Fransýz Arþiv Belgelerinin Iþýðýnda Doðu Lejyonu'nun Kuruluþu ve Faaliyetleri II

Öz: Bu makale Kasým 1916’dan Temmuz 1917’ye kadar Doðu Lejyonu ile ilgili geliþmeleri incelemek üzere kaleme alýnmýþtýr. Bu dönemde Doðu Lejyonu küçük bir firari Ermeni topluluðundan büyük bir askeri birliðe dönüþtürülmüþ ve Osmanlý topraklarýna saldýrmaya hazýr hale getirilmiþtir. Ýþte bu makale bu dönüþümü analiz etmek ve detaylarýný ortaya çýkarmayý amaçlamaktadýr. Bu çerçevede makalenin özünü Fransa’nýn Doðu Lejyonu’na asker toplama çabalarý oluþturmaktadýr. Fransýz arþiv belgelerine dayanarak Fransýzlar aracýlýðý ile Kuzey ve Güney Amerika’ya gönderilen delegelerin faaliyetleri, bunlarýn asker toplamak için yürüttükleri propaganda etkinlikleri, Fransýz Dýþiþleri Bakanlýðý ile Savaþ Bakanlýðý arasýnda Doðu Lejyonu’nun hukuki statüsü ile ilgili yaþanan tartýþmalar ve Kýbrýs’ta bu Lejyon için kurulan Monarga kampý ile ilgili detaylar bu makalede iþlenecek olan baþlýca konulardýr.

Anahtar Kelimeler: Doðu Lejyonu, Fransa, Ermeni Sorunu, Monarga Kampý, Amerika Birleþik Devletleri

Abstract: This article is written in order to examine the developments regarding the Eastern Legion from November 1916 to May 1917. This period is significant because of the transformation of the Eastern Legion from a small fugitive community to a full scale military batallion which had become ready for attacking the Ottoman Empire. This article aims to analyze this transformation and to illuminate the details about that. Within this framework, the substance of this article was the French attempts to provide volunteers for the Eastern Legion. Main themes of the article are the activities of the delegates sent by France to North and South Americas, the propaganda facilities that were organized by these delegates to attract volunteers, the discussions between the French Foreign Ministry and the Ministry of War on the legal status of the Eastern Legion and the details about the Monarga camp established for the Legion in Cyprus.

Key Words: Eastern Legion, , Armenian Question, Monarga Camp,

Giriþ

Bu makale Review of Armenian Studies dergisinin 10. sayýsýnda yayýmlanan ‘Establishment and Activities of the French Legion d’Orient (Eastern Legion) in the Light of French Archival Documents’ (Fransýz Arþiv Belgeleri Iþýðýnda Fransýz Doðu Lejyonu’nun Kuruluþu ve Faaliyetleri) baþlýklý makalenin devamý niteliðindedir. Bir önceki makalede 19. yüzyýlýn son çeyreðinden 1916 yýlýnýn son aylarýna kadar Ermeni-Fransýz iliþkilerinin genel bir deðerlendirmesi yapýlmýþtý. Buna göre 1880’lerden itibaren çeþitli Fransýz kentlerinde kurulan Ermeni komitelerinin faaliyetleri incelenmiþ, Fransýz yöneticilerin bu faaliyetlere göz yumduðu, hatta desteklediði belgeleriyle gözler önüne serilmiþ ve Ermeni komitelerinin Osmanlý Ýmparatorluðu’ndaki Ermeni isyanlarýndaki rolü üzerinde durulmuþtu. Ayrýca Musa Daðý olaylarýndan sonra Fransýz gemileri ile Musa Daðý’ndan kaçýrýlan Ermenilerin Mýsýr’daki Port Said’de kurulan bir kampa nasýl yerleþtirildikleri, bu Ermenilerden Osmanlý Ýmparatorluðu’na karþý kullanýlmak üzere bir askeri birlik oluþturma fikrinin nasýl ortaya çýktýðý ve Doðu Lejyonu adý verilen bu birliðin nasýl kurulduðu incelenmiþti. Diðer bir deyiþle bu ilk makale 1916 yýlýnýn Kasým ayýnda Doðu Lejyonu’nun resmen kurulmasý ile noktalanmýþtý.

Bu makalede ise bu noktadan hareketle Kasým 1916’dan Temmuz 1917’ye kadar Doðu Lejyonu ile ilgili geliþmeler incelenmektedir. Bu dönemde Doðu Lejyonu küçük bir firari Ermeni topluluðundan büyük bir askeri birliðe dönüþtürülmüþ ve Osmanlý topraklarýna saldýrmaya hazýr hale getirilmiþtir. Ýþte bu makale bu dönüþümü analiz etmek ve detaylarýný ortaya çýkarmak üzere kaleme alýnmýþtýr. Bu çerçevede makalenin özünü Fransa’nýn Doðu Lejyonu’na asker toplama çabalarý oluþturmaktadýr. Fransýz arþiv belgelerine dayanarak Fransýzlar aracýlýðý ile Kuzey ve Güney Amerika’ya gönderilen delegelerin faaliyetleri, bunlarýn asker toplamak için yürüttükleri propaganda etkinlikleri, Fransýz Dýþiþleri Bakanlýðý ile Savaþ Bakanlýðý arasýnda Doðu Lejyonu’nun hukuki statüsü ile ilgili yaþanan tartýþmalar ve Kýbrýs’ta bu Lejyon için kurulan Monarga kampý ile ilgili detaylar bu makalede iþlenecek olan baþlýca konulardýr.

Makalede iþlenen bütün konularla ilgili belgeler Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’nýn arþivlerinden temin edilmiþtir. Bu makalede özellikle bu arþivin 891 ve 892 numaralý Doðu Lejyonu ile ilgili dosyalarýnda bulunan belgeler tetkik edilmiþtir. Belgeler kronolojik olarak tasnif edildiðinden bu makale de kronolojik bir yapýda ilerlemektedir. Bu iki ciltte bulunan yaklaþýk 400 belge dikkatle incelenmiþ ve belgelerden edinilen bilgiler yorumlanarak bu makale hazýrlanmýþtýr. Kýsacasý makalede incelenen konular sýradan bir beyin fýrtýnasý neticesinde bir araya getirilmiþ ikincil kaynaklara dayalý yorumlara deðil, detaylý bir biçimde tetkik edilmiþ ve belgelendirilerek tasnif edilmiþ birincil kaynaklardan temin edilen bilgilerden müteþekkildir. Zira makalenin yazarý ancak bu çeþit bir metodoloji ile tarihin karanlýk sayfalarýnýn aydýnlatýlabileceðine inanmaktadýr.

Albay Romieu’nun 4 Aralýk 1916 Tarihli Raporu: Doðu Lejyonu’nun Yapýsý ve Sorunlarý

1916 yýlýnýn son günlerinde Doðu Lejyonu’nu kurmakla görevlendirilen Albay Romieu Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’na uzunca bir rapor göndermiþti. Bu raporda öncelikle Doðu Lejyonu’nun Kýbrýs’ta nerede kurulduðu, ilk etapta kaç kiþiden müteþekkil olduðu, kampýn iaþesinin ve diðer askeri ihtiyaçlarýnýn ne þekilde karþýlandýðý gibi temel bilgiler verilmekteydi. Bu rapordan anlaþýldýðý üzere, Doðu Lejyonu’nun kampý Kýbrýs’ta Famagusta’ya 24 km, Trikomo’ya 2 kilometre mesafedeki Monarga’da kurulmuþtur. Kampta halihazýrda geçmiþ yaþamlarýnda duvarcý ustasý veya marangoz olarak çalýþmýþ 54 Ermeni bulunmaktadýr. Kampýn sakinlerinin kýyafetleri ve diðer bazý ihtiyaçlarý Port Said ve Ýskenderiye’deki Ýngiliz dükkanlarýndan temin edilmektedir. Romieu bu arada Lejyon için adaya 600 tüfek getirildiðini de vurgulamaktadýr. Rapora göre Ermeni gönüllüleri henüz askeri eðitime baþlamýþlardýr; askeri eðitim için Fransýz subaylarýn adaya gelmesi beklenmektedir.[1]

Bu genel bilgilendirmenin ardýndan raporda bahsedilen ikinci önemli konu Doðu Lejyonu’nun nüvesini teþkil eden Cebel Musa Ermenilerinin, Lejyonun tam anlamýyla teþekkülü için yeterli görülmemesi üzerine Mýsýr’da bulunan Ermeni komitelerinden temsilcilerin Amerika’ya gönderilerek burada yaþayan Ermeni ve Suriye asýllý kiþilerden gönüllü toplanmasý hususudur. Romieu, Ermeniler arasýdaki siyasi bölünmenin etkilerinin farkýnda olduðu için Dýþ Ýþleri Bakanlýðý’na Amerika kýtasýna gönderilebilecek Ermenilerin isimlerini verirken, bunlarýn bu kýtada bulunan farklý siyasi görüþteki Ermenilere hitap edebilmeleri ve Ermeniler arasýndaki siyasi farklýlýklarýn Osmanlý karþýtlýðý ile törpülendiðinin yansýtýlabilmesi için farklý Ermeni siyasi gruplarýndan seçilmesi gerektiðini vurgulamaktadýr. Buna göre, raporda Ramgavar Partisi’nden (Ermeni Demokrat Partisi) M. M. Tekyan ve Hýnçak Komitesi’nin iki ayrý fraksiyonunun baþkanlarý M. M. Anslanian ve Sapaghulian’ýn isimleri böyle bir görev için zikredilmiþtir.

