Ýngiltere'de Ermeni Propagandasý ve Osmanlý Devleti'nin Buna Karþý Aldýðý Önlemler (1878-1900)

Title: The Armenian Propaganda in and the Reciprocating Measures of Ottoman State

Abstract: The Armenian propaganda at the last quarter of 19th century has been very effective on the Armenian Issue’s being put on the agenda of the European states. The Armenians who found a democratic environment in affected the British public opinion via religion; and they ensured pressure on the Ottoman state. Particularly the media assisted establishment of pro-Armenian public opinion in . Ottoman Embassy to had failed to prevent Armenian propaganda although the Embassy had been successful to an extent in eliminating the propaganda and contacting the media and parliamentarians.

Keywords: Armenian, Press, Propaganda, , Ottoman State

Ermeni meselesini Ortadoðu’da takip ettiði yayýlmacý politikada bir araç, Ermenileri de bir piyon olarak kullanan Ýngiltere, meselenin ortaya çýkmasýnda ve milletlerarasý bir sorun olmasýnda önemli bir rol oynamýþtýr. 1791'den beri Osmanlý Devletine karþý, onun toprak bütünlüðünü muhafaza etmek politikasýný takip eden Ýngiltere, 1877–1878 Osmanlý-Rus savaþýndan sonra imparatorluðun toprak bütünlüðüne dayanan geleneksel politika prensibinden görünüþte ayrýlmamakla beraber bu imparatorluðun Ýngiltere için lüzumlu topraklarýna sahip olmak veya hiç olmazsa bunlar üzerindeki Ýngiliz nüfuzunu kuvvetlendirmek politikasýna meyletti.[1]

Yaptýracaðý reformlarla Osmanlý Devletinin Avrupa dýþýnda kalan kýsmýnýn bütünlüðünü, kendi stratejisi doðrultusunda, sürdürmede azami gayret sarf eden Ýngiltere bunda baþarýlý olamadýðý takdirde kendi gözetimi altýnda Rus emellerine karþý tampon bir Ermenistan yaratmayý düþünmüþtür.[2]

Ýngiltere'nin Türkiye ile olan münasebetlerinde ana unsur; Hindistan yolunun emniyeti, Boðazlar ve Akdeniz'e Ruslar'ýn inmemesini saðlamak maksadýyla, Osmanlý Ýmparatorluðu'nun tamamiyetini idame ettirmekti.

Gerek Berlin Antlaþmasý’nýn 61. maddesine göre, gerekse Kýbrýs Mukavelenamesi’ne dayanarak Osmanlý Devleti’ne Doðu Anadolu’da ýslahat yaptýrmayý düþünen ve bu sayede buralarý Rusya’ya kaptýrmayacaðýný hesaplayan Ýngiltere, zamanla Anadolu’da çýkacak bir karýþýklýkta Ruslarýn iþi oldu bittiye getirerek bölgeyi ele geçirmesine imkân vermemek ve ayný zamanda muhtar bir Ermenistan kurulmasý halinde, Ermenilerin Ruslara deðil de kendisine borçlu kalmasýný isteyen bir politika takip etmeye baþlamýþtýr. 

Ýngiliz Hükümeti Ermenilere karþý kesin bir tavýr almaktan çekinmiþ, ileride onlarý kullanabileceðini düþünerek müsamahalý davranmýþ, içte ve dýþta Hýristiyan koruyuculuðunu politik bir araç olarak kullanmýþtýr. Berlin Kongresi’nden itibaren iktidarýn muhafazakar ve liberaller arasýnda el deðiþtirmesine raðmen, bu politika deðiþmemiþtir.

ÝNGÝLÝZ-ERMENÝ ÝLÝÞKÝLERÝNÝN BAÞLANGICI

Ermenilerin Ýngiltere’deki varlýklarý konusunda 7.yüzyýla kadar uzandýðý belirtilmektedir. Bu dönemdeki Ermenilerin sayýsý onlarla ifade edilmektedir. Bu dönemde gelen kiþilerden bazýlarý Arap-Ýslam Devleti’nin Güney Akdeniz, Arabistan, Basra Körfezi ve Ýran’daki yayýlmalarý sonucu Avrupa’ya gelen Ermenilerdir ve bir kýsmý Ýngiltere’ye yerleþmiþtir. Ortacað’da baþlayan iliþkiler ise aðýrlýklý olarak dini ve ticari konularda gerçekleþmiþtir. Özellikle Haçlý Seferleri esnasýnda Kilikya çevresindeki Ermeniler ile Ýngiltere’den sefere katýlanlar arasýnda gerçekleþen ilk temaslar artarak devam etmiþtir.[3] 19. yüzyýla kadar Ýngiltere Ermenileri daha çok kiþisel sorunlarla uðraþmýþlar, zaman zaman da bir cemaat haline gelmek için uðraþ vermiþlerdir.  

19. yüzyýlda Ýngiltere’ye göç eden Ermenilerin önemli bir kýsmý Ýstanbul ve Ýmparatorluðun çeþitli þehirlerindendi ve bunlar büyük bir kýsmý tüccardý. Ermeni tüccarlar Ýngiltere’nin çeþitli þehirlerinden aldýklarý mallarý Osmanlý ülkesinde pazarlýyorlardý. Londra, Liverpool, Manchester[4] gibi þehirler Ermeni tüccarlarýn çalýþtýklarý baþlýca Ýngiliz þehirleriydi.

