.

Geriye Size Ermeni politikasý, talepleri ve emellerinden bahsetmem kaldý. Coðrafî açýdan Ermenistan Devleti’nin ne anlama geldiðini Size anlattým. Milli Delegasyon[13] bakýmýndan, siyasi alanda programýmýzýn hiçbir þekilde deðiþmediðini belirtmem gerekmektedir. Büyük Müttefik Devletlere daha önce açýklamak þerefine nail olduðum bu program üç noktada özetlenebilir:

1. Türk Boyunduruðundan kurtuluþ

2. Esaret altýndaki Ermeni halkýný kurtarmak yeterli deðildir. Ermeniler þimdi zayýf durumda olduðundan Büyük Devletlerin ortak himayesini talep ettim. (Bu) toplantýnýn karþý çýkacaðýný bildiðimden ortak idare talep etmedim. Þimdiye kadar kondominoyumun talihsiz örnekleri görülmüþtür ve (bu) toplantýnýn bu konuda bir diðer örnek yaratmaya kendini hazýr hissetmediðini biliyorum. Bir Mýsýrlý olarak bunun ne anlama geldiðini gayet iyi biliyorum.

Büyük Devletlerin ortak himayesinden, dýþarýdan gelen saldýrýlarý önleyen ve iç siyasî ve idarî iþlere müdahale etmeyen bir tür himaye kastediyorum.

3. Büyük himayeci devletlerin içlerinden birine veya diðerine Ermenistan’ý örgütlenmesi ve idare edilmesi için manda (vekâlet)  vermeleri gerektiðini baþýndan beri talep ettim.

Bu 1915’te kabul ettiðimiz programdýr. Baþkan Wilson tarafýndan Milletler Cemiyeti fikri ortaya atýlýnca deðiþiklik yaptýk ve programýmýzý yeni fikirlere uyarladýk.

Türk boyunduruðundan kurtulmuþ olduðumuza göre programýmýzýn ilk noktasý artýk gerçekleþmiþtir. Gazete haberleri doðruysa, Barýþ Konferansý Türklerin zulmü altýndaki halklarý, mandacý bir devlet (aracýlýðýyla)  Milletler Cemiyetinin himayesi altýna almaya karar vermiþse, programýn diðer iki maddesi de gerçekleþmiþ demektir. Böylece emellerimize kavuþacaðýmýzý görmek kesin ümidimizdir.   

Þimdi Barýþ Konferansý’nýn adalet duygusuna güvenmemiz gerekmektedir ve konferansýn milli taleplerimizi içeren programý onaylayacaðýndan kuþku duymuyoruz. Büyük Devletler þimdi Ermenileri tanýmakta olup onlara güvenebilirler; Ermenilerin milli duygularý, yaþama gücü ve askeri deðeri savaþ sýrasýnda çarpýcý bir þekilde ortaya çýkmýþtýr.

Büyük Devletler þimdi, nitelikler artýk bilinen Ermenilerin bir barýþ, adalet ve özgürlük rejimi içinde, Milletler Cemiyeti’nin vesayeti altýnda, çabuk geliþen müreffeh bir devlet oluþturacaklarýndan ve Doðu’da barýþ ve medeniyetin en güçlü etmenlerinden biri olacaklarýndan emin olabilirler.”

(Oturum Baþkaný Fransa Dýþiþleri Bakaný) Bay Pichon Ermeni Temsilcilerine teþekkür etti ve Ermeni Heyeti Salondan ayrýldý.

[1] Transkafkasya, Kafkas Daðlarý ötesi anlamýnadýr. Bu deyimle Kafkas Daðlarýn güneyinde kalan Gürcistan, Ermenistan ve Azerbaycan kastedilmektedir

[2] Aleksandropol Ruslarýn Gümrü þehrine verdiði addýr.

[3] Katolikos veya Katogikos bütün Ermenilerin ruhani önderi olarak bilinmektedir.