Raporun belki de en ilginç yönü Romieu’nun Hýnçak Komitesi temsilcileri hakkýnda bu temsilcilerin 1895’teki Ermeni terörist faaliyetlerine (actes du terrorism Arménien) karýþtýklarý ve Zeytun isyanýnda rol oynadýklarýnýn açýkça belirtmesidir.[2] ‘Terörism’ gibi ciddi bir suçlamanýn bizatihi Doðu Lejyonu’nun Fransýz Komutaný’ndan gelmesi ise son derece dikkat çekicidir.

Raporda sözü edilen bir diðer önemli husus da Doðu Lejyonu’na sadece Ermenilerden deðil Suriyelilerden de gönüllü alýnmasýna iliþkindi.[3] Bu çerçevede Romieu’nun raporuna istinaden Dýþiþleri Bakaný tarafýndan hazýrlanan bir notta Lejyona yalnýzca Ermenilerin deðil Suriyelilerin de alýnacaðý belirtiliyordu. Notta ayrýca Suriyelileri Lejyona dahil etmek üzere Dr. Lakkat adýnda bir Suriyelinin görevlendirildiðini, özellikle Güney Amerika’da kalabalýk olan Suriyeli topluluklarý askere almak yoluyla Lejyondaki asker sayýsýný arttýrmanýn mümkün olduðu belirtilmekteydi.[4]

Kýsacasý bu raporun en önemli özelliklerinden biri Doðu Lejyonu’nda yalnýzca Ermeni kökenli deðil, Arap kökenli Osmanlý vatandaþlarýnýn da bulunacaðýnýn altýnýn çizilmesiydi. Lejyona Müslüman ve Hýristiyan Araplardan da asker alýnabilecekti. Bu noktada dikkat çeken bir baþka husus da Fransýz arþiv belgelerinde “Arap” ibaresinin kullanýlmamasýdýr. Bunun yerine “Suriyeli” (syrien), “Lübnanlý” (libanais), “Maruni” (maronite), “Ensari” (ansari) gibi coðrafi bölge veya aþiret isimleri kullanýlmaktadýr. Fransa’nýn Birinci Dünya Savaþý’nýn ardýndan Suriye ve Lübnan devletlerinin kurulmasýna ön ayak olmasýnýn arka planý bu detaylý sýnýflandýrmada bulunabilir. Diðer bir deyiþle bu sýnýflandýrma Fransa’nýn daha 1916 gibi erken bir tarihte bile Osmanlý Ýmparatorluðu’nun gelecekti akýbeti ile ilgili planlarý olduðu þeklinde yorumlanabilir. Diðer bir ilginç nokta da Fransa’nýn Müslüman ve Hýristiyan Arap ayrýmý yapmamasýdýr. Nitekim birçok Müslüman Arap kökenli Osmanlý vatandaþý da Doðu Lejyonu’na katýlarak Osmanlý Ýmparatorluðu’na karþý savaþmýþtýr. Kýsacasý bütün bu farklý dini ve etnik kökenden gelen gönüllüler tek bir ortak noktanýn, yani Osmanlý karþýtlýðýnýn çerçevesinde toplanmýþlardýr.

Raporunun sonuç kýsmýnda Albay Romieu dört bölükten müteþekkil bir birlik oluþturacaðýný, bunlardan ikisinin Cebel Musa Ermenileri tarafýndan, birinin Mýsýr’daki Ermeni gönüllüleri, Osmanlý tebasý olan Ermeni kökenli asker kaçaklarý ve Hindistan’da bulunan Ermeni savaþ esirleri tarafýndan, sonuncusunun da Mýsýr’daki Lübnanlý gönüllülerden kurulacaðýný belirtmekteydi.[5] Diðer bir deyiþle 1916 Aralýðýnýn baþýnda Doðu Lejyonu’nun askeri yapýsý kesin olmamakla beraber planlanmaya baþlamýþtý.

Doðu Lejyonu’na Amerika’dan Gönüllü Temin Edilmesi Giriþimleri

Doðu Lejyonu’nun ilk etapta en önemli sorunu gönüllü sayýsýnýn yetersizliði idi. Bu sorunun halledilmesi için bazý yeni giriþimleri gerekli gören Fransýz yetkililer gönüllü toplanmasý için – Albay Romieu’nun raporuna istinaden - Amerika’ya bir Ermeni komitesi gönderilmesini kararlaþtýrmýþlar[6] ve bu çerçevede  Ramgavar Partisi’nden M. M. Tekyan, Hýnçak Partisi’nden Sapahgulian ve Taþnak Partisi’nden Ardabast Khatchig Hanemyan’dan müteþekkil bir komitenin Amerika kýtasýna gönderilmesini karara baðlamýþlardýr.[7] Daha sonra Ramgavar Partisi’nden Tekyan yerine Mihran Damadyan delege olarak seçilmiþtir.[8] Daha önce de belirtildiði üzere bütün bu delegeler daha önce Osmanlý Devleti’ne karþý gerçekleþtirilen isyan hareketlerinin kýþkýrtýcýlýðýný yapmýþ, Osmanlý karþýtý görüþleri ile tanýnan Ermenilerdir.

Bu kararýn hemen ardýndan Fransa’nýn Washington, Buenos Aires, Rio de Janeiro, Montevideo, Caracas temsilcilikleri Ermeni komitesinin seyahati hakkýnda bilgilendirilmiþ ve bu kentlerde görev yapan temsilcilerden gönderilecek olan delegelere ellerinden gelen yardýmýn yapýlmasý talep edilmiþtir.[9] Doðu Lejyonu ile ilgili benzer bir bilgilendirme de Fransa’nýn St. Petersburg Büyükelçisine yapýlmýþtýr.[10] Ancak bu delegeler hakkýnda yürütülen yazýþmalar gizli tutulmuþtur. Özellikle Amerika’ya gönüllü toplamak amacýyla bir komite gönderilmesinin Amerikalý yetkililer tarafýndan öðrenilmemesi için çaba harcanmýþtýr. Bütün bu yazýþmalarýn ardýndan Hanemyan ve Sapahgulian 2 Ocak 1917 tarihinde Amerika’ya yapacaklarý seyahatin ilk aþamasý olarak Port Said’den Marsilya’ya hareket etmiþlerdir.[11]

Bu yolculuðun hemen ardýndan 11 Ocak’ta Fransa Dýþiþleri Bakaný Aristide Briand[12] Fransa’nýn Washington Büyükelçisi Jules Jean Jusserand’a[13] Hýnçak Komitesi temsilcisi Sapahgulian ve Taþnak Komitesi temsilcisi Hanemyan’ý tanýtan ve bu iki Ermeni’nin Amerika’ya doðru yola çýkacaðýný bildiren bir telgraf göndermiþtir. Bu telgrafta Sapahgulian’dan “deðerli bir hatip” ve “Türkiye’de yaþayan Ermenilerin çýkarlarýný savunan” biri olarak söz edilmektedir.[14] Jusserand’a gönderilen bir diðer telgrafta ise Mihran Damadian ve Hanemyan’ýn Osmanlý, Sapahgulian’ýn ise Ýran vatandaþý olduðu belirtilmiþtir.[15] Diðer bir deyiþle Damadian ve Hanemyan vatandaþý bulunduklarý devlet ile savaþmak üzere asker toplamak amacýyla Yeni Dünya’ya doðru yola çýkmaktadýrlar.

Albay Romieu’nun 19 Ocak 1917 tarihli raporunda ise Mihran Damadian hakkýnda daha detaylý bilgi verilmektedir. Buna göre Damadian’dan çok çalýþkan, mütevazý ve enerjik bir kiþi olarak bahsedilirken, eskiden Van bölgesindeki Ermeni okullarýnýn müdürlerinden biri olduðu belirtilmiþ ve Sason isyanlarýnda önemli rol oynadýðý belirtilmiþtir.[16] Fransa’nýn Ermeni delegelerinin neredeyse tamamýný komitacý ve ihtilalci Ermenilerden seçmiþ olmasý da son derece manidardýr.