Ýngiltere, Amerika Birleþik Devletleri ve Fransa ile kýyaslandýðýnda Ermeni diasporasýnýn sayýca az olduðu bir ülkedir. En abartýlý tahminlerde bile Ýngiltere’deki Ermeni sayýsýnýn 15.000–20.000 arasýnda olduðu söylenmektedir. Fakat buna raðmen Ýngiltere’de Ermeni lobisinin oynadýðý rol, kamuoyunu etkilemeleri, siyasi temsil güçleri, sayýlarýyla kýyaslananamayacak derecede fazladýr.[5]

Özellikle 19.yüzyýldan itibaren Ýngiltere’ye yerleþmeye baþlayan Ermenilerin bu kadar kýsa bir süre içinde, Ýngiliz kamuoyunu etkilemesi ve kendi tarafýna çekmesi dikkat çekici bir konudur. Biz bu makalemizde 19. yüzyýlýn son çeyreðinde Ermenilerin Ýngiltere’de giriþtikleri propaganda faaliyetlerini inceleyerek, kamuoyunu nasýl etkilediklerini ortaya koymaya çalýþacaðýz. 

ÝNGÝLTERE’DE ERMENÝ PROPAGANDASI

Ýngiltere’de faaliyette bulunan Ermeniler Türkleri Avrupa’nýn gözünden düþürmek, barbarlýklarýný dünyaya ilan ederek, dünya kamuoyunun dikkatini zulüm gören zavallý Hýristiyan Ermeniler üzerine çekmek, Ýngiltere’yi de yükümlülüklerini yerine getirmeye zorlayýp bu arada Rusya ile olan rekabeti de kýzýþtýrarak bir yabancý müdahalesini saðlamak için bütün imkânlarýný kullanmýþlar, Anadolu’da meydana gelen en küçük bir olayý bile istismar etmekten çekinmemiþlerdir.

Propaganda’ya büyük önem veren Ermeni komiteleri gazete, dergi, beyanname ve duvar afiþleriyle ortalýðý karýþtýrmaya gayret ediyorlardý. Ermenilerin propagandalarý; þahsi temas, konferans vermek, broþür çýkarmak ve yabancý devletler nezdinde giriþimde bulunmak gibi akla gelen her türlü vasýtalarla yürütülmektedir. Basýn yoluyla dünya kamuoyunu etkilemeye çalýþan Ermenilerin kurduklarý sistem þöyle iþliyordu; Evvela Küçük Asya’da zoraki bir olay çýkarýlýyor, bunu yerel makamlarýn Ermenileri tutuklamasý takip ediyor, orada bulunan Ermeni din görevlisi olayý patrikliðe, konsolos baðlý olduðu sefire ve bakanlýðýna, Misyoner’de baðlý bulunduðu teþkilata, arzu ettiði gazete ve sefaretlere, onlardan da dünya basýnýna intikal ediyordu. Ve haber her kademe de çarptýrýlýyor ve çeþitli yorumlara vesile oluyor ve bu kýsýr döngü bir çýð gibi büyüyordu. Bu aslýnda Hýnçak nizamnamesinin bir gereði idi.[6]

Ermeni Vatanperverler Komitesi yayýn organý olmak üzere Haýssadan isminde Ermenice ve Fransýzca bir gazeteyi 15 günde bir çýkartmýþtýr. Önce Londra’da çýkmaya baþladýðý sanýlan bu gazetenin Paris’de çýktýðý, idarehanesinin Londra’da olduðu sonradan anlaþýlmýþtýr.

Londra’daki Ermeni Vatanperverler Derneði’nin baþkanlýðýný yapan Agopyan, Anadolu’daki reformlarýn yapýlmasý yolunda Ýngiltere’nin müdahale etmesini istemiþ, Ýstanbul’daki yandaþlarýndan aldýðý her haberi büyüterek Ýngiltere Dýþiþleri Bakanlýðý’na intikal ettirmiþ, yaptýðý müracaatlar ile aldýðý cevaplarý Ýngiliz basýnýna iletmiþtir.

Londra Ermeni Vatanperverler Cemiyeti ile birlikte çalýþan Minas Tcheraz sözde Ermeni haklarýný savunmak maksadý ile Londra’da Fransýzca olarak adýnda aylýk bir gazete çýkarmýþtýr.[7]

Bir papazý müfsit hareketlerinden dolayý tutuklayarak belgeleriyle birlikte mutassarrýfa teslim eden Musa Bey’e düþman kesilen Ermeni komitecileri tasarladýklarý senaryoyu propaganda alanýnda bütün detaylarý ile iþlemiþlerdir. Buna göre bir Ermenin üzerine petrol dökülerek yakýlmýþ, bir Ermeni gelini kirletildikten sonra kaynayan kazana atýlmýþtýr.[8]