[4] Tatar sözcüðü ile Azeriler kastedilmektedir.

[5] Aleksandropol  Gümrü þehridir.

[6] Akhaltzikh.

[7] Bu eski þehirlerin bu gün bulunduðu yaklaþýk yerler þunlardýr: Armavir, Vagharcapat, Dvin, Artaçat, Yervandakert, Yervandacat ve Ani.

[8] Bu özel isim metinde Foreign Legion olarak Ýngilizceye çevirisiyle yer almaktadýr.

[9] Harput Vilâyeti deðimiyle Mamuret-ül Aziz Vilâyet, (Malatya) kastedilmektedir.

[10] Kozan

[11] Sis Patrikliði 1916 yýlýnda Küdüs’e taþýnmýþtýr.

[12] 12  Elysée Reclus (1830-1905).  Fransýz yazarý. En tanýnmýþ eseri 19 ciltlik ‘Nouvelle géographie üniverselle’ dýr (Yeni Evrensel Coðrafya). Bu kitaptaki Ermenilere iliþkin bilgiler "Les Arméniens" baþlýðý altýnda bir kitap haline getirilerek Ekim 2006'da Fransa'da yayýnlanmýþtýr. 

THE COUNCIL OF TEN

M. Gout

H. E. M. Crespi.

M. Galli.

PRESENT DURING QUESTION 5

H. E. M. Crespi.

• ARMENIAN DELEGATION

Boghes Nubar Pasha.

A. Aharonian.

Interpreter: Prof. P. J. Mantoux.

Joint Secretariat

, UNITED STATES OF…………Lieut. Burden.

BRITISH EMPIRE………………………….Captain E. Abraham.

FRANCE…………………………………....Captain A. Portier.

………………………………………Lieut. Zanchi.

………………………………………M. Saburi.

• (The Armenian Delegates then entered the Room.)

(4) M. AIIARONIAN read the following statement:

 “As representatives of the Armenian Republic—which has been regularly constituted for a year in Transcaucasia, with Erivan as the statement of seat of its Parliament and Government we have the

Armenian honour to lay the following facts before the Conference and to make the following request: Before the war of 1914-1918, there were about 2 million Armenians

in Transcaucasian Russia, to say nothing of Armenians in and . A fifth of these were scattered in the big cities, especially Tiflis, Batum and Baku, and the remainder, i.e. more than a million and a half, lived as a compact community in the districts of Erivan, Kars, Chucha, and Alexandropol, which have been the dwelling-place of our race for two or three thousand years and where the Supreme Head of the Armenian Church, the Catholicos of all Armenians, lives in his monastery of Echmiadzin.

At the beginning of the war, our nation not only forgot all grievances against Tsarist rule and rallied whole-heartedly to the Russian flag in support of the Allied cause, but our fellow-countrymen in Turkey and all over the world offered to the Government of the Tsar (the archives of the Russian Embassy at Paris prove this) to establish and support Armenian legions at their own expense to fight side by side with Russian troops under the command of Russian generals.

The Tsar’s Government stated, through its Ambassador in Paris, that it would be preferable if individual Armenians enlisted in the Russian Army. They at once did so and during 1914, 1915, 1916 and 1917 Armenian volunteers from all parts of the world fought for the Allied cause side by side with their fellow-countrymen who were regulars in the Russian Army; more than 180,000 Armenians defended the freedom of nations, and this devotion to the common cause called down on the Armenian people the hatred of Ottomans and Young Turks, which gave rise to massacres lasting two years and laid waste aft the Armenian vilayets of the Ottoman Empire.

In 1917, when the Russian revolution summoned the Constituent Assembly, the Armenian deputies (who had been freely elected by -our nation) received a mandate to flght to a ffinish and to help loyally in the organisation of a Russian Republic based on a Parliamentary constitution and federative rule. had no more faithful helpers during Kerensky’s rule than our nation, either on the battlefields of Europe and Asia or in any administrative offices of the capital or provinces.