Amerika’ya gönüllü toplamak için delege gönderilmesi Fransa’nýn askeri kaynaklar bakýmýndan içinde bulunduðu sýkýntýyý göstermesi açýsýndan son derece dikkat çekiciydi. Özellikle Kasým 1918’de sona eren kanlý Somme Savaþý Fransa’nýn askeri kaynaklarýný büyük ölçüde tüketmiþti. Bir ara bu sýkýntý öyle ciddi bir boyuta ulaþmýþtý ki, hemen her fýrsat dikkatle deðerlendiriliyordu. Öyle ki, bu dönemde Fransa yalnýzca Amerika’daki Ermeni ve Suriyeliler ile deðil Ýngilizler tarafýndan esir alýnan Suriye kökenli Osmanlý vatandaþlarý ile de ilgileniyordu. Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Fransa’nýn Londra Büyükelçisi Paul Cambon’a[17] gönderilen bir mektupta Briand, Doðu Lejyonu konusunda bilgi verdikten sonra Büyükelçi’den Ýngiliz ordusunun elinde tutsak bulunan Suriyelilerden Osmanlý ordusuna karþý savaþma arzusu içinde olanlarýn Fransýz ordusunun emrine verilmesi hususunda giriþimde bulunmasýný istemekteydi.[18] Kýsacasý kendi birliklerini Almanya’ya karþý yürttüðü savaþta kullanan Fransa Ortadoðu’ya Fransýz askeri göndermek yerine bu bölgeden topladýðý gönüllülerle Osmanlý Devleti’ne saldýrmayý daha uygun bulmuþtu.

Doðu Lejyonu’nun Yapýsal Sorunlarý: Hukuki Statü Tartýþmalarý

Birinci Dünya Savaþý’nýn aðýr ekonomik koþullarý altýnda ezilen Fransa Doðu Lejyonu için fazla ödenek ayýramamýþtý. Fransa’nýn Kahire’deki Orta Elçisi Albert Defrance[19] Dýþiþleri Bakanlýðý’na gönderdiði þifreli bir telgrafta Albay Romieu’nün Savaþ Bakanlýðý’ndan Doðu Lejyonu’nun örgütlenmesine iliþkin bir proje ve bazý talimatlar aldýðýný, buna göre Lejyondaki askerlere maaþ ve yiyecek giderleri olarak günde 2 franklýk bir ödeme yapýlacaðýný ancak bu ödemenin son derece yetersiz olduðunu dile getiriyordu.[20] Dahasý gönüllüler yaralanma, hastalýk veya kaza sonucu iþ yapamaz hale gelirlerse hem kendileri hem de aileleri herhangi bir emeklilik ikramiyesinden veya benzer bir ödemeden de mahrum kalacaklardý.[21]  Defrance bu düzenlemelerin gönüllüleri Lejyona katýlmaktan vazgeçireceðini düþünüyor ve özellikle Ýngiltere’nin gönüllü askerlikle ilgili uygulamalarý ile karþýlaþtýrýldýðýnda Fransýz ordusu için çarpýþacak gönüllülere saðlanan hizmetlerin azlýðýndan yakýnýyordu.[22]

Dýþiþleri Bakanlýðý Defrance’ýn bu telgrafýný Savaþ Bakanlýðý’na göndermiþti. Telgraf Savaþ Bakanlýðý’nda tepki ile karþýlandý. 12 Aralýk 1916 tarihinde Savaþ Bakanlýðý koltuðuna oturan ve Cezayir, Endonezya, Madagaskar ve Fas gibi pek çok Fransýz dominyonunda görev yapan deneyimli bir asker olan General Hubert Lyautey’in[23] emriyle yazýlan mektup, Defrance’ýn bazý hatalarýný Dýþiþleri Bakaný Briand’a bildirmekteydi. Buna göre Defrance bir kavram karmaþasý yaþýyordu. Mektupta 16 Aðustos 1915 tarihli askerlik kanununa atfen Fransa’nýn savaþ halinde olduðu ülkelerin vatandaþlarýnýn Fransýz ordusuna dahil edilemeyeceði, dolayýsýyla Doðu Lejyonu’nun Defrance’ýn zannettiði gibi doðrudan Fransýz ordusuna baðlý bir birlik olmadýðý ancak yedek kuvvet olarak nitelendirilebileceði belirtilmekteydi. Diðer bir deyiþle Fransa Osmanlý Devleti ile savaþ halinde olduðundan Osmanlý vatandaþý olan Ermenilerin ve Suriyelilerin Fransýz Ordusu’na resmen kabul edilmeleri hukuken mümkün deðildi. Bu nedenle bu lejyonun askerleri diðer tüm yedek kuvvetlere ödendiði gibi günde 2 frank almaktaydý. Ayný þekilde yaralanma, hastalýk veya kaza durumunda iþ göremez hale gelen askerlere herhangi bir tazminat veya ikramiye ödemesi yapýlmamasý da bunlarýn yedek kuvvet olarak deðerlendirilmesinin bir sonucuydu; yoksa Ermenilere herhangi bir ayrýmcýlýk yapýlmýyordu.[24]

Kýsacasý, Savaþ Bakanlýðý Dýþiþleri Bakanlýðý’nýn eleþtirilerine tepkisini Fransýz ordusunun mevcut hukuk kurallarýna göre iþlediðini belirterek gösteriyordu. Dýþiþleri Bakaný Briand’ýn Savaþ Bakaný’na yazdýðý cevabi mektubunda ise bu sorunun Ermeniler tarafýndan ayrýmcýlýk olarak algýlandýðý; zira mevcut düzenlemelerin ayný dinden olan diðer Fransýz ordusu mensuplarýnýn tazminat ve ikramiye gibi ayrýcalýklardan yararlanýrken Ermenilerin bundan mahrum býrakýlmasý anlamýna geldiði belirtiliyor ve þu sözler sarfediliyordu: “Doðu Lejyonu’nu ortaya çýkarmayý baþarabilmek, askere alma sürecini iyileþtirmek için yapýlacaklar konusunda anlayýþa varmak için yapacaðýmýz fedakarlýklara baðlýdýr.”[25] Briand ayrýca Amerika’ya gönüllü toplamak için delegeler gönderildiði þu günlerde bu aksaklýklarýn giderilmesinin önemini dile getiriyordu.[26]

Fransa’da bu iki siyasi kurum arasýndaki tartýþma devam ederken 1917 yýlýnýn ilk günü Albay Romieu Kahire’den Defrance aracýlýðý ile Dýþiþleri Bakanlýðý’na Doðu Lejyonu’nun durumunu yansýtan yeni bir rapor göndermiþtir. Bu raporda kumandanlýðýný Yüzbaþý Bouffe’nin üstlendiði Kýbrýs’taki Monarga kampýnda halihazýrda 300 silahlý ve teçhizatlý Ermeni bulunduðunu, bunlarýn yüz kiþiden oluþan birliklere bölündüðünü, üç hafta içerisinde bu rakamýn 450’ye çýkacaðýný bildirmiþtir. Kahire’deki Ermeni komitelerinin topladýðý 150 gönüllüden Cebel Musa kökenli 42’sini Lejyona dahil edilmek üzere seçtiðini belirten General Romieu Ýngiliz yetkililerle iletiþime geçilerek Ýngilizlerin El Ariþ ve Magdaba esir kamplarýnda savaþ tutsaðý olarak tutulan Ermenilerin[27] Doðu Lejyonu’nun emrine verilmesi hususunda bilgilendirildiðini dile getirmiþtir.[28] Ermeni kökenli esirler Fransa’nýn dikkatini fazlasýyla çekmiþ olacak ki, 23 Ocak’ta Defrance Dýþiþleri Bakaný Briand’a gönderdiði telgrafta Mezopotamya ve Hindistan’daki kamplarda tutuklu bulunan Ermenilerin sayýsýnýn 200’den fazla olduðunu belirtmiþtir. Defrance ayrýca Mýsýr Ermenilerinden Thogrom’un Hindistan’a giderek bu esirleri ziyaret ettiðini ve esirlerin Doðu Lejyonu’na katýlmak konusunda istekli olduklarýný belirttiðini yazmýþtýr.[29] Diðer bir deyiþle, Defrance esir Ermenilerle doðrudan bir bað kurmak ve propaganda neticesinde bunlarý yeniden savaþa dahil etmek için bizzat bir Ermeniyi Hindistan’a göndermiþtir. Ancak bu Ermenilerin tamamýnýn saðlýk durumu askere alýnmaya müsait deðildir, dolayýsýyla yalnýzca saðlýklý olanlarýn teslim alýnýp Lejyona kaydedilmesi gerektiði dile getirilmiþtir.[30]

General Romieu Dýþiþleri Bakanlýðý’na 19 Ocak 1917’de bu kez Doðu Lejyonu’na katýlacak olan Suriyelilerle ilgili bir rapor göndermiþtir. Romieu Suriyelilerden oldukça þikayetçidir, zira Kýbrýs’a gelerek Monarga kampýna bir buçuk kilometre mesafede kamp kuran 50 Suriyeli Ermenilerin aksine çalýþmak ve talim yapmak istememektedirler. Hatta 12 Ocak tarihinde bunlardan beþ tanesi kamptan kaçmýþlardýr. Savaþ Bakanlýðý’nýn Dýþiþleri Bakanlýðý’na yazdýðý bir yazýda Romieu’nun Suriyeliler konusunda daha dikkatli olmasý konusunda uyarýlmasý bildirilmiþtir.[31]