Daily News ve Times gibi gazetelerde yayýnlanan bu tür haberlerin yalan olduðu bizzat Ýngiliz Büyükelçisi’nin Ýngiliz Dýþiþleri Bakanlýðý’na gönderdiði yazýsýndan anlaþýlmaktadýr. Ýstanbul’daki Ýngiliz büyükelçisi Ýngiltere Dýþiþleri bakanlýðýna gönderdiði bir mesajda Londra Ermeni Vatanperverler Cemiyeti Baþkaný Agopyan’ýn Ýngiltere Dýþiþleri Bakanlýðý’na sunduðu mektubundaki olaylarýn varit olmadýðýný bildirmiþti. Sir White 30 Eylül’de gönderdiði diðer bir telde de Ermeni delegesinin tutuklandýðý yolunda Agopyan’ýn verdiði haberin ve sadrazama dilekçe veren 10 Ermeninin bir gece hapsedildikleri þeklindeki haberin aslý olmadýðýný bildiriyor. Van Ýngiliz konsolos muavini de Erzurum konsolosuna verdiði haberde 11 Aralýk’da Daily News’da çýkan ve Ermeni Vatanperverler Dernegi Genel sekreterliði kaynak gösterilerek, Van’da devletin bir çeteyi Martini tüfekleriyle silahlandýrdýðý, bir Ermeni’nin yakýldýðý yolundaki haberlerin tümünün yalan olduðunu yazýyor bazý olaylarýn üç dört yýl evvel olmuþ olaylar olabileceðine iþaret ediyordu. Bu tür haberleri genellikle Ermeni Vatanperverler Komitesi uydurarak yandaþý basýna veriyordu.

Ermeni din adamlarý, Hýristiyan aleminin þefkat ve yardýmýný saðlamak için ‘din’i bir vasýta olarak kullanmaktan geri kalmamýþlar, ‘din’i kullanarak Ýngiliz kamuoyunu etkilemiþlerdir. Ýngiltere’deki din adamlarý aracýlýðýyla halka, Müslümanlarýn acýmasýzca ezdiði Hýristiyan Ermeniler tablosunun kasýtlý olarak sunulmasý Ýngiliz kamuoyunda bilerek ya da bilmeyerek Ermeniler lehine bir hava yaratmýþtýr.    

Dini teþekküllerle onlarýn yayýn organlarý Hýristiyanlara zulüm yapýldýðý yolundaki kampanyalarýna devam ediyorlardý. Örneðin, Union Congretionelle Meclisinin son çalýþmalarýnda Osmanlý Ermenilerine reva görülen sözde zulüm ve iþkenceler iþleniyordu.

Ermeni komiteleri biran evvel gayelerine ulaþmak için her vasýtadan faydalanarak geniþ çaplý bir propaganda yürütüyorlar, böylece Avrupa kamuoyunu ayakta tutarak,[9] yabancý basýnda sansasyon yaratýp Avrupa’yý Türkiye’den soðutmak, dolayýsýyla Avrupa’nýn müdahalesini savunmaya[10] çalýþýyorlardý. Bu maksatla Osmanlý Devleti aleyhinde konuþmalar yapýlýyor[11] ABD’de gazete muhabiri ile mülakat saðlanýyor,[12] gazetelerde makale neþrediliyor,[13] kitap basýlýyor,[14] yalan haberlerle etrafý velveleye vermek üzere telgraflar gönderiyordu.

Londra’da Ermeni Vatanperverler Derneði; baþta Gladstone olmak üzere, Ermeni dostu milletvekilleri ve basýnla sýký bir iþbirliði içinde, uydurma ve abartýlmýþ haberlerle Ýngiltere ve dünya kamuoyunu etkilemeye çalýþmaktadýr.[15]

Ermeni Vatanperverler Derneði’nin uydurma haberleri Avrupa’yý dolaþýp Amerika’ya kadar uzanmaktadýr. Orada da gerek basýn gerekse misyonerler yardýmýyla Osmanlý devleti aleyhine bir hava oluþturulmaktadýr.[16]

Propaganda kampanyasýnýn en etkin vasýtasý basýnda Osmanlý Devleti’ne saldýrýlar birbirini takip ediyordu. Ýngiltere basýný; hayali muhabirlere atfen; Osmanlý Ülkesi'nde asayiþin bozuk olduðu, Ermenilere iþkence yapýldýðý, Müslümanlarýn Ermenileri ezdiði yolunda asýlsýz, çarptýrýlmýþ haberler yayýnlýyorlardý. Ýngiliz-Ermeni Derneði’nce uydurulan akla hayale gelmez haberlerle basýn kampanyasý aralýksýz besleniyordu. Uydurulan haberler; Ermenilerin sesi haline gelen Daily News, Morning Leder, Manchester Guardean, Reuter ve diðer basýnda yer alýyordu.[17]

Havas, Reuter gibi ajanslarla özellikle Londra basýný sözde katliamýn yapýldýðý bölgelerden gönderildiði ileri sürülen haberleri, çoðu kez Ermeni hedeflerini tahakkuk ettirici yönde yayýnlýyor, nadiren de Osmanlý Hükümeti’nce hazýrlanan olayý aydýnlatýcý mahiyetteki tamim ve tekziplere yer veriyorlardý.