In the Autumn of 1917, when all Armenian territory and the Ottoman vilayets fleed by the combined efforts of Russia and Armenia, as well as the provinces of Transcaucasia, were exposed to the Turkish invasion owing to Bolshevist defection, the leaders of our people, both laymen and Churchmen, begged the authorities and the Russian Command not to forsake them and renewed their offers of help to continue the struggle. But the Russian generals themselves were forsaken by their men, and the Peace of Brest-Litovsk handed over to the western half of Caucasian Armenia, including the gate of Kars which laid all Transcaucasia open to invasion.

In order to oppose this invasion and still remain faithful to the Allied cause, the Armenian people in the Caucasus summoned the National Congress on 20th October, 1917; 125 delegates duly elected by the Armenian people, appointed a Council, or rather a Government for National Defence. I became its President, and the mandate given to its 15 members was to resist the Turkish invasion by all possible means and to replace the collapsed Russian front in Asia by an Armenian front.

From October 1917 to June 1918 this Government, under my direction, reorganised and maintained an Armenian army with the help of Armenian resources alone without any help from Russia (which we considered from then onward as a foreign country) or the Allies, who were too far away from us to send more than encouragement and promises. Even Armenian soldiers serving with the Russian armies on the European front could not rejoin us, and Armenian volunteers still fought in the Allied ranks in Palestine.

Through the French Consulate at Tiflis, the French Government sent us a telegram from His Excellency Boghos Nubar Pasha. (Head of the Delegation sent to the Allies by the Armenian Catholicos), in which our fellow-countrymen throughout the whole world urged us to hold on whatever happened and not to abandon the cause of the Entente.

On behalf of the National Council, I replied, through the French Consulate at Tiflis:

(1) That the Armenian Nation was ready to do its supreme duty, as it had done since the beginning of the war;

(2) That it counted on the material, moral, and, if possible, military help of the Allies.

(3) That it masked them to acknowledge the independence of .

In reply to this telegram, I received a second communication from His Excellency Boghos Nubar Pasha (still through the French Consulate) in which the promise of help and assistance was renewed to us.

As regards the independence of , we were told that the declarations made in the British House of Commons and the French Chamber of Deputies were of such a nature as to satisfy our claims.

Although we did not know what the text of those declarations was, the Armenian Nation rallied round its National Council, in order to fling itself yet again into the struggle against the Turks. A levee en masse was decreed, and an army of 50,000 men organised in the latter months of 1917, notwithstanding the endless difficulties created by the antagonism which our various Caucasian neighbours manifested against us and against the Entente.

The Tartars and the Kurds, siding openly with , organised themselves at our rear and did whatever they could to hamper us. The Georgians - with whom we had been linked in the past by the common bond of religion and of suffering - did not consider it their duty to side with us. Though far from the Allies and without their promised help, alone, abandoned and even harried by our neighbours, we nevertheless threw ourselves once more into this supreme struggle, intending, even if we could not be victorious, to stop the Turkish advance towards the interior of the Caucasus, whilst awaiting that Allied victory as to which we never cherished the least doubt.

General Nazarbekian - whose military skill had been greatly appreciated in the Russian Army - was appointed Commander-in-Chief, and the renowned Andranik, who had fought Abdul Hamid and Turkish tyranny for 30 years, was placed at the head of a division of Turkish Armenians. It was this Armenian Army which entered the front abandoned by the Russians, and held it from Erdinjan to the Persian frontier.

This unequal struggle against a greatly superior enemy lasted 7 months. The most sanguinary battles took place at Erdinjan and at Van. There were encounters at Erzerum, Sarikamish, the fortress of Kars, Alexandropol, Sarderabad, and Karaklis, when the Turks lost very heavily. I myself went to Sarikamish, in order to re-establish moral. It was this heroic Armenian resistance which not only prevented the Turks from advancing into the interior of the Caucasus, but also, by holding back their army, prevented their descent into Mesopotamia for 7 months and helped General Allenby to victory in Palestine by deflecting a large proportion of Syrian forces.