Bu arada Albay Romieu’nun baþarýlarý da Fransýz siyasi ve askeri çevrelerinde takdirle karþýlanmaktadýr. Fransa’nýn Hicaz’daki Askeri Misyon Þefi Albay Edouard Bremond, Albay Romieu hakkýnda Dýþiþleri Bakanlýðý’na bir rapor göndermiþ ve kendisinden övgüyle bahsetmiþtir. Bu raporda Romieu’nün azmine vurgu yapýlmýþ, bu kadar kýsa sürede bu lejyonu derleyip toparlamasý takdir edilmiþtir. Ayrýca kamptaki Ermenilerin heyecanlý ve enerjik olduklarýndan bahsedilmiþ, Ermeni ýrkýnýn cesur, zeki ve Fransýz subaylarýn direktifleri altýnda güçlü bir birlik oluþturacak karakterde olduðu vurgulanmýþtýr. Suriyeliler ile ilgili olarak daha olumsuz yorumlara yer verilmektedir. Buna göre Suriyeliler arasýndaki mezhep çatýþmalarý bu ýrkýn Ermeniler kadar etkin bir güç olmasýný engellemektedir.[32]

Bu arada 6 Ocak 1917 tarihinde gizli kaydýyla Savaþ Bakanlýðý Doðu Lejyonu’nun kuruluþu ile ilgili bir talimatname yayýnlamýþtýr. Bu talimatnamede 15 Kasým 1916 tarihinde Osmanlý Ýmparatorluðu tebasýndan, özellikle de Ermenilerden, Suriyelilerden ve Araplardan müteþekkil bir destek birliði oluþturulduðu, bu birliðin tamamen gönülülük esasýna göre teþkil edildiði, birliðin merkezinin Kýbrýs’ta Fransýz subaylarýn idaresinde kurulduðu belirtilmektedir.[33] Doðu Lejyonu’nun hukuki alt yapýsýný ise 26 Kasým 1916 tarihli ve 7.966 9/11 sayýlý talimatname oluþturacaktýr.

Bu hukuki düzenlemeler Dýþiþleri Bakanlýðý ve Savaþ Bakanlýðý arasýnda Doðu Lejyonu’nun hukuki statüsü üzerinde yaþanan tartýþmalarý sona erdirememiþtir. Aslýnda her iki Bakan da koltuklarýný Mart 1917’de yeni bakanlara devretmiþlerdir. 14 Mart’ta tarihinde Savaþ Bakaný Hubert Lyautey yerini Lucien Lacaze’ye, 20 Mart’ta da Dýþiþleri Bakaný Aristide Briand yerine Alexander Ribot’a býrakmýþtýr. Tarýþma yeni Bakanlar arasýnda da devam etmektedir. Savaþ Bakanlýðý’nýn Dýþiþleri Bakanlýðý’na gönderdiði 25 Mart 1917 tarihli mektupta Lacaze Ribot’un bu konudaki ýsrarýný boþa çýkartarak Ermeniler ve Suriyeliler’i diðer askerlerle ayný statüye getirmenin hem 16 Aðustos 1915 tarihli askere alma kanunu hem de bu kanunun Senato’da görüþüldüðü 3 Temmuz 1915 tarihli toplantýda kanunla ilgili açýklamalara göre mümkün olmadýðýný dile getirmiþtir.[34] Bu nedenle bu askerlerin ailelerine her hangi bir ödeme yapýlamayacaktýr. Ancak yaralanma sonucunda tamamen iþ göremez duruma gelen askerlerin eþlerine 500 frank, babalarýna 400 frank, annelerine 200 frank, 18 yaþýndan küçük erkek çocuklar için 150 frank ve 18 yaþýndan küçük evli olmayan kýz çocuklar için 100 frank ödenmesi kararlaþtýrýlmýþtýr.[35] Bu düzenleme Dýþiþleri ve Savaþ Bakanlýklarý arasýndaki uzlaþmayý simgelemektedir.

Amerika Kýtasýndaki Gönüllü Toplama Faaliyetleri

Bir taraftan Fransa’da Doðu Lejyonu’nun hukuki statüsü ile ilgili tartýþmalar yaþanýrken diðer taraftan 1917 yýlýnýn Þubat ayýnda Ermeni delegeler Amerika’ya varmýþ ve gönüllü asker toplamak için giriþimlere baþlamýþlardýr. Ancak ortada çok ciddi bir sorun vardýr. Amerika Birleþik Devletleri henüz Birinci Dünya Savaþý’na dahil olmadýðýndan[36] Amerikan kanunlarýna göre savaþan taraflarýn Amerikan topraklarý dahilinde gönüllü asker toplamalarý, Amerika’yý da savaþa taraf yapacaðýndan kesinlikle yasaktýr. Bu nedenle Fransa’nýn Washington Büyüleçisi Jusserand Dýþiþleri Bakanlýðý’na gönderdiði bir mektupta kendisinden istenenler konusunda þaþkýnlýðýný dile getirmekten çekinmemektedir:

“Birleþik Devletler ve Almanya arasýnda bir savaþýn kesin olmamakla beraber ihtimal dahilinde olduðu þu günlerde bizi zor durumda býrakacak her türlü giriþimden uzak durmamýz çýkarýmýz gereði iken, yerine getirmekle görevlendirildiðim talimatlarýn – doðal bir þeymiþ gibi - akredite olduðum ülkenin kanunlarýný ihlal etmeyi de içerdiðini son derece büyük bir þaþkýnlýkla öðrenmiþ bulunuyorum.”[37]

Jusserand ayný zamanda Amerika’daki Ermeni ve Lübnanlýlarýn Türk ve Alman ajanlar tarafýndan izlendiklerini dolayýsýyla askere alma kampanyasýnýn gizliliðinin uzun süre sürdürülmesinin mümkün olmadýðýný dile getirmektedir.[38] Jusserand bu mektuptan yaklaþýk bir hafta sonra yazdýðý bir diðer mektupta uyarýlarýný yinelemekte ve Ýngilizlerin Mýsýr gibi neredeyse kendilerine tamamen baðlý bir ülkede bile Ermenilerin askere alýnmasýný bu kadar desteklemediklerini belirtmektedir.[39] Dýþiþleri Bakanlýðý ise Jusserand’a Fransa’nýn Doðu Lejyonu ile ilgili Ermenilerin bu giriþimine kayýtsýz kalamayacaðý, Fransa’nýn “iki Amerika’da” bulunan temsilciliklerinin bu konuda Ermeni delegelerine göstereceði yardýmýn bulunduklarý ülkelerin kanunlarýnýn ihlaline yol açmayacaðýný belirterek Fransa’nýn bu delegelere yardýmcý olmasý gerektiðinin altýný çizmiþtir.[40] 2 Mart 1917 tarihinde Jusserand Ermeni delegelerle görüþtüðünü ve onlarý Amerikan hukuk kurallarýný ihlal edecek ve Fransa’nýn baþýný derde sokacak giriþimlerden kaçýnmalarýný tavsiye ettiðini bildirmektedir.[41]

Jusserand’ýn ortaya koyduðu tehlike aslýnda çok ciddidir. Savaþ kurallarýna göre savaþa taraf olmayan ülkelerden birinde savaþan taraflardan biri için asker toplama faaliyetleri yürütülürse o ülke savaþa dahil olmuþ sayýlabilirdi. Diðer bir deyiþle eðer Fransa tarafýndan gönderilen delegeler Fransa Ordusu’nda savaþmak üzere Amerika’da gönüllü toplayacaklarsa ve bu durum açýða çýkarsa ABD savaþa dahil olmuþ muamelesi görebilirdi.