Ýngiliz-Ermeni Derneði kurucusu Minas Tcheraz, hedefe varmak için birden ihtilale teþebbüs yerine, politik durumdan istifade etmek þartýyla teenni ile hareket etmeyi, kâfi derecede kuvvet olmayan daðlýk yerlerde eþkýya çeteleri teþkil edilmesini, Osmanlý Devleti tarafýndan zulüm ve iþkenceye tabi tutulduklarý hakkýnda Avrupalýlarý inandýrmayý önermektedir.[18]

Basýna büyük önem veren Ermeni ihtilalcileri bir yandan dünya basýnýna nüfuz etmeye çalýþýrken bir yandan da mütemadiyen yeni yayýnlar çýkarýyorlardý.

Londra, Ýngiliz-Ermeni Derneði[19] ve bu derneðin radikallerinin teþkil ettikleri Ermeni Vatanperverler Derneði bir yandan Ýngiltere Hariciye Nezareti[20] diðer taraftan ABD Baþkaný Cleveland'a Berlin Muahedesinin 61. maddesinin tatbiki[21] için imzacý devletlerin müdahalesini saðlamak ve yeni bir idare sistemine kavuþmak[22] için siyasi yoldan faaliyetlerini yürütürken bir yandan da olayý abartarak[23] dünya Hýristiyan kamuoyunu ayný paralelde hazýrlamak için dini müesseseleri ve basýný kullanýyorlardý.

Gladstone ve iktidardaki partisinden yüreklenmiþ görünen Ýngiliz-Ermeni Derneði'nin, Gladstone kabinesinin iki eski bakanýyla Avam Kamarasý liberallerinden yedisinin oluþturduðu Ermeni ihtilalci komitesine yardým eden, Ýngiltere kanadý[24] bir yandan kabineyi sýkýþtýrýrken bir yandan da Canterburry Piskoposu'yla da dini müesseseleri seferber etmiþ, bu hava Londra basýnýyla gerek Ýngiltere gerekse ABD kamuoyunu ciddi surette etkilemiþti.

Londra'ya intikal eden Hýnçak Partisi'nin kurucusu Nazarbekyan,  Hýnçak gazetesini bir Ýngiliz matbaasýnda bastýrarak yayýn hayatýna sokmuþtu ve burayý bir merkez olarak kullanýyordu.[25]

ÝNGÝLTERE’DEKÝ ERMENÝ PROPAGADASINA KARÞI OSMANLI DEVLETÝ’NÝN TEDBÝRLERÝ

Osmanlý Devleti Ýngiltere’deki Ermeni faaliyetlerini takip etmek ve gerekli tedbirleri almak için büyük bir çaba göstermiþtir. Bu konudaki en büyük görev ise Ýngiltere’deki Türk Büyükelçilerine düþmüþtür. Uzun süre Londra’da görev yapan Musurus Paþa (1851–1885), Ýngiltere’deki Ermeni faaliyetleriyle pek ilgilenmemiþtir. Onun yerine Londra’ya Büyükelçi olarak atanan Rüstem Paþa (Kasým 1885), Ermeni faaliyetlerini çok dikkatli ve titiz bir þekilde takip etmiþtir. Dirayetli ve baþarýlý bir diplomat olan Rüstem Paþa, Ýstanbul ile koordineli olarak çalýþmýþ, bütün geliþmeleri anýnda deðerlendirerek haber vermiþ, aldýðý talimatlarý da ayný þekilde uygulamaya çalýþmýþtýr. Onun ölümünden sonra bu göreve Antopula Paþa atanmýþtýr. (Ocak 1896-Aralýk 1902)

Osmanlý Devleti, bir yandan Ýngiltere basýnýnda sürdürülen düþmanca yayýnlara Londra’daki büyükelçilik kanalýyla tekzipler yetiþtirmiþ, bu tür yayýn yapan gazetelerin ilgili nüshalarýnýn yurda giriþlerini yasaklamýþ, diðer yandan da olaylarýn gerçek yüzünü gösteren belgeleri dýþ basýnda yayýnlattýrarak aleyhinde oluþan kamuoyunu aydýnlatmaya çalýþmýþtýr.

Ermeni Vatanperverler Derneði Baþkaný Agopyan tarafýndan Londra’da[26] Daily News, Times, Manchester Guardian gibi gazetelere verilen yalan haberleri, hemen tekzip etme yoluna gitmiþtir.[27]

Yine Ermeni Vatanperverler Derneði yayýn organý olan Haýssadan gazetesinin çýkýþýný önlemek için önce Londra ve sonra Paris’de giriþimler yapýlmýþ, her iki memleketin kanunlarýnýn bu neþriyatý men etmeye imkân vermediði þeklinde cevaplar alýnmýþtýr.[28] Haýssadan gazetesinin neþrinin men edilmesi maksadý ile Londra Büyükelçisi Rüstem Paþa’nýn Salisbury nezdinde yaptýðý giriþimler neticesinde Londra polisi tarafýndan gazete idarehanesinin araþtýrýlmýþtý.

Londra Büyükelçiliði bu iþlemlerin yanýnda, kasýtlý olarak yapýlan yayýnlarýn kaynaklarýný da araþtýrmaktaydý. Londra gazetelerinin bu sorumsuz tutumlarýna son vermek için, bu gazetelerin Ýstanbul muhabirlerinin çaðrýlarak izahat istenmesi ve gerekirse bunlar aracýlýðýyla tekzip yoluna gidilmesi gibi önlemleri de düþünülmüþtür.