In the meantime, German troops having reached the Caucasus, declared its independence under German military protection. Tartary, with the help and support of the Turkish army, also declared its independence under the name of . Caucasian unity was thus destroyed. It was then that the Armenian National Council proclaimed the independence of .

Our Republic has been in existence for nearly a year. She has repulsed Tartar and Georgian aggression, and has maintained a regular and disciplined army approximately 40,000 strong. We have been untouched by Bolshevism and any other demoralising taint, and have kept perfect order over a territory of 60,000 square kilometres.

It is on behalf of the Armenian Republic that I now make the request set forth below:

In view of the fact that Russia abandoned the Armenians to their fate, in spite of their entreaties, allowed a war beyond their strength to devolve on them alone, and that, moreover, without even consulting them, she handed over to Turkey by the Treaty of Brest-Litovsk the Armenian provinces of Kars, Ardahan and Kaghisman, and so ruined hundreds of thousands of Armenians; that by these very acts she broke all ties which m bound her to the Armenian nation, the Armenian Republic asks for recognition of the independence it won on the battlefield, and which the success of its arms has forced even our enemies to acknowledge. In view of the sacrifices which made, without bargaining, for the cause of the Allies, I have the honour to demand, on behalf of the Armenian Nation, that it should be given, through its delegates, a well-merited seat at the Peace Conference.

The Caucasian Armenians ardently desire reunion of the republic with the Armenian provinces of , for the following reasons:

(1) Because the two main sections of the nation, Turkish Armenia and Caucasian Armenia, though separated from each other in an entirely arbitrary manner are identical as regards essential characteristics, speaking the same language, and possessing the same traditions and customs, religion, church and ecclesiastical head- the Catholicos of all Armenians.

(2) Both sections of represent a single geographic and economic whole, extending from Lori [Gori?] and Borchalu in the north down to the Mediterranean and, in the south, to the Armenian Taurus.

(3) This national unity is imperative not merely by reason of historical rights, but also by reason of present necessity, for Caucasian Armenia, which is civilised and powerful and possesses a population of nearly 2,000,000, would be the only sufficient basis for the reorganisation and restoration of Turkish Armenia, now depopulated and ruined by the Turks.

(4) The desire of the Caucasian Armenians to be united to their compatriots in is all the more intense and justifiable from the fact that a large portion of the population of Caucasian Armenia originated in Turkish Armenia, and was transplanted by the Russians during the last century. In fact, the districts of New Bayazet, Kaghisman, Kars, Alexandropol and Akhaltzikh are populated almost exclusively by Turkish Armenians.

(5) The ecclesiastical centre for all Armenians is situated ‘within the territory of the Republic at Ecbmiadzin, on the banks of the Arax. Within this territory are also to be found nearly all the capitals of the various dynasties of Great Armenia, i.e. Armavir, Vagharchapat, Dvin, Artachat, Yervandakert, Yervandachat and Ani.

(6) The valley of the Arax which is the centre of , has also from time immemorial been the centre of Armenian culture and civilisation. The ruins of the capitals above mentioned bear witness thereto.

(7) Armenian unity is necessary, for should the two sections of the people remain divided, such division would give rise to an undying desire for union, which desire ‘would inevitably cause disturbance and unrest.

(8) The union of Turkish and Caucasian Armenia is already an accomplished fact, for within the territory of the Armenian Republic there are at present from 400,000 to 500,000 Turkish Armenians who have escaped massacre by the Turks during the war, and the younger generation of which has fought for the conquest of liberty on all our battle-fields.