Amerika’da Suriyeli Gönüllülerin Askere Alýnmasý

1917 yýlýnýn Þubat ayýnda Ermeni delegeler Amerika’ya ayak basarken ayný zamanda Fransa’da Amerika’daki Suriyelilerin de askere alýnmasý konusunda Ermenilerin izlediði yolun izlenmesi ve Amerika’ya Suriyeli delegelerin gönderilmesi kararlaþtýrýlmýþtýr. Bu delegelerin seçimi için Fransa’nýn Kahire’deki Ortaelçisi Defrance’ýn görevlendirilmesine karar verilmiþ, halihazýrda iki Arap delege ile irtibata geçildiðini ve bunlarýn birinin bu görevi kabul ettiði belirtilmiþtir.[42]

Amerika’daki Suriyeliler Fransa’nýn hedefindeki tek Suriyeli topluluk deðildi. Fransa daha düþük bir maliyetle Mýsýr’daki Suriyelilerden asker yazma giriþimlerine baþlamak istiyordu. Ancak Bakanlýk, Mýsýr Ýngilizlerin iþgali altýnda olduðundan Mýsýr topraklarýnda asker toplayabilmek için Ýngiltere’nin müsadesini almak zorundaydý. Bu çerçevede Fransa’nýn Londra Büyükelçisi Paul Cambon’dan bu konuda Ýngiliz Hükümeti’nin bilgilendirilmesi talep edildi. 28 Þubat 1917’de Cambon’un Fransa Dýþiþleri Bakaný Aristide Briand’a yazdýðý bir mektupta, kendisinden talep edilen Ýngiliz Hükümeti’nin Doðu Lejyonu’nun kurulmasý konusunda bilgilendirilmesi görevini yerine getirdiðini, ancak Ýngilizlerin bu birliðe herhangi bir destek vermelerinin savaþ koþullarý altýnda mümkün olmadýðýný dile getiriyordu.[43] Diðer bir deyiþle Ýngilizler bu iþe sýcak bakmýyor, hatta kendi güvenlikleri için bir tehdit oluþturabileceðini düþünüyorlardý. Fransa’nýn Kahire Ortaelçisi Defrance da 6 Mart tarihinde Dýþiþleri Bakaný Briand’a gönderdiði mektubunda Ýngiliz Hükümeti’nin bilgilendirildiðini haber aldýðýný, bundan dolayý Mýsýr’daki Ýngiliz Yüksek Komiseri Sir Francis Reginald Wingate[44] ile Mýsýr’daki Suriyelilerin askere alýnmasý konusunda görüþtüðünü ancak Yüksek Komiserin cevabýnýn olumsuz olduðunu belirtmektedir.[45] Bu olumsuz cevabý aldýktan sonra Defrance Albay Romieu’ya bu giriþimden en azýndan þimdilik vazgeçilmesini bildirmiþtir. Wingate Defrance’a Mýsýr’daki Suriyelilerin Ýngiliz Ýþçi Birlikleri için kullanýlabileceðini, bu yüzden bu iþgücünden mahrum kalmak istemediklerini bildirmiþtir.[46]

Ýngiltere’nin bu olumsuz cevabýný telafi edebilmek için Fransa yüzünü yeniden Amerika kýtasýna dönmüþtür. Fransa’nýn Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel Dýþiþleri Bakaný Briand’a yazdýðý mektupta Brezilya’da bulunan Suriyeliler Komitesi’nin Baþkaný olan M. Trad’ýn bildirdiðine göre Brezilya’nýn güney bölgelerinde 8 ila 10 bin Suriyelinin yaþadýðýný ifade etmektedir.[47] Ancak Claudel’e göre ilk heyecan geçtiðinde gönüllü toplama iþleminin büyük zorluklara gebe olduðu anlaþýlmýþtýr; zira Brezilya’da yaþayan Suriyelilerin silah kullanma vb. askeri pratiklerle bir alakalarý yoktur. Yine de mektubun yazýldýðý güne kadar yaklaþýk 200 Suriyeli Doðu Lejyonu’na katýlmak üzere isimlerini yazdýrmýþlardýr.[48]

Claudel bir baþka ilginç bilgi daha vermektedir. Savaþ için Amerika kýtasýndan gönüllü toplama pratiði yeni bir pratik deðildir. Halihazýrda Arjantin’de bir Çek Komitesi Çek kökenli Arjantin vatandaþlarýný Avusturya’ya karþý savaþmak için örgütlemektedir.[49] Claudel benzer bir çabanýn Brezilya’da yürütülmesinin daha kolay olduðunu zira Osmanlý Devleti’nin Sao Paulo’da yetkileri tam olarak tanýmlanmamýþ bir temsilcisinin dýþýnda bölgede herhangi bir temsilcisinin bulunmadýðýný dile getirmektedir.[50] Claudel mektubuna Fransa’nýn Bahia ve Sao Paulo Konsoloslarýnýn ilgili raporlarýný da eklemiþtir. Buna göre Bahia Konsolosu Orlandi, Michel Chalhoub adlý bir Lübnanlý’nýn derhal üç Suriyeliden oluþan bir komite kurarak Doðu Lejyonu için asker toplamaya baþladýðýný belirtmektedir.[51] Sao Paulo Konsolosu Birlé ise Sao Paulo’da Suriye Vatanseverler Cemiyeti adýnda bir organizasyonun yaklaþýk 200 gönüllü topladýðýný dile getirmektedir.[52]

Bu arada 1917 yýlýnýn Mart ayýnýn baþlarýnda Amerika’ya gönüllü asker toplamak üzere gidecek olan Suriyeli delegeler de belirlenmiþti. Dýþiþleri Bakaný Briand’ýn Fransa’nýn Kahire Ortaelçisi Defrance’a gönderdiði mektupta Þeyh Yusuf Kazen ve Cemil Merdan Bey’in Suriyelileri temsilen Amerika’ya gönderilmek üzere Fransa’ya davet edildiði belirtilmekteydi.[53] Defrance da cevabi mektubunda her iki Suriyeli’nin de Fransa’nýn teklifini kabul ettiðini ve Paris’e gitmek üzere yola çýktýklarýný, kendilerine kiþi baþý 2000 frank ödendiðini yazmaktaydý.[54]

Defrance Ýngilizlerin Mýsýr’daki Suriyelilerin Doðu Lejyonu’na katýlmasý konusundaki katý tavýrlarýndan vazgeçmeye baþladýklarýný ifade eden bir mektubu 28 Mart tarihinde yeni Dýþiþleri Bakaný Ribot’a göndermekteydi. Buna göre Kahire’nin önde gelen Suriyelilerinden biri Sir Francis Reginald Wingate’i ziyaret etmiþ ve Suriyelilerin Fransýzlarýn safýnda çarpýþabilmeleri için müsaade istemiþti. Wingate’in buna cevabý þöyle olmuþtu: “Sizi temin ederim, Fransýzlar bizimle anlaþmaya çalýþmaktan baþka bir þey yapmýyorlar, biz de Fransýzlarla anlaþmaya varmak için çalýþmaktan baþka birþey yapmýyoruz.”[55] Yine de Dýþiþleri Bakanlýðý Ýngilizlerin Mýsýr’daki Suriye kökenlilerin askere alýnmasýna yanaþmadýklarýndan þikayet etmektedir ve Ýngiltere’nin bu tavrýný Fransa’nýn Suriye politikasýna karþý önyargýlý bir kampanya (une campagne préjudiciable à notre politique en Syrie) olarak nitelendirmektedir.[56]

Bu arada Fransa’da yaþayan Ermeni ve Suriyeliler de Dýþiþleri Bakanlýðý’na baþvurarak Fransa’da Doðu Lejyonu için gönüllü toplamak istediklerini belirtmiþlerdir. Marsilya’da yaþayan Sahatjian adýndaki bir Ermeni ile Paul Daher adýndaki bir Suriyeli Marsilya bölgesindeki gönüllü Ermeni ve Suriyelilerin Doðu Lejyonu’nda dahil edilmeleri konusunda bölgedeki askeri yetkililere baþvurmuþlardýr.[57]

18 Mayýs tarihinde Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Savaþ Bakanlýðý’na yazýlan bir mektupta Suriyeli Dr. Cesar Jean Lakkah’ýn, Maruni Þeyhi Joseph el Khazen ve Lübnanlý Müslüman Merdan Bey’in Güney Amerika’daki Suriyelileri Doðu Lejyonu’na dahil etme projesine yardým etmek üzere Güney Amerika yolculuklarýnýn ilk ayaðý olan Lizbon’a doðru yola çýkacaðýný belirtmiþtir.[58] Mektup ayrýca bu komitenin toplayacaðý gönüllülerin Fransa’ya nasýl getirileceði konusunda da bir takým öneriler içermektedir. Buna göre Fransa’nýn Güney Amerika’daki temsilcilerinin gönüllülerin lejyona katýlmak istediklerine dair belgelerini düzenleme yetkisi yoktur. Dolayýsýyla bu sorumluluk bölgesel komitelere aittir. Toplanan gönüllüler askere alýnmak için gereken fiziksel koþullarý saðlayýp saðlamadýklarýnýn anlaþýlmasý için týbbi muayeneden geçirilecektir. Gönüllüler onlarý Güney Amerika’dan Fransa’ya taþýyacak olan gemilerin dördüncü sýnýf kamaralarýnda, komite üyeleri ise üçüncü sýnýf kamaralarýnda yolculuk edeceklerdir. Komiteler gönüllülerin isim, soy isim, yaþ ve yolculuk ücretlerini içeren bir listeyi Fransýz Konsolosuna teslim edeceklerdir. Gönüllüler Fransa’ya vardýklarýnda Dýþiþleri Bakanlýðý durumu hem Savaþ Bakanlýðý’na hem de Fransa’daki Ermeni ve Suriye Komitelerinin liderlerine bildirecektir. Eðer yolcularýn niteliðinin gizliliðinin ortadan kalkma riski varsa bu gönüllülerin gönderildikleri gemilerle önemli evraklar vs. gönderilmeyecektir. Fransa’ya vardýklarýnda gönüllüler üç limandan (Bordeaux, Marsilya veya Le Hâvre) birinde indirilecek, bu limanlardaki karþýlamada Suriye ve Ermeni komitelerinin temsilcileri bulunacaklardýr. Bu temsilciler adý geçen kentlerde yaþayan saygýn Ermeni ve Suriyelilerden belirlenecektir.[59] Liman görevlileri her sevkiyatta Dýþiþleri Bakanlýðý’na gelen yolcularýn sayýlarýný ve onlarý taþýyan gemilerin isimlerini telgraf vasýtasýyla göndereceklerdir. Bu telgraflar derhal Savaþ Bakanlýðý’na ve Suriye ve Ermeni Komitelerine gönderilecektir.[60]