Bütün bu olaylar sýrasýnda Londra basýný çoðunlukla muhalefeti tutmuþ olmakla beraber Rüstem Paþa’nýn tekzipleri de gazetelerde yer almýþtýr.

Propaganda için en güçlü demokratik bir ortamý Londra’da bulan Ermenilerin bu propagandalarýný önlemek için bir çok kez Ýngiltere Hükümetinin yardýmý talep edilmesine raðmen bunda baþarý saðlanamamýþtýr. Daily News’un Osmanlý Devleti aleyhindeki neþriyatý için 18 Eylül’de Ýngiltere hariciyesi nezdinde giriþimde bulunulmuþ, fakat bir sonuç çýkmamýþtýr. Londra Büyükelçisi Rüstem Paþa Babýali’ye durumu özetle þöyle aksettirmektedir;

Hariciye Nezareti yetkilisi giriþimimize þu cevabý vermiþtir: ‘Ýngiliz Hükümeti bu saldýrýlardan dolayý çok üzüntülüdür. Ama bu saldýrýlar bizim hükümetimiz aleyhine de yapýlmaktadýr. Bunlar Muhalefet Partisinin hükümetimiz aleyhindeki saldýrýlarýdýr ve hükümetimizi olaylara kayýtsýz kaldýðý iddiasýyla kamuoyu önünde suçlamak istemektedirler. Ancak bu gibi gazetelerin yayýnlarýnýn etkisi oldukça sýnýrlýdýr. Dolayýsýyla önem verilmemelidir. Olaylara Ermeni ihtilaline gidilmekte olduðu gözüyle bakýlamaz. Osmanlý Hükümeti kendisine baðlý teb’asýný Kürt beylerinin saldýrýlarýna karþý koruyacak önlemler alýrsa tahrik ve teþvikler durabilir. Sözlerim Ýngiltere Hükümetinin görüþüdür’.        

Londra Büyükelçisi Rüstem Paþa, Ermenilere yapýlan sözde zulüm ve Ankara mahkemesi üzerinde, Daily News da dahil, politik gazeteler artýk durmazlarken din derneklerinin, galiba misyonerlerin teþvikiyle, kendi idarelerindeki gazetelerde bu konudan hala bahsettirdiklerini vurguladýktan sonra, bundan maksadýn halkýn misyonerler için baðýþ yapmaya teþvikten ibaret olduðuna iþaret ediyordu.[29]

Ýngiliz basýnýnýn Osmanlý Devleti aleyhindeki neþriyatýnýn sebepleri üzerinde düþünen Londra Büyükelçisi Rüstem Paþa bu durumu; Ermeni komitelerinin faaliyetlerine, Ýngiliz Hükümeti'nin göz yummasýna, dini taassuba, kiliselerdeki aleyhteki vaazlara, Gladstone'un aleyhteki demecine baðlýyordu.

Geçmiþte durumu aydýnlatmak için gazete idarelerince kabul edilen yazýlarýn tirajý azaltacaðý, hatta gazetenin geleceðini gölgeleyebileceði endiþesiyle reddedildikleri üzerinde duruyor, bunda Ýngiliz-Ermeni Derneði'nin baþrolü oynayarak, Ýstanbul, Atina, Viyana ve Amerika bürolarýný harekete geçirdiðini, bunu takiben fanatik Protestanlarýn faaliyetlerini arttýrdýklarýný belirtiyordu.

Rüstem Paþa, Lord Kimberley'in, halkýn Osmanlý Ýmparatorluðu'na karþý büyük bir gösteriye kalkmasýný yatýþtýrmak için Ýngiltere Hükümeti’nin elinden geleni yaptýðýný söylemesine raðmen baþarýlý izlerinin görülemediðini sözlerine eklemekteydi.     

Babýali Rüstem Paþa'ya gönderdiði makale tasarýlarýyla bu yalan haberleri tekzip ettiði gibi dünya kamuoyunu aydýnlatacak bilgiler de vermekteydi.

Stevenson'un Avam Kamarasý'nda Ankara Mahkemesi'nin hayal kýrýklýðý yaptýðý yolundaki konuþmasýna karþýn davanýn aleni, adil, þahitlere ve delillere istinaden yapýldýðý belirtilmiþ,[30] Padiþah’ýn Ankara Mahkemesinin verdiði cezalarýn indirimiyle ilgili tamimi yabancý dile çevirerek süratle yayýnlanmýþtýr.[31]

ÝNGÝLTERE’DE FAALÝYET GÖSTEREN ERMENÝ DERNEKLERÝ

Ýngiltere’deki Ermeni propagandasýnýn baþarýlý olmasýnýn altýnda yatan gerçeklerden birisi de Ermenilerin kurduðu derneklerdir. Bu derneklerden özellikle iki tanesi Ýngiliz kamuoyunun Ermenilere sempati göstermesinde çok etkili olmuþtur. Londra’da faaliyet gösteren bu derneklerden birincisi Ýngiliz-Ermeni Derneði, ikincisi Ermeni Vatanperverler Derneði idi. Bu derneklerde bir çok Ýngiliz de görev almýþ, bazý parlamenterler baþkanlýk yapmýþ, basýnla çok sýký iliþki kurmuþlardýr.