The Caucasian Armenians, for their part, have during the last thirty years continually sent the best of their youth, under the leadership of such glorious chiefs as Durman, Vartan, Dro, and many others, to fight against Turkish tyranny and deliver Turkish Armenia from the Ottoman yoke.

Our history has proved that unity and independence alone have served the Armenian Nation.” 

BOGHOS NUBAR PASHA made the following statement:

“I shall try to be as brief as possible in order not to tax your patience. I think it is needless to recall the numerous promises of reform made by the Porte since the Congress at Berlin. These promises were never fulfilled. Nor need I recall the massacres and deportations concerning which you have full knowledge. You also know by official evidence, which has been published, the unheard of crimes surpassing in horror all that history has registered hitherto, the victims of which reach and even exceed one million.

I wish, however, to recall that at the beginning of the War the Turkish Government had offered to grant the Armenians a sort of autonomy, asking from them in exchange, volunteers to rouse the Caucasus against Russia. The Armenians rejected this proposal and placed themselves without hesitation on the side of the Entente Powers from whom they expected liberation.

The Armenians have fought at the side of the Allies since the first days of the War, until the signature of the Armistice on all fronts.

I shall not repeat what they achieved in the Caucasus. M. Ahrounian, President of the delegation of the Armenian Republic has just given you a long account far better than I shall be able to do.

I would like to mention, however, that in Syria and Palestine, in the Legion d’Orient where Armenian Volunteers, in accordance ‘with the invitation made by the French Government to the National Delegation in 1916- when the agreement between the Allied Powers was signed- gathered to the number of five thousand forming more than half the French contingent and took so brilliant a share in the great Palestine victory, which liberated Syria, that General Allenby sent them an official congratulation.

Lastly, in France, in the Foreign Legion, a crack Corps ‘which has covered itself with glory, Armenian Volunteers gained a special distinction for bravery and endurance. Of 800 recruits at the beginning of the campaign, scarcely 40 have survived. All the rest fell facing the enemy.

This Military contribution has been officially and warmly appreciated by the Allied Governments and I need not press the matter further. All that I wish to indicate is that this attachment of the Armenians to the cause of the Entente was one of the motives of the massacres and deportations.

The Armenians, therefore, have been belligerents. The complete victory of the Allies has finally liberated from the Turkish yoke. That is an accomplished fact. We would add that, if to tile victims of massacres and deportations, be added our losses on the field of battle, it will appear that the tribute of life paid by is heavier than that of any other belligerent nation. Her losses reach more than one million lives out of a total population of 4½ million souls. has earned her independence by the arms and the blood of her children.

I have two kinds of observations to present. I wish first to speak of the delimitation of the future Armenian State as we understand it. I shaft then give you some details concerning the population.

Delimitation

Our claim is that independent should comprise all Armenian territory and should be formed of:-

1. Cilicia (with Sandjak of Marash) the six vilayets of Erzerum, Bitlis, Van, Diarbekr, Kharput, Sivas and a portion of the vilayet of Trebizond giving access to the Black Sea.

2. The territory of the Armenian Republic of the Caucasus the population of which demands union with its brothers in under one single Armenian State.

It has sometimes been said and written that we wish to include within the limits of this State the future Armenian State territories which are not Armenian. This is untrue. Not only do we not make any such demand, but on the contrary, we ask that the final frontiers be fixed not by us but by a mixed Commission which shall work on the basis of historical, geographical and ethnical rights. The present administrative limits of the provinces or Armenian vilayets are arbitrary and false. They were drawn by Abdul-Hamid for the purpose of his policy in such a way as to include capriciously non-Armenian regions, in order to bring about a Muslim majority. Our request is that these outlying regions, generally Kurdish or Turkish, should be detached.

Thus, the whole of Hekkiari and the South of Diarbekr which are mainly Kurdish should be excluded from ; similarly the Turkish region west of Sivas and many others. As to Trebizond we recognise that the population is mainly Greek, but the Port of Trebizond is the only considerable outlet for the whole of Upper Armenia on the Black Sea. Our claim is moreover in accord with the declaration made by M. Venizelos who treated the question in broad spirit of equity, which I am happy to recognise, in his memorandum addressed to the Peace Conference.