Ayný gün Dýþiþleri Bakanlýðý tarafýndan Amerika kýtasýndaki Fransýz temsilciliklerine çekilen telgrafta Suriyeli delegelerin Amerika’ya gönderildiði belirtilemekte ve gereken kolaylýðýn gösterilmesi istenmektedir. Bu arada Dr. Lakkah hakkýnda ilginç bir detay dikkat çekmektedir. Telgrafta Dr. Lakkah’ýn Fransa’nýn en büyük niþanlarý olan “Légion d’Honneur” ve “la Croix de Guerre” niþanlarý ile taltif edildiði belirtilmektedir.[61]

19 Mayýs 1917’de Fransa’nýn Kahire Ortaelçisi Defrance Dýþiþleri Bakanlýðý’na bir telgraf çekerek Boston’da bulunan Ermeni delegesi Hanemyan’ýn Doðu Lejyonu’na katýlmak üzere 5000 kiþi toplayabileceðini ancak bu gönüllülerin sevkiyatýnda zorluklar yaþanabileceðini, bu nedenle de Dýþiþleri Bakanlýðý’nýn yardýmýný istediklerini dile getirdiðini belirtmiþtir.[62] Dýþiþleri Bakanlýðý ise cevabi telgrafýnda Hanemyan’ýn topladýðý gönüllülerin sevkiyatý için en kýsa zamanda gereken tedbirlerin alýnacaðýný bildirmiþtir.[63] Yine de 5000 rakamý son derece abartýlý bir rakamdýr ve gerçekten de Hanemyan’ýn bir anda 5000 gönüllü toplayamayacaðý kýsa süre sonra açýða çýkacaktýr.

20 Mayýs 1917 tarihli bir diðer telgrafýnda ise Defrance Dýþiþleri Bakanlýðý’na Port Said’de bulunan ve Cebel Musa Ermenilerinin yerleþtirildiði kampýn Fransýz idaresine býrakýlmasý için giriþimde bulunulmasýný tavsiye ediyordu. Buna göre kampta yaþayan erkeklerin çoðu Kýbrýs’a gönderilmiþ ve Monarga kampýnda eðitime tabi tutulmuþlardý. Dolayýsýyla kampta büyük ölçüde kadýnlar ve çocuklar yaþýyordu. Bu insanlar Ýngilterenin idaresini deðil Fransa’nýn idaresini talep ettiyorlardý. Dolayýsýyla bunlara Fransýz fikirlerinin ve dilinin öðretilmesi tavsiye ediliyordu.[64] Kumandan Romieu da ayný fikirleri paylaþýyordu. Defrance’a gönderdiði bir mektupta Cebel Musa Ermenilerinin Doðu Lejyonunun en disiplinli birliðini oluþturduklarýný, bunlarýn geride býraktýklarý ailelerinin Fransýzlar tarafýndan himaye edilmesinin uygun olacaðýný dile getirmekteydi.[65]

22 Mayýs tarihinde Savaþ Bakanlýðý’nýn Dýþiþleri Bakanlýðý’na yazdýðý bir mektupta Amerika’dan yeni dönen Suriyeli delegelerden biri olan Zeki Arnouk’un Pennisylvania’da yaþayan Ensarilerin[66] þeyhi olan Abdülhamid’in Doðu Lejyonu’na 500 gönüllü ile destek vermek istediðini bildirdiði belirtilmektedir.[67] Savaþ Bakanlýðý’nda Abdülhamid’e bu desteðinden dolayý her 100 Ensari gönüllü için 1200 frank olmak üzere toplam 6000 franklýk bir ödeme yapýlmasý kararlaþtýrýlmýþtýr.[68]

Fransa’nýn Rio de Janeiro Ortaelçisi Claudel Dýþiþleri Bakanlýðý’na çektiði bir telgrafta 22 Suriyeli gönüllünün Samara adlý vapurla Fransa’ya gönderildiðini bildirmektedir.[69] Ýki gün sonra gönderdiði bir diðer telgrafta ise Claudel, Fransa’nýn Rio de Janeiro Konsolosunun kendisine Suriyelilerin askere alýnmasý ile iliþkili olarak Fransýz temsilcilerinin yetkili olmadýklarýný belirttiðini dile getirmiþ, ancak sayýlarý giderek artan gönüllülerle ilgili düzenlemelerin acilen yapýlmasý gerektiðini Dýþiþlerine bildirmiþtir. Bu telgrafýnda ayrýca on iki Suriyeli gönüllünün Santos’ta sevk edilmeyi beklediðini yazmýþtýr.[70] Fransa’nýn New York Konsolosu Liebert ise 2 Haziran’da 4 Suriyeli’nin Touraine gemisi ile Bordeaux’ya doðru yola çýktýðýný bildirmiþtir.[71] 26 Haziran’da ise New York’dan Bordeaux’ya Chicago vapuru ile bir Suriyeli, Rio de Janeiro’dan Ceylan vapuru ile Le Hâvre’ye 20 Suriyeli gönderilmiþtir.[72]

Bu arada Doðu Lejyonu’nun Komutaný Albay Romieu Savaþ Bakanlýðý’na gönderdiði gizli raporunda Doðu Lejyonu’na katýlmak üzere Kýbrýs’a gelen Ermenilerle ilgili olarak þunlarý yazýyordu: “Bence son geliþmeler göz önüne alýndýðýnda yeni Ermeni gönüllüleri ve Mýsýr Suriyelilerini daha fazla beklenmemelidir. Zaten son gelenler çok düþük bir deðere sahiptir [de valeur très médiocre]. Marsilya’dan altý Ermeni gelmiþtir. Bunlarýn bu kentte yaþayan ikisi buraya gelmeden önce hapse düþmüþ çok kötü Fransýz vatandaþlarýdýr. Bu yüzden onlarýn Fransa’ya geri gönderilmelerini ve Fransa’da göz altýna alýnmalarýný istemek zorunda kaldým.”[73]

Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Fransa’nýn New York Konsolosluðu’na çekilen bir telgrafta Al-Hoda adlý bir derginin 28 Nisan ve 3 Mayýs tarihli sayýlarýnda Doðu Lejyonuna katýlacak olan Suriyeli gönüllülerin fotoðraflarýnýn yayýnlandýðý belirtilmekte ve bu tür yayýnlarýn Türklerin Suriyeliler üzerindeki nefretini körükleyeceðinin altý çizilmektedir.[74] Dýþiþleri Bakanlýðý’nýn bu uyarýsýnýn ardýndan Konsolos Liébert Amerika’daki ileri gelen Suriyelilerden biri olan M. Mokarzel’i uyarmýþ, bu propaganda faaliyetinin gelecekte tekrarlanmamasý konusunda kendisinden söz almýþtýr.[75]

13 Haziran 1917’de Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Ýçiþleri Bakanlýðý’na gönderilen bir mektupta Fransa’ya gelen gönüllü Ermeni ve Suriyelilerin önemli bir kýsmýnýn týbbi kontrollerde askerlik yapmaya elveriþli olmadýklarý, bu gönüllülerin geri gönderilmesi ile ilgili olarak bazý düzenlemeler yapýlmasý gerektiði belirtilmekteydi. [76]

Bu arada Amerika’dan Fransa’ya yapýlan bu gönüllü sevkiyatýnýn masraflarý ilk olarak bölgesel komiteler tarafýndan karþýlanýyor; daha sonra bölgesel komiteler yapýlan masraflarýn belgelerini Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’na sunuyor, ve bu masraflar bizzat Fransa devletinin bütçesinden karþýlanýyordu. Örneðin Lübnan Ýlerleme Ligi adlý bölgesel komite 21 Nisan 1917’de Rochembeau vapuru ile New York’tan Bordeaux’ya üç Lübnanlý göndermiþ[77], bu Lübnanlýlarýn toplam 431,91 frank tutan yolculuk masraflarý Lübnan Ýlerleme ligi tarafýndan fatura edilmiþtir.[78] Benzeri bir fatura Joseph Frangieh ve Saideh Kabalam Michel adlý iki Lübnanlýnýn yolculuk masraflarýnýn ödenmesi için Dýþiþleri Bakanlýðý’na gönderilmiþ[79], Dýþiþleri Bakanlýðý da 314,44 frank tutan bu faturayý Savaþ Bakanlýðý’na iletmiþtir.[80]

Sonuç:

Bu makalede Kasým 1916’dan Mayýs 1917’ye kadar Doðu Lejyonu’nun küçük bir topluluktan büyük bir askeri birliðe dönüþme süreci iþlenmiþtir. Bu süreçte yaþanan dikkat çekici geliþmeler aþaðýda özetlenmiþtir:

Bu dönemde Fransa’nýn ciddi bir asker sýkýntýsý vardýr. Özellikle savaþýn ilk iki yýlýnýn sonunda Fransýz ordusunun seçkin birlikleri Fransa-Almanya sýnýrýnda yapýlan savaþlarda ciddi kayýplara uðramýþtýr. Dolayýsýyla Fransa Ortadoðu’daki savaþ siyaseti için Fransýz birliklerini kullanmak yerine bölgede yaþayan ve ortak noktasý Osmanlý hakimiyetine karþý çýkmak olan unsurlarý kullanmayý tercih etmiþtir. Bu nedenle önceleri Cebel Musa Ermenilerinden müteþekkil olmasý planlanan Doðu Lejyonu’na Ermenilerin yaný sýra Müslüman ve Hýristiyan Suriyeliler ve Lübnanlýlar da dahil edilmiþtir.