Ýngiliz-Ermeni Derneði

Ýngiltere’deki Ermeni derneklerinin en önemlisi olan bu derneðin üyelerinin çoðu Ýngiliz idi. Minas Tcheraz tarafýndan kurulan bu dernek, Berlin Muahedesi’nin 61. maddesinin uygulanmasýný saðlamak maksadýyla kurulmuþtu.[32] Derneðin Ýngiliz kanadýnda Gladstone kabinesinden iki eski bakan ile liberallerden yedi parlamenter bulunmaktaydý.

Londra Ýngiliz-Ermeni Derneðinin Baþkanlýðýný Liberal Parti’den Milletvekili Mr. Francis Stevenson yapýyordu. Derneðin yýllýk toplantýsýnda yaptýðý konuþmada, Büyük devletler Berlin Muahedesinin 61. maddesiyle Ermenilere karþý yükümlülük almýþlardýr. Ýngiltere Kýbrýs Mukavelesiyle bu yükümlülüðü bir kez daha yüklenmiþ durumdadýr diyerek Ermenileri sevindiriyordu. Londra’da Ýngiliz-Ermeni Derneði’nin yýllýk raporunda, derneðin Ermeni kilisesi ile irtibatý bulunduðu açýklanmýþtýr. (Cilt 11, Belge No:  )

Öte yandan Londra Ýngiliz-Ermeni Derneði eski baþkaný Mr.Bryce þerefine verilen yemekten bahseden ve onu öven 13 Mayýs 1893 tarihli Daily News’da özetle, Ýngiltere’nin Berlin Muahedesi yükümlülüklerini yerine getirmesini hatýrlatarak bunun Ýngiliz Ermeni Derneðinin hedefi olduðuna iþaret etmiþ, bunda ne sultanla kavga ve ne de Türkiye’ye karþý bir düþmanlýk olmadýðýný ve Ermeni idaresinin gerçekçi reformu ile Babýali’nin yeni bir kuvvet kazanacaðýný, bu iþin idealinin Lübnan modeli bir idare olduðunu, Ermenilerin bu bölgede çoðunluk deðilse de en büyük azýnlýk olduðunu vurgulamýþtýr. (Cilt 13, Belge No:  )

Ýngiliz-Ermeni Derneði Baþkaný Stevenson ayný zamanda liberal parlamenterlerdendi, Ermenilerin yalan yanlýþ her türlü meselesini Avam Kamarasý'na getiriyor ve konunun propagandasýnýn Ýngiliz ve dünya kamuoyuna yayýlmasýný ve güncelliðini korumasýný saðlýyordu.

Londra Ýngiliz-Ermeni Derneði üyelerinin Rus yanlýsý yeni Katogikos Krimiyan'la birlikte çektirdikleri bir hatýra fotoðrafta, Ýngiliz Parlamentosu üyelerinden Mr. Bryce, Mr. Mundella, dernek baþkaný Stevenson ve Paris Ermeni Vatanperverler Derneði baþkaný olduðu söylenen Mr. Ýkender de bulunmaktaydý.[33]      Ýngiliz Ermeni Derneði zaman zaman toplantýlar yapmaktaydý bu toplantýlardan birine Stevenson baþkanlýk yapmýþtý. ‘Ararat Topraðý, Ermenistan ve Ermeniler’ adýyla düzenlenen üç günlük bu seminere çoðu yaþlý kadýnlardan oluþan 89 kiþi katýlmýþ ve sona doðru salonda bunlardan ancak yarýsý kalmýþtý.[34]

Ýngiliz-Ermeni Derneði, kendisini tanýtabilmek, ve yaptýðý faaliyetlere dikkat çekebilmek için Londra Osmanlý Büyükelçiliði’ne müracaat etmiþ, 4 kiþilik bir heyet Büyükelçiliðe dilekçe vermek istemiþlerse de, dilekçeyi kabul etmenin bu derneði tanýma manasýna geleceði düþünülerek Dernek Baþkaný Stevenson'a Elçilik kanalýyla ‘Ýngiliz uyruklarýnýn dilekçe verecekleri makamýn Türkiye Büyükelçiliði olmadýðý, Büyükelçinin bu hususu ne müzakere ve ne de bu konuda müdahale etmek istemediði’ bildirilmiþti.[35]

Ýngiliz-Ermeni Derneði kurucusu Minas Tcheraz, hedefe varmak için birden ihtilale teþebbüs yerine, politik durumdan istifade etmek þartýyla teenni ile hareket etmeyi, kafi derecede kuvvet olmayan daðlýk yerlerde eþkýya çeteleri teþkil edilmesini, Osmanlý Devleti tarafýndan zulüm ve iþkenceye tabi tutulduklarý hakkýnda Avrupalýlarý inandýrmayý önermektedir.[36]

Ermeni Vatanperverler Derneði

Ermeni Vatanperverler Derneði 1886 yýlýnda Londra’da Diyarbakýrlý bir Ermeni olan Agopyan tarafýndan kuruldu. Ýngiliz-Ermeni Derneði’ni davalarý açýsýndan pasif bularak ayrýlan Ermeniler bu dernekte bir araya geldiler.[37] Bu dernek yayýn organý olarak Haýssadan adýnda bir gazete neþretmeye baþladý. Bir süre sonra Haýssadan gazetesinin yayýnýna son verilerek yerine derneðin himayesinde Anglo-Armenian adýnda aylýk küçük bir gazete çýkmaya baþlamýþtýr.[38]

Bütün tahriklerin merkezi olan Londra’da Ermeni Vatanperverler Derneði; baþta Gladstone olmak üzere, Ermeni dostu milletvekilleri ve basýnla daha sýký bir iþbirliði içinde, uydurma ve abartýlmýþ haberlerle Ýngiltere ve dünya kamuoyunu Ermeniler lehine çevirmeye çalýþýyordu.