As to our border with , our Syrian neighbours have latterly it forward very unjustifiable claims to the major part of Cilicia which they would include in .

This pretension cannot be maintained. Cilicia is an essentially Armenian Province. It was for four centuries until 1375 the State the last kingdom of Armenia. Some parts of it, such as the region Zeitun maintained up to our time a semi-independence under Armenian Princes. At Sis, capital of Cilicia, the Catholicos, religious head of all the Armenians of Turkey, has, from time immemorial up to the present day, maintained his pontifical seat.

As to the population the great majority is Armenian and Turkish. The Syrian element is insignificant. Before the war, there were in Cilicia only 20,000 Syrians as against 200,000 Armenians. No atlas of the ancient or modern ‘world includes Cilicia in . Geographically, historically, ethnically, Cilicia is an integral part of and its natural outlet in the Mediterranean.

The North frontier of is the chain of the Amanus, not that of the Taurus, as represented in the publications of the Syrian Committee with the object of including Cilicia in .

Population.

A few words now on the subject of population. I would like to say at the outset that there have never been exact statistics in . The Turkish Government always falsified those returns intentionally with the object of proving that the Armenians were an insignificant minority. I wish to cite a few examples of these falsifications. The Turkish Government showed the Armenians of the vilayet of Van as numbering 80,000. Now there is certain evidence that the number of Armenians from this vilayet who took refuge in exceeds 220,000.          

At the other extremity of Armenia in the whole of Sandjak of Marash the Turkish Government reckoned about 4,200 Armenians; now in the town of Marash alone according to Elysee Reclus there were more than 20,000 Armenians, half the population of the town. Zeitun in the Sandjak of Marash with its eight villages had, in accordance with statistics made on the spot in 1880, 27,460 Armenians m and 8,344 Muslims.

It has been alleged that there are no Armenians left in since the massacres and deportations, or at aft events that those who remain form an insignificant minority. Happily this is untrue.

Firstly, according to principles no-one today disputes, the dead must count as much as the living. It would be intolerable that the unspeakable crimes committed against a whole race should benefit their authors. But the purpose of exterminating a whole people was not achieved. After this War the Armenians will be, as before it, more numerous than the Turks and even than the Turks and Kurds combined.

In fact, although the losses of the Armenians were very great, those of the Turks in the course of the war have not been less. A German report gives 21/2 millions as the total losses of the Turks by war, epidemic and famine, which have caused terrible havoc owing to improvidence and shortage of hospital personnel and medicines. At least half of these losses have been sustained by the population of the Armenian provinces, which have been practically the only recruiting grounds for the Turks, and which have been invaded both by Russian and Armenian armies. If, therefore, it is admitted that the Turkish population has at least sustained equally heavy losses, the Armenians are still in the majority after the war, as they were before it. But this majority will be still greater when the Armenian Republic of the Caucasus is united to Turkish Armenia to form one State, as both the Armenians of the Caucasus and those of ardently desire.

M. Abrounian [Aharonian] has just laid the case be-fore you and I support aft he has said. I cannot overstress the point that this is a matter of the greatest importance for the Armenians, because the two groups of Armenians are interdependent. The Caucasian Armenians are more numerous than the Turkish Armenians. The latter, however, are more favourably situated as regards fertile land.

As has already been said (and it is perhaps unnecessary to repeat it) there are bonds of race, blood, religion and language between the two groups. We are, in fact, brothers. The Armenians in the Caucasus have established themselves in that country to escape from . They have now only one desire, to return to their native land. During the massacres before the war it was due to the Caucasian Armenians that the Russian and Allied Governments were asked in 1915 and 1914 to approach in favour of tile Turkish Armenians

I wish now to say a few words with regard to the position of the Armenians in the East and in the Ottoman Empire. I shall demonstrate by a few facts that they are quite capable of governing themselves when the time’ comes for them to set up an independent State.