Fransa yalnýzca Ortadoðu’daki Ermeni ve Suriyelileri deðil 19. yüzyýl boyunca ve 20. yüzyýlýn baþýnda Amerika kýtasýna göç ederek burada ciddi sayýlarda topluluklar tesis etmiþ olan Ermeni ve Suriyelileri de deðerlendirmeyi amaçlamýþtýr. Bu nedenle Amerika’ya gönderilmek üzere Ermeni ve Suriyeli delegasyonlarý oluþturmuþ, bunlarýn bütün masraflarýný karþýlayarak Amerika’da propaganda faaliyetlerine giriþmesine vesile olmuþtur.

Bu delegasyonlarý teþkil eden Ermenilerin Osmanlý Ýmparatorluðu’nun son 30 yýlýna damgasýný vuran Ermeni isyanlarýnýn bazýlarýnýn kýþkýrtýcýsý olduðu Fransýzlar tarafýndan bilinmektedir. Hatta Fransýz yetkililer bu Ermenilerin “terörist” faaliyetler içinde bulunduklarýndan bile haberdardýrlar ve bunu bizzat dile getirmektedirler.

Fransa’nýn Amerika’da gönüllü toplama harekatýna giriþmiþ olmasý aslýnda uluslararasý hukuk kurallarýna aykýrýdýr. Zira savaþan taraflardan birinin savaþa dahil olmayan üçüncü bir ülkede asker toplamasý o ülkeyi de savaþan taraflardan biri haline getirecektir. Bu nedenle gönüllü toplama iþi büyük bir gizlilikle yürütülmeye çalýþýlmýþtýr. Yine de ABD’nin bu iþten tamamen habersiz olduðunu düþünmek zordur. Buna raðmen bu duruma ses çýkarmayarak savaþa Müttefiklerin yanýnda gireceðinin sinyallerini vermektedir.

Fransa’da Dýþiþleri ve Savaþ Bakanlýklarý arasýnda Doðu Lejyonu’nun hukuki statüsü ile ilgili bir çekiþme yaþanmaktadýr. Dýþiþleri Bakanlýðý Ermenilerin diðer Fransýz askerleri ile eþit statüde orduya alýnmalarýný isterken Savaþ Bakanlýðý Fransa’nýn hukuki düzenlemeler gereði savaþtýðý ülkelerden birinin vatandaþlarýný Fransýz Ordusu’na dahil edemediði için Ermenilere diðer Fransýz askerileri ile ayný haklarýn verilemeyeceðini belirtmiþtir.

Bu arada müttefik olmalarýna raðmen Fransa ve Ýngiltere arasýnda da asker toplama konusunda bir çekiþme olduðu açýktýr. Fransýzlarýn Mýsýr’da bulunan Suriyelileri askere alma giriþiminin Ýngilizler tarafýndan engellenmesi de bunun bir kanýtýdýr.

[1] Fransa’nýn Mýsýr Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Aristide Briand’a Albay Romieu’nün 4 Aralýk 1916 tarihli raporunu içeren mektup, 18 Aralýk 1916, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 20.

[2] Ayný belge, Sayfa no: 25.

[3] Fransa’nýn Mýsýr Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Aristide Briand’a Albay Romieu’nün 4 Aralýk 1916 tarihli raporunu içeren mektup, 18 Aralýk 1916, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 26.

[4] Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Kabine Notu, 7 Aralýk 1916, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa No: 3.

[5] Fransa’nýn Mýsýr Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Aristide Briand’a Albay Romieu’nün 4 Aralýk 1916 tarihli raporunu içeren mektup, 18 Aralýk 1916, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 30.

[6] Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Fransa’nýn Mýsýr Ortaelçisi Defrance’a, 7 Aralýk 1916,  Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 1.

[7] Fransa’nýn Mýsýr Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’na þifreli telgraf, 10 Aralýk 1916, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 6

[8] Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Fransa’nýn Washington Büyükelçisi Jusserand’a telgraf, 2 Þubat 2007, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 99.

[9] Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Washington, Rio de Janeiro, Montevideoi Buenos Aires ve Caracas temsilciliklerine gizli telgraf, 13 Aralýk 1916, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 16.

[10] Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Fransa’nýn St. Petersburg Büyükelçisi’ne gizli telgraf, 17 Aralýk 1916, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 17.

[11] Fransa’nýn Mýsýr Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’na þifreli telgraf, 8 Ocak 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 45.

[12] Aristide Briand (1862-1932): Nobel Ödüllü Fransýz devlet adamý. Hukuk eðitimi alan Briand 1909 yýlýndan 1929 yýlýna kadar geçen yirmi yýl içerisinde on defa Baþbakan olarak görev yapmýþtýr. Birinci Dünya Savaþý sýrasýnda 29 Ekim 1915’ten 20 Mart 1917 Baþbakanlýðýn yanýsýra Dýþiþleri Bakaný olarak da görev yapmýþtýr.

[13] Jules Jean Jusserand (1855-1932): Fransýz yazar ve diplomat. 1876 yýlýnda Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’na giren Jusserand 1878’de Londra’ya baþkonsolos olarak atanmýþtýr. 1890 yýlýnda Kopenhag, 1902 yýlýnda da Washington Büyükelçisi olarak tayin edilen Jusserand 1925 yýlýna kadar 23 yýl süreyle bu görevde kalmýþtýr.

[14] Fransa Dýþiþleri Bakaný Aristide Briand’dan Fransa’nýn Washington Büyükelçisi M. Jusserand’a telgraf, 11 Ocak 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 65.

[15] Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Fransa’nýn Washington Büyükelçisi Jusserand’a telgraf, 2 Þubat 2007, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 99.

[16] Fransa Savaþ Bakaný’ndan Fransa Dýþiþleri Bakaný Aristide Briand’a Albay Romieu’nün 19 Ocak 1917 tarihli raporunu içeren telgraf, 6 Þubat 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 108-109.

[17] Paul Cambon (1843-1924): Fransa Bilimler Akademisi Üyesi Fransýz Diplomat. Paul Cambon 1882’da Fransa’nýn Tunus Ortaelçisi, 1886’da Madrid, 1890’da Ýstanbul ve 1898’de Londra Büyükelçisi olarak atanmýþtýr. Bu deneyimli diplomat Birinci Dünya Savaþý boyunca Londra Büyükelçiliði görevini sürdürmüþtür.

[18] Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Fransa’nýn Londra Büyükelçisi Paul Cambon’a telgraf, 13 Aralýk 1916, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 14.

[19] Albert Defrance, Fransa’nýn Müttefik Yüksek Komiseri olarak Kasým 1918’de Ýstanbul’a atanan Franchet D’Esperey’den sonra 30 Ocak 1919’dan Aralýk 1920’ye kadar Fransýz Yüksek Komiseri olarak görev yapacaktýr. Ýstanbul’un 16 Mart 1920 tarihindeki iþgali Defrance’ýn Komiserliði föneminde gerçekleþecektir.

[20] Fransa’nýn Mýsýr Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’na þifreli telgraf, 10 Aralýk 1916, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 7

[21] Ayný sayfa.

[22] Ayný sayfa.

[23] Louis Hubert Gonzalve Lyautey (1854-1934): 1873 yýlýnda meþhur Fransýz askeri akademisi Saint-Cyr’den mezun olan Lyautey bu tarihten 1907 yýlýna kadar Cezayir, Hindiçin ve Madagaskar’da görev yapmýþtýr. 1907-1912 yýllarý arasýnda Fas’ýn Fransýz Valisi olarak görev yapan Lyautey 1912-1925 yýllarý arasýnda Fas’taki Fransýz mandasýnýn askeri idarecisi olarak atanmýþtýr. Bu arada 1917 yýlýnda üç aylýðýna (12 Aralýk 1916 – 14 Mart 1917) Fransa’ya geri çaðrýlmýþ ve bu dönemde Savaþ Bakanlýðý’na getirilmiþtir.