Ýstanbul Ermeni patriði, Ýngiliz-Ermeni Derneði'nin kurucusu Agopyan'ýn hiçbir temsil yetkisi olmadýðýný defalarca söylemesine raðmen, Agopyan etkin bir çabanýn içindeydi. Avam Kamarasý'nýn radikal üyeleriyle birlikte, Ankara Mahkemesi kararlarýnýn adil olmadýðý yolunda, hazýrlanan broþür gazetelere daðýtýlýyor.

Agopyan'ýn, yanýnda bir paket basýlý evrakla yeni Katogikos Krimiyan'la görüþmek üzere Viyana'ya gittiði haber alýnmýþsa da yapýlan bütün araþtýrmalara raðmen[39] bu mülakat doðrulanamamýþtý.[40]

Manchester’de Ermeni Faaliyetleri

Manchester’de Ermeni faaliyetlerini yönlendiren iki kiþi vardý. Bunlardan biri Manchester Ermeni Kilisesi Papazý Baronyan, diðeri de Andressiyan adlý bir Ermeniydi. Birincisi Londra Ýngiliz-Ermeni Derneðinin, parlamento ve Ýngiliz kilisesiyle ilgili olup Ermeni propagandalarýný bu kesime taþýrken, diðeri de Ermenilerin sesi haline gelen Manchester Guardian’a Ermeniler lehine yazýlar yazarak kamuoyunu etkilemeye çalýþmaktadýr.

Manchester þehri tüccar muhitiydi ve buradaki Ermeniler Türkiye ile ticaret yapmakta, dolayýsýyla Londra’dakine benzer bir dernek kurarak çýkarlarýný riske sokmak istemiyorlardý. Ama genellikle Ermeni ihtilalcilerine sempati besliyor ve bakýmdan destekliyorlardý.[41]

SONUÇ

Ermeni Soykýrýmý iddialarýnýn ortaya çýkýp yaygýlaþmasýnýn en önemli sebeplerinden birisi de Ermenilerin çeþitli ülkelerde yaptýklarý propaganda faaliyetleridir. 1878’den itibaren sistemli bir þekilde dünya kamuoyunu etkilemeye çalýþan Ermenilerin bu konuda baþarýlý olduklarý da gelinen son noktadan anlaþýlmaktadýr. Fransa’nýn Ermeni Soykýrýmý’ný yasalaþtýrmasý, bir çok dünya ülkesinin parlamentolarýnda bu konunun görüþülüp karar aþamasýna gelmesi, Amerika Birleþik Devletleri’nde Kongre’de görüþülmesi ve her 24 Nisan’da Amerikan baþkanlarýnýn gayet aðýr ifadelerle dolu konuþmalar yapmalarý bunu açýkça göstermektedir.

Ýngiltere, Ermeni sorunun ortaya çýkmasýnda baþrolü oynayan iki devletten biridir. Her zaman Ermenileri kendi politikasý için bir araç olarak kullanmýþ, Ermenileri daima aldatmýþtýr. Ermeni propagandasýna bir üs görevi yapmýþ, Ermeni komitecilerine destek olmuþ, onlarý daima desteklemiþ olmasýna raðmen, milli menfaatleri deðiþmeye baþlayýnca onlarý yüzüstü býrakmýþtýr. 

[1] Enver Ziya Karal, Osmanlý Tarihi, Ankara 1983, c. VIII, s. 130.

[2] (F. O. 424/123, pp. 119–121, No. 75)den naklen, Bilal N. Þimþir, British Documents on Ottoman Armenians, Ankara 1983, c. II, s. 270–274; Yusuf Hikmet Bayur, Türk Ýnkýlâbý Tarihi, Ankara 1991, c. I, Kýsým I, s. 17.

[3] Hasan Oktay, Türk-Ýslam Dünyasýna Karþý Ermeniler- Moðollar- Papalýk, Van 1995, s. 75 (Yayýnlanmamýþ Yüksek Lisans Tezi)

[4] Hasan Oktay, ‘Ermeniler ve Van Ýhtilal Örgütü’, Ermeni Araþtýrmalarý, Ankara 2002 sayý 5, sayfa 112.

[5] Sedat Laçiner-Ýhsan Bal, Ýngiltere Ermenileri, Lobicilik ve Ermeni Sorunu, Ermeni Araþtýrmalarý, 7, Ankara 2002.

[6] Baþbakanlýk Osmanlý Arþivi (BOA).,Y.MTV. 436/3017; Osmanlý Belgelerinde Ermeniler (OBE)., Ýstanbul 1988, c. 11, s.XV. 