Just to give some idea of the economic activity of the Armenian element in Turkish Armenia, I will quote some figures, taken from pre-war commercial and industrial statistics of the Vilayet of Sivas, which I have produced at previous negotiations in Paris in 1912 and 1913.

The Vilayet of Sivas is the least Armenian of the six Vilayets, but if you look at the ffigures relating to imports you will see that out of 166 wholesale merchants, 141 were Armenians and only 13 were Turks. In the export trade there were 127 Armenian merchants and 23 Turks. Out of 37 bankers and capitalists, 32 were Armenians and 5 only were Turks. It appears, furthermore, according to the book recently published by M. Leipzius, that out of a total population of 20,000,000 inhabitants, of whom 2,000,000 were Armenians, the latter held some 80 to 90 percent of the commerce in their own hands.

M. Leipzius, after his enquiry at Constantinople in regard to the Massacres, stated that the result would be very detrimental financially to and , because, all commerce being in the hands of the massacred Armenians, the Germans and Austrians would be unable to recover their debts.

I will quote a passage from a book by Dr. Rohrbach, a well-known pan-Germanist, who desired to see annex , and this will give you an idea of the German opinion on the Armenians before the war :

“Ýn present-day , reduced almost entirely to its Asiatic possessions, the Armenians carry much more weight than their numbers would seem to warrant. Owing to their high intellectual and. commercial standards, they are without doubt the most active people among Eastern nations. In fact it might be said that they constitute the only people in those regions who are imbued with what might be called national qualities. The Armenian has that energy and tenacity of purpose which are quite contrary to the usually accepted attributes of the Eastern character”.

That is the opinion of a German, and. it is simply because the writer is a German that I have made the quotation.

It remains for me to address you on Armenian policy, claims and aspirations. I have already told you what is meant by the Armenian State from a geographical standpoint. I must now point out that, from the political point of view, our programme has not varied in any way as far as the national delegation is concerned. This programme, which I have already had the honour to explain to the Great Allied Powers, may be summed up in three points:

1. Liberation from the Turkish yoke.

2. It is not sufficient to liberate the Armenian people who have been in bondage. As they will now find themselves in an inferior position I asked for the joint protection of the Powers. I have not asked for joint rulership, to which I already knew the meeting would be opposed. There had already been unfortunate examples of condominium, and I know that the meeting would not feel disposed to make one more example. As an Egyptian, I know exactly what it means.

By joint protection of the Powers I mean that kind of protection which would prevent aggression from outside, and not an inter-meddling with internal political and administrative affairs.

3. From the first I have also asked that the Great Protecting Powers should give a mandate to one or other of them to administer and organise .

That is the programme we adopted in 1915. We modified it when the idea of a League of Nations was formulated by President Wilson, and we adapted our programme to the new ideas.

The first point of our programme is now realised, since we are freed from the Turkish yoke. The two other points are realised also, if the newspaper reports are correct, since the Peace Conference has already decided to place the peoples oppressed by the Turks under the protection of the League of Nations with a Power as mandatory. We therefore have the firm hope of seeing our aspirations realised.

We need only entrust ourselves to the sense of justice of the Peace Conference, and we have no doubt but that the Conference will approve the programme of our national claims. The Powers now know and can trust the Armenians, whose national feelings, vitality and warlike valour have been strikingly revealed in the course of the war.

The Powers can rest assured that, with the qualifications all now recognised, the Armenians, under a regime of peace, justice and liberty, and under the tutelage of the League of Nations, will soon form a flourishing and prosperous State, and will be one of the most powerful factors of peace and civilisation in the East.”

M. PICHON thanked, the Armenian Representatives, and the Armenian Delegation withdrew.