[24] Fransa Savaþ Bakaný Hubert Lyautey’den Fransa Dýþiþleri Bakaný Aristide Briand’a mektup, 24 Aralýk 1916, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 39-40.

[25] Fransa Dýþiþleri Bakaný Aristide Briand’dan Fransa Savaþ Bakanlýðý’na mektup, 2 Þubat 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 98

[26] Ayný sayfa.

[27] Bu Ermeniler Osmanlý Ordusu saflarýnda Ýngiltere’ye karþý çarpýþýrken esir düþen Ermenilerdir.

[28] Fransa’nýn Mýsýr Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Aristide Briand’a Albay Romieu’nün 1 Ocak 1917 tarihli raporunu içeren mektup, 9 Ocak 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 50.

[29] Fransa’nýn Mýsýr Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Aristide Briand’a telgraf, 23 Ocak 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 78.

[30] Ayný sayfa.

[31] Fransa Savaþ Bakaný’ndan Fransa Dýþiþleri Bakaný Aristide Briand’a Albay Romieu’nün 19 Ocak 1917 tarihli raporunu içeren telgraf, 6 Þubat 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 105.

[32] Fransa’nýn Hicaz’daki Askeri Misyon Þefi’nden Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’na mektup, 12 Þubat 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 118.

[33] Fransa Savaþ Bakanlýðý’nýn 6 Ocak 1917 tarihli ‘Instruction sur les Conditions de Reception en France des Volontaires d’Origine Ottomaine Destines a la “Legion d’Orient”’ baþlýklý talimatnamesi, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 75.

[34] Fransa Savaþ Bakaný’ndan Fransa Dýþiþleri Bakaný’na mektup, 25 Mart 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 159.

[35] Fransa Savaþ Bakaný’ndan Fransa Dýþiþleri Bakaný’na mektup, 25 Mart 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 160.

[36] Amerika Almanya’ya 6 Nisan 1917’de savaþ ilan ederek Birinci Dünya Savaþý’na dahil olmuþtur.

[37] Fransa’nýn Washinton Büyükelçisi Jusserand’dan Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’na mektup, 11 Þubat 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 110.

[38] Ayný sayfa

[39] Fransa’nýn Washinton Büyükelçisi Jusserand’dan Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’na mektup, 20 Þubat 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 110.

[40] Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Fransa’nýn Washinton Büyükelçisi Jusserand’a mektup, 22 Þubat 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 119.

[41] Fransa’nýn Washinton Büyükelçisi Jusserand’dan Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’na mektup, 2 Mart 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 128.

[42] Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Fransa’nýn Londra Büyükelçi’si Paul Cambon’a mektup, 19 Þubat 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 117.

[43] Fransa’nýn Londra Büyükelçisi Paul Cambon’dan Fransa Dýþiþleri Bakaný Aristide Briand’a mektup, 28 Þubat 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 127.

[44] Sir Francis Reginald Wingate (1861-1953): 1880 yýlýnda Topçu Teðmeni olarak Ýngiliz ordusuna giren Wingate 1881-1889 yýllarý arasýnda Hindistan , Mýsýr ve Sudan’da görev yapmýþtýr. 1889 yýlýnda Sudan’daki Ýngiliz Birliði’ne atanan Wingate on yýl sonra Ýngiltere’nin Sudan Valisi olmuþ ve 1917 yýlýna kadar bu görevde kalmýþtýr. Arapçayý mükemmelen konuþan Wingate 1917-1919 yýllarý arasýnda Mýsýr Valisi olarak görev yapmýþtýr.

[45] Fransa’nýn Mýsýr Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Aristide Briand’a mektup, 6 Mart 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 129.

[46] Ayný belge,  sayfa no: 130.

[47] Fransa’nýn Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel’den Fransa Dýþiþleri Bakaný Aristide Briand’a mektup, 10 Mart 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 138.

[48] Ayný sayfa.

[49] Ayný belge, sayfa no: 139.

[50] Ayný sayfa.

[51] Fransa’nýn Bahia Konsolosu Orlandi’den Fransa’nýn Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel’e mektup, 22 Þubat 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 140.

[52] Fransa’nýn Sao Paulo Konsolosu Birlé’den Fransa’nýn Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel’e mektup, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 142.

[53] Fransa Dýþiþleri Bakaný Aristide Briand’dan Fransa’nýn Kahire Ortaelçisi Defrance’a mektup, 13 Mart 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 150.

[54] Fransa’nýn Kahire Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný Aristide Briand’a, 17 Mart 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 155.

[55] Fransa’nýn Kahire Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný’na mektup, 28 Mart 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 161

[56] Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Fransa’nýn Kahire Ortaelçisi Defrance’a mektup, 16 Nisan 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 176.

[57] Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Fransa Savaþ Bakanlýðý’na mektup, 11 Mayýs 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 194.

[58] Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Fransa Savaþ Bakanlýðý’na mektup, 18 Mayýs 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 205.

[59] Nitekim, Dýþiþleri Bakanlýðý 4 Haziran tarihinde Bordeaux Valisi’ne gönderilen telgrafta Bordeaux’ya gönderilen Ermenileri karþýlamak üzere bu kentte yaþayan saygýn bir veya iki Ermeni’nin belirlenmesini talep ediyordu. Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin 1916 – Octobre 1917), Sayfa no: 13. Suriye Merkezi Komitesi Baþkaný Þükrü Ganem Dýþiþleri Bakanlýðý’na yazdýðý bir mektupta Bordeaux’da bu iþ için Doktor Samné adýnda saygýn bir Suriyelinin belirlendiðini yazýyordu. Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin 1916 – Octobre 1917), Sayfa no:19.

[60] Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Fransa Savaþ Bakanlýðý’na mektup, 18 Mayýs 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 205

[61] Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Fransa’nýn Amerika’daki Konsolos ve Diplomatik Temsilcilerine telgraf, 18 Mayýs 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 208.

[62] Fransa’nýn Kahire Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný’na telgraf, 19 Mayýs 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 209.

[63] Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Fransa’nýn Kahire Ortaelçisi Defrance’a telgraf, 20 Mayýs 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 218.

[64] Fransa’nýn Kahire Ortaelçisi Defrance’tan Fransa Dýþiþleri Bakaný’na telgraf, 20 Mayýs 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 221.

[65] Albay Romieu’dan Fransa’nýn Kahire Ortaelçisi Defrance’a mektup, 19 Mayýs 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 222

[66] Lübnan, Filistin ve Suriye civarýnda yaþayan Þii aþireti.

[67] Fransa Savaþ Bakanlýðý’ndan Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’na mektup, 22 Mayýs 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 227.

[68] Fransa Savaþ Bakanlýðý’nýn karar metni, 22 Mayýs 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 228.

[69] Fransa’nýn Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel’den Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’na telgraf, 26 Mayýs 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 233.

[70] Fransa’nýn Rio de Janeiro Ortaelçisi Paul Claudel’den Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’na telgraf, 28 Mayýs 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 236.

[71] Fransa’nýn New York Konsolosu Liebert’ten Dýþiþleri Bakanlýðý’na telgraf, 2 Haziran 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin 1916 – Octobre 1917), Sayfa no: 2.

[72] Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Fransa Savaþ Bakanlýðý’na mektup, 26 Haziran 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin 1916 – Octobre 1917), Sayfa no: 32.

[73] Fransa Savaþ Bakanlýðý’ndan Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’na Albay Romieu’nun 1 Mayýs 1917 tarihli gizli raporunu içeren gizli telgraf, 28 Mayýs 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 891, Turquie: Legion d’Orient II (Décembre 1916- Mai 1917), Sayfa no: 238.

[74] Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Fransa’nýn New York Konsolosluðu’na telgraf, 4 Haziran 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin 1916 – Octobre 1917), Sayfa no: 4

[75] Fransa’nýn New York Konsolosu Liebert’ten Dýþiþleri Bakanlýðý’na telgraf, 9 Haziran 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin 1916 – Octobre 1917), Sayfa no: 8.

[76] Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý’ndan Fransa Ýçiþleri Bakanlýðý’na mektup, 13 Haziran 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin 1916 – Octobre 1917), Sayfa no: 15.

[77] Fransa’nýn New York Konsolosu Liebert’ten Dýþiþleri Bakanlýðý’na telgraf,  11 Temmuz 1917, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin 1916 – Octobre 1917), Sayfa no: 56.

[78] Lübnan Ýlerleme Ligi’nin 2 Temmuz 1917 tarihli yolculuk faturasý, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin 1916 – Octobre 1917), Sayfa no: 57.

[79] Lübnan Ýlerleme Ligi’nin 30 Haziran 1917 tarihli yolculuk faturasý, Fransa Dýþiþleri Bakanlýðý Arþivi, Dosya No: 892, Turquie: Legion d’Orient III (Juin 1916 – Octobre 1917), Sayfa no: 62.