[7] Bilal Þimþir, Documents Diplomatiques Ottomans Affaires Armeniennes. Volume I, (1886-1893)’den naklen   (OBE)., Ýstanbul 1988, c. 7, Belge No.122

[8] BOA., HNA., End. S-III, Karton, 284, Dos. 7, Ýç no. 125; (OBE)., c. 7, Belge No. 41.

[9] BOA., HNA., End. MT., Karton: 405, Ýçno: 2098; (OBE)., c. 7, Belge No.7

[10] BOA.,Y.MTV. 39/9;, (OBE)., Ýstanbul 1988,  c. 7, Belge No.50

[11] BOA., HNA., End. MT., Karton: 405, Ýçno: 2098; (OBE)., Ýstanbul 1988, c. 7, Belge No: 4

[12] BOA., HNA., End. MT., Karton:597; (OBE)., Ýstanbul 1988, c. 7, Belge No.102

[13] BOA.,Y.MTV. 37/14; (OBE)., Ýstanbul 1988, c. 7, Belge No. 3.

[14] BOA., Y.EE., Dos. 553/159, Ks. 18, Ýçno:.457; (OBE)., Ýstanbul 1988, c. 7, Belge No.35

[15] (OBE)., Ýstanbul 1988, c. 8, s.XIX. 

[16] BOA., HNA., End. S-2., Karton: 328/2, Ýçno: 5803/103; (OBE)., Ýstanbul 1988, c. 8, Belge No: 58.

[18] BOA., HNA., End. MT., Karton: 737; (OBE)., Ýstanbul 1989, c. 17, Belge No. 38.

[19] BOA., Y.EE., Kar.XV.,  Ks. 36, Z. 146-419; (OBE)., Ýstanbul 1990, c. 23, Belge No. 53.

[20] BOA., HNA., End. S-III., Karton: 314; (OBE)., Ýstanbul 1990, c. 23, Belge No. 20.

[21] BOA., HNA., End. MS., Karton: 85, Ev.no. 182; (OBE)., Ýstanbul 1990, c. 23, Belge No. 24.

[22] BOA., Y.EE., Kar.96.,  Ks. 35, Z. 30-85,Ev.no: 33/4297; (OBE)., Ýstanbul 1990,  c. 23, Belge No. 30, 40.

[23] BOA., HNA., End. TS., Karton: 85, Ev. No: 207; (OBE)., Ýstanbul 1990, c. 23, Belge No. 127.

[24] BOA., HNA., End. S-III, , Karton: 5–288, Dos. 11, Ýç no: 28;(OBE)., Ýstanbul 1990, c. 24, Belge No. 56.

[25] BOA., HNA., End. MT., Karton: 762, Ev. no: 831;(OBE)., Ýstanbul 1990, c. 24, Belge No. 19, 127.

[26] BOA., Y.A.HUS., 216/42; (OBE)., Ýstanbul 1988, c. 6, Belge No:95.

[27]  BOA., HNA., End. TS, Karton: 13, Dosya: 7, Ýç no: 53;(OBE)., Ýstanbul 1988, c. 6, Belge no:85.

[28]  BOA., HNA., End. MT., Karton: 575, Ýç no: 99; (OBE)., Ýstanbul 1988, c. 6, Belge No.109.

[29] BOA., HNA., End. TS, Karton: 73/1, Ev. : 308;(OBE)., Ýstanbul 1989, c. 16, Belge No. 47.

[30] BOA., HNA., End. S-III, Karton, 300, D.32, Ev.no.5505/133; (OBE)., Ýstanbul 1988, c.15, Belge No:7.

[31] BOA., HNA., End. S-III, Karton, 300, D. 32, Ev.no. 19669/358; (OBE)., Ýstanbul 1988, c.15, Belge No:12.

[32] BOA., Y.EE., Dos., 49/2-4-3, Ev.no. 11; (OBE)., Ýstanbul 1990, c. 26, Belge No:67.

[33] BOA., Y.A.HUS., 285/44-1,2; (OBE)., c. 16, Belge No: 69.

[34]BOA., HNA., End. S-III, Karton, 284, D.7, Ev.no.17857/546; (OBE)., Ýstanbul 1989, c. 16, Belge No:80.

[35] BOA., HNA., End.TS-2, Karton, 73; (OBE)., Ýstanbul 1989, c.16, Belge No:24.

[36] BOA., HNA., End. MT., Karton: 737; (OBE)., Ýstanbul 1989, c.17, Belge No:38.

[37] BOA., HNA., End. MT., Karton: 737; (OBE)., Ýstanbul 1990, c.26, Belge No:58.

[38] BOA., HNA., End. S-III, Karton: 305, Dos.No: 51; (OBE).,c.15, Belge No:126.

[39] BOA., HNA., End. S-III, Karton, 284, D. 7, Ev.no. 368; (OBE). Ýstanbul 1988, c.15, Belge No:55

[40] BOA., HNA., End. S-III, Karton: 284, Dosya:5; (OBE)., Ýstanbul 1988, c.15, Belge No:89.

[41] BOA., HNA., End. S-III, ., Karton: 284, Dosya:7, Ýçno: 76; (OBE). Ýstanbul 1988,,c. 12, Belge No:146.